Кіріспе

Қазіргі заманғы қала

Ашдод (אַשְׁדּוֹד, ; أسدود, , немесе إسدود ; Філистин тілінде: , транслитерациясы: *ʾašdūd) – Израильдегі алтыншы ірі қала. Елдің Оңтүстік округінде орналасқан, Тель-Авивтің оңтүстігінде және Ашкелонның солтүстігінде, Жерорта теңізі жағалауында жатыр. Қала тарихи Ашдод қаласының атымен аталып, ол оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 6 км қашықтықта орналасқан. Бұл қала бірінші рет б.з.д. 17 ғасырда Філистин қала-мемлекеттерінің бірі ретінде пайда болған. Ашдод Ямның қираған орындары да қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай, жағалауда және қаланың кеңейіп жатқан шағын аудандарының іргесінде жатыр. Исдудтың 3 мың жылдық тарихы 1948 жылдың соңында күрт аяқталды. Исдуд Араб Палестина мемлекетінің құрамына кіруі тиіс еді, бірақ оны қорғаған Египет әскерлері 1948 жылдың қазан айында шегініп, Исдудтың шамамен 5000 тұрғыны үшін Накбаға себеп болды. Көптеген тұрғындары қашып кетті.

Ашдод бүгінде Израильдің маңызды қаласы болып табылады және елдің импортталатын тауарларының 60% -ын қамтамасыз ететін Израильдегі ең ірі портына ие. Ашдодта бүгінде Израильдегі ең ірі марокколық және қараит еврей қауымдастықтары, сондай-ақ әлемдегі ең ірі грузин еврей қауымдастығы тұрады. Бұл сонымен қатар маңызды аймақтық өнеркәсіп орталығы болып табылады.

Тас дәуірі

Неолит дәуіріне жататын үш тас құрал табылды, бірақ Ашдодта тас дәуірінен қалған басқа қоныс іздері табылған жоқ, бұл құралдар кейінірек осы жерге әкелгенін көрсетеді.

Тарихи Ашдод пен Ашдод-Ям

Тарихи Ашдод қаласы (бүгінгі күні Тель Ашдод / Исдуд деп аталады) қазіргі қала орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 6 км қашықтықта орналасқан. Ол б.з.д. 17 ғасырға дейін соқталады және бес палестиналық қала-мемлекеттің бірі болған маңызды палестиналық қала болды. Ашдод Ямның жағажайлық бөлігі, қазіргі қаланың оңтүстік-батысында орналасқан, тарихының көп бөлігінде жеке қала болып келді. Тель Ашдод / Исдудтағы алғашқы құжатталған қалалық қоныс б.з.д. 17 ғасырға дейін соқталады, ол бекітілген канаандық қала болды. Ол соңғы қола дәуірінің соңында қиратылды. Темір дәуірінде ол бес палестиналық қала-мемлекеттің бірі болған маңызды палестиналық қала болды. Ол еврей Библиясында 13 рет еске алынады. Ұззия оны басып алғаннан кейін, ол қысқа мерзімге Яһуда патшалығының билігінде болды, бірақ кейін ассириялықтар басып алды. Парсы кезеңінде Нехемия Ашдод тұрғындарымен аралас неке жасаған қайта оралған еврейлерді айыптады. Эллинистік билік кезінде қала Азот деп аталды. Кейіннен ол Хасмоней патшалығына қосылды. Б.з.д. 1 ғасырында Помпей қаланы Яһудея билігінен алып, оны Сирияның Рим провинциясына қосты. Ашдод Византия билігі кезінде епископтық орталық болды, бірақ маңызы біртіндеп төмендеді және орта ғасырларда ол ауылға айналды. Ашдод Ям, кейіннен Азотос Паралиос деп аталды, қола дәуірінде алғаш рет қоныстанған болуы мүмкін, ал темір дәуірінде маңыздылығы арта түсті. Византия кезеңінде портовый қала ішкі қаладан гөрі маңыздырақ болды: 325 жылғы және 536 жылғы Иерусалим советтеріне қатысқан Азот епископтары Азот Месогейесiнен гөрi Азот Паралиос қаласында тұрған сияқты. Эллинистік, содан кейін христиандық Азоттың беделі 7 ғасырға дейін, мұсылман билігіне өткенге дейін сақталды. Қала Халкидон советінде Азоттың Гераклийімен өкілдік етті. Омейяд халифасы Абд әл-Малик, Қабақ үйінің құрылысшысы, бұрынғы Азотос Паралиос жанында немесе оның орнында "Минат әл-Қала" (араб тілінде "қамалмен порт") атты жағажайлық бекініс салғызды, ол кейіннен Фатимидтер мен крестоносшылармен қайта жаңартылды. Аюбидтер мен мамлюктер кезеңінде портовый қала туралы ешқандай мәлімет жоқ, сондықтан оның крестоносшылардың теңізден шабуылдарынан қорқу себебімен қиратылған болуы мүмкін. Қалған 300 қала тұрғыны Израиль қорғаныс күштерімен оңтүстікке қарай қуылды.

