Кіріспе
Тәжікстан экономикасы ауыл шаруашылығы және қызмет көрсету саласына тәуелді. Тәуелсіздік алғаннан бері Тәжікстан экономикалық саясатын реформалау арқылы көшкін экономика жолына біртіндеп түсті. Мақта мен алюминий экспортына тәуелді шетелдік кірістер экономиканы сыртқы соққыларға өте осал етеді. Тәжікстан экономикасында Афғанстанмен есірткі саудасына бағытталған ірі қара нарық та бар. 2012 жылы Тажикстандағы героин айналымы ұлттық ЖІӨ-нің 30-50 пайызына бағаланды. 2000 қаржы жылында халықаралық көмек Тажикстан Азамат соғысының бұрынғы қатысушыларын бейбіт өмірге қайта интеграциялау бағдарламаларын қолдаудың маңызды көзі болып қала берді, осылайша бейбітшілікті сақтауға көмектесті. Халықаралық көмек сондай-ақ азық-түлік өндірісінің үнемі азайуына себеп болған екінші жылғы қатты құрғақшылықпен күресу үшін де қажет болды. Соғыстан кейін Тәжікстан экономикасы айтарлықтай өсті. Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, 2000-2007 жылдар аралығында Тәжікстанның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) орташа есеппен 9,6 пайызға өсті. Бұл Тәжікстанның экономикалық жағдайы нашарлаған Орталық Азия елдері (әсіресе Түрікменстан мен Өзбекстан) арасындағы орнын жақсартты. 2009 жылдың тамызына қарай, Тәжікстан азаматтарының шамамен 60 пайызы кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүрді. 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы Тәжікстанға ішкі және халықаралық жағынан ауыр соққы берді. Тәжікстан көптеген елдерге қарағанда ауыр зардап шекті, себебі онда кедейлік деңгейі жоғары және азаматтарының көп бөлігі шетелде жүрген тәжікстандықтардан түсетін ақшалай аударымдарға тәуелді.
The economy of Tajikistan is dependent upon agriculture and services. Since independence, Tajikistan has gradually followed the path of transition economy, reforming its economic policies. With foreign revenue precariously dependent upon exports of cotton and aluminium, the economy is highly vulnerable to external shocks. Tajikistan's economy also incorporates a massive black market, primarily focused on the drug trade with Afghanistan. Heroin trafficking in Tajikistan is estimated to be equivalent to 30 50% of national GDP as of 2012. In the fiscal year (FY) 2000, international assistance remained an essential source of support for rehabilitation programs that reintegrated former combatants of the Tajikistani Civil War into the civilian economy, thus helping maintain the peace. International assistance also was necessary to address the second year of severe drought that resulted in a continued shortfall of food production. Tajikistan's economy grew substantially after the war. The gross domestic product (GDP) of Tajikistan expanded at an average rate of 9.6% over the period of 2000 2007 according to the World Bank data. This improved Tajikistan's position among other Central Asian countries (namely Turkmenistan and Uzbekistan), which have degraded economically ever since. As of August 2009, an estimated 60% of Tajikistani citizens live below the poverty line. The 2008 global financial crisis has hit Tajikistan hard, both domestically and internationally. Tajikistan has been hit harder than many countries because it already has a high poverty rate and because many of its citizens depend on remittances from expatriate Tajikistanis.
Жалпы ішкі өнім
2005 жылы Тәжікстанның ЖІӨ 6,7%-ға өсіп, шамамен 1,89 миллиард АҚШ долларына жетті, ал 2006 жылғы өсім шамамен 8% құрады, бұл бес жыл қатарынан жылдық өсім 6%-дан асып түсті. 2007 жылы ЖІӨ өсімі 7,5% болады деп болжануда. 2005 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ 258 АҚШ долларын құрады, бұл бұрынғы Кеңес Одағының 15 елі арасындағы ең төменгі көрсеткіш. 2005 жылы қызмет көрсету саласы ЖІӨ-нің 48%-ын, егіншілік 23,4%-ын, ал өнеркәсіп 28,6%-ын құрады. Соңғы әлемдік экономикалық дағдарыс Тажикстанның ЖІӨ өсу қарқынын 2009 жылдың бірінші жартысында 2,8%-ға дейін төмендетті. Тәжікстанның ЖІӨ-сінің 30-50% шетелде жүрген тәжікстандықтардың жіберген ақшасынан түседі деп есептеледі.
