Кіріспе
Тортиколлис, сондай-ақ мойынның қисылуы деп аталады, – әртүрлі себептерге байланысты туындауы мүмкін, қалыпты емес, асимметриялық бас немесе мойын қалпымен сипатталатын ауыр, дистониялық жағдай. "Тортиколлис" термині латын тіліндегі "қисық" дегенді білдіретін "тортус" және "мойын" дегенді білдіретін "коллум" сөздерінен шыққан. Көбінесе нақты себебі анықталмайтын жағдайларда, ауырсыну мен бас бұрудағы қиындықтар бірнеше күннен кейін, тіпті ересектерде емдемесе де, өтеді.
Себептер
Көптеген жағдайлар, соның ішінде: бұлшықет фиброзы, омыртқаның туа біткен аномалиялары немесе уытты немесе жарақаттанған ми зақымдануы тортиколлис дамуына әкелуі мүмкін. Басқа категорияларға мыналар жатады: Туа біткен бұлшықеттік тортиколлис – балаларда кездесетін туа біткен бұлшықет-сүйек ақауларының үшінші ең көп таралған түрі. Туа біткен бұлшықеттік тортиколлистің себебі нақты белгісіз. Дүниеге келген кездегі жарақат немесе жатыр ішіндегі дұрыс емес орналасу мойынның стерноклеидомастоид бұлшық етінің зақымдануына себеп болуы мүмкін. Осы механизмдердің кез келгені стерноклеидомастоид бұлшық етінің қысқаруына немесе тым күшті жирылуына алып келуі мүмкін, бұл оның айналу және бүйірге иілу қозғалыс амплитудасын шектейді. Бас әдетте зардап шеккен бұлшық етке қарай иіліп, қарсы жаққа бұрылады. Яғни, бас қысқарған бұлшық ет бағытында иілсе, шаңқау қарсы бағытта иіледі. Туа біткен тортиколлис 1-4 апта аралығында көріне бастайды және көбінесе қатты ісік пайда болады. Диагнозы көбінесе ультрадыбыстық тексеру және түсті гистограмма арқылы немесе нәрестенің мойын қозғалысын бағалау арқылы қойылады. Балалар клиникалық тәжірибесінде туа біткен тортиколлис жағдайларының көп бөлігін құрайды. Кейде зардап шеккен бұлшықетте, мысалы, стерноклеидомастоид ісігі анықталады. Туа біткен бұлшықеттік тортиколлис – мойынның бір жағындағы стерноклеидомастоид бұлшық етінің фиброздық жирылуымен сипатталатын жағдай. Туа біткен бұлшықеттік тортиколлиспен байланысты екіншілік асқынулар: көру функцияларының бұзылуы, бет пішінінің өзгеруі, дамудың қалыпты жылдамдықпен жүрмеуі, мойын сколиозы және омыртқаның үшкірленуі, бұл баланың сыртқы түріне және тіпті психикалық денсаулығына елеулі әсер етеді.
Спазмоздық тортиколлис
Мойын бұлшықеттерінің, әсіресе стерноклеидомастоид бұлшықеттерінің қайталап, бірақ уақытша жиырылуымен жүретін тортиколлис спазмодтық тортиколлис деп аталады. Оның синонимдері – "үзілісті тортиколлис", "мойын дистониясы" немесе себебіне қарай "идиопатикалық мойын дистониясы".
Құйрық сүйектің бұрыштығы
Тортиколлис көздің жоғарғы көлбеу бұлшықетін қамтамасыз ететін трохлеарлық жүйкеге (төртінші ми жүйкесіне) зақым келгеннен туындауы мүмкін. Жоғарғы көлбеу бұлшықеті көздің төмен қарай жылжуына, сыртқа қарай жылжуына және ішке қарай бұрылуына қатысады. Троклеарлық жүйке зақымданғанда, жоғарғы көлбеу бұлшықетінің жұмыс істемеуі салдарынан көз сыртқа қарай бұрылады. Зақымдалған жаққа басын бұрмаласа, көру қабілеті нашарлайды, себебі бұл көздің ішке қарай бұрылуына көмектесіп, сыртқа қарай бұрылуын теңестіреді. Бұл Bielschowsky сынағы арқылы анықталады, оны бас бұру сынағы деп те атайды, онда бас зақымдалған жаққа бұрылады. Оң нәтижеге көздің жоғары көтерілуі, тіпті жоғары қарай қозғалып тұрғандай көрінуі себеп болады.