Қазіргі Ашдодтың негізі

Қазіргі Ашдод қаласы 1956 жылы құрылған. 1956 жылдың 1 мамырында сол кездегі қаржы министрі Леви Ешколь Ашдод қаласын құруға рұқсат берді. Осы мақсатта Овед Бен Ами мен Филип Клуцник "Сити Билдерс компаниясы" ЖШС-нің еншілес компаниясы – "Ашдод компаниясы" ЖШС құрылды. 1956 жылдың қараша айында Мароккодан 22 отбасы келіп қоныстанды, одан кейін Мысырдан иммигранттардың шағын ағыны болды. 1957 жылдың шілдесінде үкімет Ашдод компаниясына Тель-Авивтен шамамен 500 миллион ақша берді, қазіргі Ашдод қаласын салу үшін. Ол қаржылаған үш орта мектеп те Ашдодта салынды. Қаланың негізін қалаушы ретінде оның құрметіне Ашдодтағы Бас бульвар оның есімімен аталады. Алғашқы жергілікті кеңес 1959 жылдың қазанында тағайындалды. Дов Гур Израильдің Ішкі істер министрлігі атынан жергілікті кеңестің алғашқы басшысы болып тағайындалды. 1961 жылы Ашдодта 4600 адам тұрды. 1963 жылы қалада Магистрат соты ашылды. Ашдод портын салу 1961 жылдың сәуір айында басталды. Порт 1963 жылдың қараша айында ашылды және алғаш рет 1965 жылдың қараша айында швед кемесі "Wiengelgad" келген кезде пайдаланылды. Қаланың тағы бес ауданы салынды және бизнес ауданы құрылды. 2000-ші жылдары тағы үш аудан және жағажай аймақтары аяқталды. Ашдод Израиль Білім министрлігінің 2012 жылғы Білім беру сыйлығын жеңіп алған алты қаланың бірі болды.

Қалалық даму

Қазіргі Ашдод қаласы тарихи қоныс орнының сыртында, бұрын пайдаланылмаған құмды жерге салынған. Қала дамуы негізгі жоспарға сәйкес жүргізілді. Жоспарлаушылар қаланы он мыңнан он бес мыңға дейін адам тұратын он жеті ауданға бөлді. Аудан арасындағы кең көшелер қала ішінде көлік қозғалысын салыстырмалы түрде жеңілдетеді. Әр ауданның өзіндік сауда орталығы, қалалық саябағы, денсаулық сақтау және білім беру инфрақұрылымы бар. Бастапқы жоспарда сондай-ақ 1990 жылдардың ортасында, қала халқының саны он жыл ішінде екі еседен астам өскен кезде салынып бітуге тиіс бизнес және әкімшілік орталық туралы да көзделген. Қала ең көп дегенде 250 мың тұрғынға арналған, ал оңтүстіктегі қосымша аумақ одан әрі даму үшін резервте сақталған. Бұған қоса, Ашдод порты кеңейтудің ірі бағдарламасын жүзеге асырып жатыр.

