Кіріспе
Калипсо әншісі – калипсо жанрында ән орындайтын, бастапқыда чантвелл деп аталған, ағылшын тілді Кариб теңізінің музыканты. Калипсо – Батыс Африка гриот дәстүрінен бастау алған музыкалық туынды. Тринидадта бастапқыда "Кайсо" деп аталған бұл әндер Батыс Африканың йоруба, эве фон және акан музыкалық ырғақтарына негізделген. Тринидад пен Тобагодағы құлдар және бұрынғы құлдар демалыс уақытында олардың туған жерлері, плантациялардағы әлеуметтік қарым-қатынастар және қауым мүшелерінің, соның ішінде плантация менеджерлері, бақылаушылар мен иелерінің өмірі туралы әндер шырқаған. Дәстүрді сақтаушылар калипсоны әлеуметтік сын ретінде қарастырады, өйткені ол бұрын әңгімелерді айту, жаңалықтарды жеткізу және адамдар мен саясатты сынау мақсатында қолданылған. Сондықтан калипсо екі түрге бөлінді: саяси және қоғамдық мәселелерді қамтитын әлеуметтік түсініктемелер; және көрермендерді күлдіру үшін нақты немесе қиял жемісі болған оқиғаларды баяндайтын көңілді калипсо. 19 ғасырдың соңында британдықтар Тринидадты ағылшын тіліне жақындату мақсатында, негізінен Барбадостан ірі көлемде иммиграциялық жобаларды бастады, бұл әндерде француз креол тілінің қолданылуын азайтты. 1930 жылдары ағылшын креол тілі Тринидад калипсосының тіліне айналды. Мұндай өзгеріске қарамастан, көптеген сөздер мен тіркестер Тринидад креол тілінде сақталып, оның калипсоларында да қолданылды, мысалы, "santimanitay" (sans humanité сөзінен алынған) сияқты терминдер. Тринидад аймақтағы ең өркендеген аумақ болғандықтан калипсоның Меккасына айналды, сондықтан 20 ғасырда көптеген көшіп келушілер, оның ішінде орындаушылар да осы аралға келді. Осының нәтижесінде Тринидад калипсо өнерімен танымал болды. Көптеген ертедегі кайсо/калипсо әндері француз креол тілінде орындалды, себебі 1783 жылғы халық санын есепке алудан кейін Тринидад француз Антиль аралдарынан – Мартиника, Гваделупа, француздық Гренада және Доминикадан көптеген бос және құлдыққа түскен африкалықтар келді. Патуа немесе француз креол тілі – калипсо және калипсо музыкасының бастапқы тілі болды.
A calypsonian, originally known as a chantwell, is a musician from the anglophone Caribbean who sings songs of the calypso genre. Calypsos are musical renditions having their origins in the West African griot tradition. Originally called "Kaiso" in Trinidad, these songs, based on West African Yoruba, Ewe Fon and Akan musical beats, were sung by slaves and later ex slaves in Trinidad and Tobago during recreation time and about a host of topics – their land of origin, social relationships on the plantations and the lives of community members, including plantation managers, overseers and owners. Traditionalists see calypso as social commentary because in earlier years it served the purpose of telling stories, relaying news events and giving criticisms of persons and policy. Calypso was therefore divided into two classes: the social commentaries, which had songs dealing with politics and community issues; and the humorous calypso, which told stories of events, real or imagined, with the intent of making the audience laugh. By the late 19th century the British began large scale immigration projects, mainly from Barbados, in an effort to anglicise Trinidad, which resulted in a decline in the use of French Creole in the songs so that by the 1930s English Creole became the language of Trinidad Calypso. Despite the changeover, many words and expressions survived in Trinidad Creole and as a result also survived in its calypsos, including terms such as "santimanitay" from the original sans humanité, among others. Trinidad became the mecca of calypso in part because it was the most prosperous territory in the region and consequently many migrants headed to the island during the 20th century, including performers. As a direct result, Trinidad became known as the land of calypso. Many early kaiso/calypsos were sung in French Creole, as Trinidad gained a significant number of free and enslaved blacks from the French Antilles of Martinique, Guadeloupe, French dominated Grenada and Dominica following the Cedula of population of 1783. The patois or French creole was the original language of the calypsonian and calypso music.