Емдеу
Адамдарға дұрыс отыру және тұруды үйрету мойын бұлшықеттеріне түсетін жүктемені азайтуға және дене күйін жақсартуға көмектеседі. Жаман дене күйі немесе қайталамалы қозғалыстар сияқты әдеттерді өзгерту мойын бұлшықетінің қисаюын (тортиколлис) басып тастауға көмектеседі. Арнайы мойын сақинасы кию күнделікті іс-әрекеттер кезінде мойынды қолдап, дұрыс күйде ұстауға мүмкіндік береді. Электрлік құралдарды қолдану да ауруды азайтуға, бұлшықеттердің жұмысын жақсартуға және тартылған бұлшықеттерді босаңсытуға көмектеседі. Ботокс сияқты препаратты белсенді бұлшықеттерге инъекциялау оларды уақытша әлсіретіп, жақсырақ қозғалуға жағдай жасайды. Егер басқа емдеулер тиімді болмаса, мойын бұлшықеттері немесе сүйектерге хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін.
Физиотерапия
Физиотерапия – тортиколлисті инвазивті емес және экономикалық тиімді жолмен емдеудің бір мүмкіндігі. Бір жастан асқан балаларда, қатаң стерноклеидомастоид бұлшығының хирургиялық босатылуы, сондай-ақ, қарқынды терапия мен тиісті шиналау көрсетіледі. Туа пайда болған бұлшық тортиколлисіндегі кәсіби терапиялық реабилитация бақылау, ортоз қолдану, жеңіл созу, миофасциалды босату техникалары, ата-аналарға кеңес беру және үй жаттығулары бағдарламасына бағытталған. Амбулаториялық нәресте физиотерапиясы тиімді болғанымен, ата-ана немесе қамқоршы жүргізетін үй терапиясы да туа пайда болған тортиколлистің әсерін кері қайтаруда дәл сондай тиімді.
Психологиялық терапияның және пассивті созу әдістерінің туа біткен бұлшықеттік тортиколлис ауруына арналған педиатриялық күтімдегі рөлі
Мета-талдау көрсеткендей, мануалды терапияға маманданған физиотерапевтер, негізінен массаж және пассивті созу техникаларына негізделген, туа біткен бұлшықеттік тортиколисті (CMT) басқару үшін тиімді емшаралар әзірледі. Бұл емшаралар педиатриялық пациенттердің ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған, негізгі назар стерноклеидомастоид бұлшық етін созуға шоғырланған. Бұл шолуда манипуляциялық техникаларды қолданудың ешқандай қолайсыз әсері тіркелмеді. Манипуляциялық техникаларды жеке қолдану плацебо тобынан дереу айырмашылықты көрсетпеді немесе оның айырмашылығы шамалы болды. Манипуляциялық техникаларды физиотерапиямен біріктіргенде, физиотерапияны ғана қолданғанмен салыстырғанда симптомдарда өзгеріс байқалды. Манипуляциялық техникалар мойын омыртқасына бағытталғанда, басы асимметриялы нәрестелерде емдеу мерзімін қысқартатыны дәлелденді. Микротоқ терапиясы толығымен ауырсыздау, ал балалар тек терілерінде аппараттың зондын сезінеді.
Хирургиялық операция
Хирургиялық босату стерноклеидомастоид бұлшығының екі басын мүшеден бөліп шығаруды қамтиды. Бұл операция аз инвазивті болуы және лапароскопиялық жолмен жасалуы мүмкін. Әдетте, бұл операция 12 айдан асқан балаларға жасалады. Хирургия физиотерапияға немесе ботулин токсині инъекциясына жауап бермейтін, немесе стерноклеидомастоид бұлшығының тым көп фиброздануы бар адамдарға арналған.
Шолу
CMT – нәрестелер туған кезде немесе туғаннан кейін жақын уақытта пайда болатын мойынның проблемасы, оның салдарынан мойын қатаңдап, қолайсыз күйде бүгіледі. Тортиколлис өздігінен кешіп кетуі мүмкін, бірақ қайталану қаупі бар.