География

Ашдод Ницаним құмды төбелерінің табиғи қорығы – Ашдод қаласының оңтүстік жағындағы құмды алқап.

Климат

Ашдод Жерорта теңізі климатында орналасқан, жазда ыстық, ал қыста салқын және жаңбырлы болады. Теңіз жағалауындағы қала болғандықтан, жыл бойы ылғалдылық көбінесе жоғары болады, жаңбыр көбінесе қарашадан наурызға дейін жауады. Қыста температура сирек 0°C-тан төмендейді, көбінесе 0°C шамасында болады, ал жазда орташа температура 25-30°C шамасында болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 400 мм құрайды.

Экономика

Ашдод – Израильдегі ең маңызды өнеркәсіптік орталықтардың бірі. Қаладағы барлық өнеркәсіптік қызметтер солтүстік аймақтарда орналасқан, мысалы, порт аймағында, солтүстік өнеркәсіптік аймақта және Лахиш өзенінің маңында. Ашдод порты – Израильдегі ең ірі порт, ол Израильдің порт арқылы тасымалданатын жүгінің шамамен 60 пайызын қамтамасыз етеді. Порт соңғы жылдары жаңартылып, Panamax типті кемелерді қабылдауға мүмкіндік алды. Порт аймағында түрлі кеме компанияларының кеңселері орналасқан, сондай-ақ «Ешкол А» электр станциясы мен көмір терминалы да бар. Солтүстік өнеркәсіптік аймақ 41-ші тас жол бойында орналасқан және мұнай өңдеу зауыты сияқты түрлі салаларды қамтиды, ол елдегі жалғыз екі зауыттың бірі. Лахиш өзенінің оңтүстігіндегі ауыр өнеркәсіп аймағы бұрын Ашдодтың негізгі өнеркәсіптік орталығы болған. Бірақ, соңғы кезде бұл аймаққа ойын-сауық орындары көшірілді. Дегенмен, мұнда әлі де «Teva Pharmaceutical Industries» зауыты, құрылыс материалдарын өндіруші «Ashtrom» және соя майын өндіруші «Solbar» сияқты өнеркәсіптік кәсіпорындар бар. Ашдодта сонымен қатар Израиль авиациялық өнеркәсібінің бөлігі – «Эльта» орналасқан, онда радарлық жабдықтар, электрондық соғыс жүйелері және ELINT құрылғылары әзірленеді.

Бөлшек сауда және ойын-сауық

Тарихи тұрғыдан алғанда, Ашдодтың әрбір ауданының өз сауда орталығы болған. Бірақ 1990 жылы Израильде сауда орталықтары мәдениеті дамыған кезде, Ашдодтағы негізгі сауда қызметі сауда орталықтарына көшті. Ашдодта ашылған алғашқы сауда орталығы – өнеркәсіптік аймақтағы «Форум» орталығы болды. Осы аймақта мейрамханалар, барлар және түнгі клубтар ашылды. Бүгінде «Форум» орталығы көбінесе кеңселер үшін пайдаланылады. 1993 жылы ашылған «Лев Ашдод» сауда орталығы содан бері кеңейтіліп, жаңартылды. 1995 жылы ашылған «Ашдод» сауда орталығы, сол кезде қаланың ең ірі сауда орталығы деп жарналанған, ашылғаннан бері қайта жобаланды. «City Mall, Ashdod» 1996 жылы Тель-Авив және Иерусалим орталық автовокзалдарының үлгісімен, орталық автовокзалмен біріктірілген ғимаратта ашылды. Үш қабатты «Sea Mall» сауда орталығы, үкіметтік кеңселерге жақын орналасқан, шағын альпинизм қабырғасы мен кинотеатры бар. «Star Center» 2007 жылы екі есеге ұлғайды.

Білім

2013 жылы Ашдод қаласында 500 мектеп болды, онда 3500 мұғалім жұмыс істеді. Оқушылар саны 55 000-ға жетті. Қаланың білім беру бюджеті 418 миллион шекелді құрады.