Шығу тегі
Калипсо музыкасы 17 ғасырда Тринидадта Батыс Африканың кайсо және канбулай музыкасынан пайда болды. Бұл музыканы Африка құлдары, осы Кариб аралына қант плантацияларында жұмыс істеу үшін әкелінген, өздерімен бірге алып келген. Олар туған жерінен және отбасынан айырылып, бір-бірімен сөйлесуге рұхсат етілмеді. Құлдар арасындағы африкалық гриоттар (музыканттар мен әңгімешілер) калипсо әнін құл иелерін мазақтау және бір-бірімен байланыс құру үшін пайдаланды. Калипсо дамыған сайын, африкалық гриоттар өз халқының тарихын және дәстүрлерін ауызша сақтап, кейінгі ұрпақ шантуэльдер немесе "шантуэллдерге" айналды, олардың бұл рөлі ақырында қазіргі заманғы калипсошыға (калипсонианға) ұласты.
Чантвелл
Чантвеллдер заманауи және мифтік тұлғалар туралы ән айтатын. Олар сонымен қатар Батыс Африкадан келген күрделі ауызша дәстүрлерді сақтап, қысым, мақтау, сатира және аза тұту әндерін шырқады. Алғашқыда чантвеллдердің көпшілігі әйелдер болды, себебі плантацияларда еркектерге қырғын жасалатын. Азаттыққа қол жеткеннен кейін бұл дәстүр жалғасып, дамыды, чантвеллдер «лаваи» деп аталатын шақыру-жауап әндерін орындады, кейде таяқпен күресушілер сияқты жергілікті спортшыларды мақтап, қолдады, чантвелл шақырып, көрермендер жауап қайыратын. Бұл музыка түрі біртіндеп қазіргі калипсоға айналды. Ел қаладанған сайын чантвеллдердің жұмысын көбінесе еркектер атқаратын болды.
Әлеуметтік пікірлер, экстемпо, байқаулар
Дәстүршілдер калипсоны әлеуметтік сын ретінде қарастырады, себебі ертерек заманда ол әңгімелер айту, жаңалықтар жеткізу және адамдар мен саясатты сынау мақсатына қызмет етті. Сондықтан калипсо екі түрге бөлінді: саяси және қоғамдық мәселелерге арналған әндері бар әлеуметтік түсініктемелер; және көңілді калипсо, көрермендерді күлдіру үшін нақты немесе қиялданған оқиғаларды баяндайтын. Соңғы түрі екі қарсылас арасындағы ән сайысы – экстенпомен толықтырылды. Классикалық экстенпода қарсыластар бір-біріне қарсы шығып, өлеңмен әр қарсыластың сыртқы келбеті, ән салу қабілеті немесе жеке жағдайы туралы ұнатпаушылық білдіретін сөздер айтатын. Тринидадта карнавал кезінде экстенпо жарыстары мен Калипсо Монарх чемпионаты өтеді. Экстенпо жарыстарының қазіргі форматында қарсыластар контейнерден тақырып таңдап, әнге арналған белгілі бір саны өлеңдерді жазуға белгілі уақыт беріледі. Орындаушы бір өлең айтады, содан кейін қарсыласына жауап беруге рұқсат етіледі, ол айтылған өлеңге жауап беру арқылы немесе қарсыласы туралы ән айту арқылы жауап бере алады. Қарсыластар туралы өлеңдер, олардың киім-кешегіне қатысты ұнатпаушылықтардан бастап дене мүшелеріне қатысты кемсітушілік пікірлерге дейін, тринидадтықтар «пеконг» деп атап, біреудің екіншісін көңіл көтеру үшін қорлауына мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл форма рэп шайқасына ұқсас. Калипсо авторлары мен калипсо орындаушыларының басты айырмашылығы – нағыз калипсо авторлары өздері материал жазып, қоғамның шындығын көрсететін өзекті музыка жасайды, мысалы, Атилла Гун, ал калипсо орындаушылары көбінесе стандартты әндерді орындайды, мысалы, Ричи Деламор. Кейбір калипсо авторлары өздері калипсоларын жазып, орындайды, ал соңғы онжылдықтарда көптеген калипсо авторлары әндері үшін кәсіби композиторларға, кейде басқа калипсо авторларына жүгінеді.
Собрикет
Калипсо орындаушылары дәстүрлі түрде өз ойларын жеткізуге немесе балалық шақ немесе қоғамдағы "лақап аттарға" сілтеме жасайтын есімдерді қолданады, мысалы, Mighty Sparrow, Антигуаның Short Shirt және Барбадостың Ras Irie сияқты. Лорд Мелоди, мысалы, өзінің әуенді ән айтудың шебері екенін көрсеткісі келді, ал Антигуаның Король Обыстный есімін жас кезінде туған ауылы Гринбейден алған, онда оның мінезі қатты деп айтылған. Тринидадтың саяси калипсо орындаушысы Sugar Aloes аты арқылы өзінің мінезінің екі қарама-қарсы жағын көрсетеді: оның әні, тіпті өзі де тәтті болуы мүмкін, бірақ оның калипсолары туралы ән салынғандар үшін қаттырақ әсер етеді.