Денсаулық сақтау

Асута Ашдод медициналық орталығы – Ашдод қаласының жалғыз көпсалалы ауруханасы, ол қала мен айналасындағы аудандарға қызмет көрсетеді. Бұл 300 төсектік аурухана, және оның қалың бетон қабырғалары бар "бомбадан қорғаныш" дизайны соғыс уақытында науқастарды көшіру қажеттілігінсіз жұмыс істеуге жеткілікті қорғаныс ұсынады. Бұл сонымен қатар Негев Бен-Гурион университетімен байланысты университет ауруханасы. Аурухана 2017 жылы ашылды. Аурухана ашылғанға дейін Ашдодта көпсалалы аурухана болған жоқ, сондықтан ауруханаға жатуға мұқтаж тұрғындар Реховот қаласындағы Каплан медициналық орталығына немесе Ашкелон қаласындағы Барзилай медициналық орталығына баруға мәжбүр болды. Қалада мемлекеттік және жеке клиникалар жұмыс істейді. Қаладағы басқа клиникалар жабық болған кезде Хатзала басқаратын арнайы клиника жұмыс істейді.

Жол

Ашдод тарихи Виа Марис жолында орналасқан. 4-ші тас жол Израильдің оңтүстік теңіз жағалауындағы осы маршрут бойынша салынды; ол солтүстікке, Тель-Авив қалалық аймағына және оңтүстікке, Ашкелонға қарай негізгі байланыс қызметін атқарады. Ад Халом қиылысы қалаға шығыстан кіретін басты кіреберіс ретінде жоспарланған. Бұл қиылыс 4-ші магистральдың жылдам қозғалыс бөлігін оңтүстікке қарай жалғастырады, осы қиылыстағы светофорды жойып, темір жолмен деңгейлік айырымын қамтамасыз етеді. Аймақтағы тағы бір маңызды жол – 41-ші тас жол, ол қаланың қазіргі тарихының бастапқы кезеңдерінен бері қызмет етеді. Бұл жол батыстан шығысқа қарай Гедераға дейін созылады және Ашдод порты мен өнеркәсіптік аймақтарға негізгі көлік арнасы болып табылады, сондай-ақ 4-ші магистральмен алмасу арқылы жалғасады. 2012 жылдың соңында Ашдод ҚТМ-нан (Көлік министрлігі) қоғамдық көлікті жақсарту және жеке көліктердің пайдалануын азайту мақсатында 220 миллион шекельдік грант алды. Бұл грант қаланың басты бульварларында автобусқа арналған бөлек жолақтар ашуға, BRT жүйесін құруға, сенсорлық экрандармен жабдықталған «ақылды» автобус аялдамаларын орнатуға және велосипедшілер мен жаяу жүргіншілерге арналған жеке жолақтар салуға жұмсалды. 2019 жылдың тамызында «Ревай» деп аталған бағдарламаның бірінші кезеңі аяқталды – Менахем Бегин және Герцль бульварларында автобус жолақтары құрылды. 2022 жылдың басында екінші кезең де аяқталды – Жаботинский бульварына автобус жолақтары қосылды, «Ревай» басқару орталығы жұмысын бастады және солтүстікте Бней Брит автобус терминалы ашылды.

Пойыз

Ашдодқа жолаушылар темір жолы 1992 жылы Египетке дейінгі тарихи темір жолды қайта жаңартудан кейін ашылды. Ашдод темір жол станциясы Израиль темір жолдарының Биньямина/Нетания – Тель-Авив – Ашкелон бағытында орналасқан және ол Ад Халом қиылысының жанында. Станция 2003 жылы жаңартылды.

Аймақта жүк тасымалы да өте көп. Ашдод портының өз теміржол тармағы және Содом аймағынан әкелінетін және шетелге экспортталатын калийге арналған арнайы терминалы бар.

Круиздік кемелер мен яхталар

Ашдод портында жолаушылар терминалы бар. Бұл қақпа арқылығы трафик үнемі өсуде, әсіресе круиздік кемелердің қызметіне байланысты. Тағы бір теңіз қақпасы – "Көк" маринасы.

Көшіп келушілерді қабылдау

Ашдодтың өсуінің көп бөлігі иммигранттарды қабылдаудың нәтижесінде болды. Алғашқы қоныс жайлаушылар Марокко мен Египеттен келген еврей иммигранттары болды. Қала тұрғындарының көп бөлігі жаңа иммигранттар, олардың 85 пайызы бұрынғы Кеңес Одағынан. 1990 жылдары қала Эфиопиядан келген көптеген бета-израиль иммигранттарын қабылдады, ал соңғы жылдары Ашдод АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Аргентина және Оңтүстік Африкадан келген көптеген иммигранттарды қабылдады. Махараштрадан (Үндістан) Израильге көшіп келген 60 мың маратхи тілді Бене-Израильдің көптеген өкілдері де осы қалаға қоныстанды. Ашдодқа ішкі көші-қон да көптеп келеді, әсіресе Гуш-Дан аймағынан.

Дін

Ашдод халқының 95%-дан астамы еврейлер, ал 30%-дан астамы – харедилер. Ашдодта хареди халқының саны артып келеді және қала мектептерінде хареди балалары көпті құрайды. Хареди халқының қарқынды өсуі әлеуметтік және қоғамдық керішіліктерге себеп болды, әсіресе қаланың мінезіне байланысты, қала әкімі Ласриның Шаббат күні ашық дүкендерге салған айыптары және зайырлы орыс еврейлерімен қарым-қатынастың шиеленісуі. Бұған қарамастан, қала көбінесе дінсіз болып табылады, бірақ еврей емес халықтың көп бөлігі аралас некелердің нәтижесінде пайда болған. Питтсбург хасидтік тобына шамамен 100 отбасы жатады, ол 1969 жылы бас раввин Авраам Абба Лейфер құрған және бүгінде оның ұлы, бас раввин Мордехай Иссахар Бер Лейфер тарапынан жалғастырылуда. Ашдодта яһуди дінінің әртүрлі ағымдарына қызмет ететін көптеген синагог бар. Сонымен қатар, қалада әлемдегі ең ірі қараит қауымы, шамамен бес мың адам тұрады. Скандинавиялық теңізшілер протестант шіркеуі де бар, ол норвегиялық «Ұлттың адалдары» пасторы Пер Фей Хансен құрған.

Жергілікті билік

Ашдод 1968 жылы қала деп жарияланды. Ашдод қалалық кеңесінде жиырма бес сайланған мүше бар, олардың бірі – қала әкімі. Қала әкімі бес жылдық мерзімге сайланады және алты орынбасар тағайындайды. Ашдодтың қазіргі қала әкімі Ехиел Ласри соңғы рет 2008 жылы сайланды, ал одан бұрын 1989 жылдан бері үздіксіз қызмет еткен Зви Зилкер қала басшысы болды. Қалалық кеңесте түрлі халық топтарын ұсынып тұратын әртүрлі фракциялар бар. Ашдод қалалық әкімдігінің бас кеңсесі мен қала әкімінің кеңсесі қалалық әкімдік ғимаратында орналасқан. Бұл жаңа әкімдік ғимараты қаланың негізгі мәдени және бизнес орталығында орналасқан.

Мұражайлар

Филистиялық мәдениетке арналған Коррин Мамань мұражайы – бұл тақырып бойынша әлемдегі жалғыз мұражай. Ол 2014 жылы жаңа интерактивті көрмемен қайта ашылды. Мұражайда филистиялық бес қаладан табылған маңызды археологиялық жәдігерлер қойылған. MonArt орталығында орналасқан (жоғарыда "Музыка және сахналық өнер" бөлімінде қараңыз) Ашдод өнер мұражайында 12 галерея және екі көрме залы бар. Лувр архитектурасын еске түсіретін мұражайға кіру әйнек пирамида арқылы жүзеге асырылады. 2003 жылы архитекторлар Эйал Вейцман, Рафи Сегал және Мануэль Герц мұражайдың ішкі кеңістігін жаңартты.