Ауыл шаруашылығы
Үкімет жеделдетілген жер реформасы бағдарламасын жариялағанымен, 2006 жылы көптеген кеңес кезеңінің мемлекеттік шаруашылықтары әлі де сақталды, мемлекет жекешелендірілген шаруашылықтарда өндіріс және егін жинауды бақылауын ұстап тұрды. Мақта шаруашылықтарын жекешелендіру өте баяу болды, ал 2006 жылы мақта өндірушілердің есептелмеген қарыздары мәселе болып қала берді. 2000 жылдардың басында мақта (2004 жылы егістік жердің үштен бірін алып, кейін азайды), дәнді дақылдар (көбінесе бидай), картоп, көкөністер (көбінесе пияз және помидор), жемістер мен күріш негізгі дақылдар болып табылды. Мақта ауыл шаруашылығы секторына да, ұлттық экономикаға да маңызды үлес қосады. Мақта ауыл шаруашылығы өнімінің 60 пайызын құрайды, ауыл халқының 75 пайызын жұмыспен қамтиды және суармалы егістік жердің 45 пайызын пайдаланады. Ауыл шаруашылығында пайдаланылатын 8800 шаршы километр жердің 80 пайызынан астамы суғаруға тәуелді. Тәжікстан Қазақстан мен Өзбекстаннан астық импорттауға мәжбүр.
Орман шаруашылығы
Тәжікстанның 3 пайызы орманмен жабылған, негізінен 1000 мен 3000 метр биіктікте. Ешқандай орман аймағы коммерциялық тұрғыдан пайдалануға жарамды деп жіктемелмеген; көбі мемлекеттік қорғаумен қамтылған. Ағаш өндірісі көңілсіз, бірақ жергілікті тұрғындар орманнан ағаш емес өнімдерді жинап алады.
Балық аулау
Өзендер мен көлдер шектеулі мөлшерде балық өндіреді, ал кейбір балық аквакультура арқылы өндіріледі. 2003 жылы 158 тонна балық ауланды, ал 167 тоннасы балық шаруашылықтарында өсірілді. Ресейдің Inter RAO UES компаниясы басқаратын 670 мегаватт (МВт) қуаты бар Сангтуда 1 гидроэлектр станциясы 2008 жылғы 18 қаңтарда жұмысын бастады және 2009 жылғы 31 шілдеде ресми түрде пайдалануға берілді. Даму сатысындағы басқа жобалар: Иранның Сангдута-2, Қытайдың SinoHydro компаниясының Зерафшан және Рогун электр станциясы. Егер аяқталса, бұл станция әлемдегі ең биік Нурек бөгетін басып өтеді деп күтілуде. Рогун бөгетін бастапқыда Ресейдің Inter RAO UES салуы жоспарланған, бірақ келіспеушіліктер туындағаннан кейін Ресей жобадан бас тартты. 2010 жылы Иран инвестициясы және Қытай көмегімен құрылыс қайта басталды. Гидроэнергиядан басқа, энергия ресурстарына көмірдің мол қоры және табиғи газ бен мұнайдың шағын қорлары кіреді. 2010 жылдың желтоқсан айында Ресейдің "Газпром" компаниясы Сарықамыш кен орнында 60 млрд. м³ табиғи газ қоры табылды деп хабарлады, бұл Тәжікстанның 50 жылдық ішкі тұтынуын қамтамасыз етеді. Ұлттық энергетикалық компания – "Барқи Тожик". Тәжікстан Еуропалық Одақтың INOGATE энергетикалық бағдарламасының серіктес елі болып табылады, оның төрт негізгі тақырыбы бар: энергетикалық қауіпсіздікті арттыру, Еуропалық Одақтың ішкі энергетикалық нарық принциптері негізінде мүше мемлекеттердің энергетикалық нарықтарын жақындастыру, тұрақты энергетикалық дамуды қолдау және ортақ және аймақтық мүддедегі энергетикалық жобаларға инвестиция тарту.
Қызметтер
2000 жылдардың басында қызмет көрсету саласының жалпы өнімі тұрақты түрде өсті. Тажикстан Ұлттық Банкінің күшейтілген бақылауы, шетелдік мекемелердің қатысуына қойылған шектеулерді жеңілдету және реттеу реформаларының нәтижесінде банк жүйесі айтарлықтай жақсарды. Жүйеге 16 коммерциялық банк және орталық банк, яғни Ұлттық банк кіреді. Мемлекет жүйеге бақылауды сақтайды, бірақ көптеген банктер принципиалды түрде жекешелендірілген. 2003 жылы халықаралық көмекпен жүзеге асырылған қайта құру бағдарламасы аяқталды. Банктер қызметтердің шектеулі спектрін ұсынады, негізінен мемлекеттік кәсіпорындарға несие беруге баса назар аударады. Тәжікстандағы капиталдың шамамен 10% ғана банк жүйесі арқылы айналымда болады, ал шағын бизнес банктерден қарыз алуға өте сирек жүгінеді. 2013 жылдың басында Тажикстан Ұлттық Банкінің төрағасы Абдужаббор Ширинов 142 несие ұйымының қызмет етіп жатқанын хабарлады, оның ішінде 16 банк және олардың 299 филиалы, екі банк емес қаржы мекемесі және 124 микроқаржы ұйымы бар еді.
Туризм
Тәжікстанның туризм индустриясы азаматтық соғыс салдарынан құлдырап, бірақ соңғы жылдары қайта жандана бастады. 2018 жылы Британдық саяхатшылар қоғамы Тәжікстанды Жер шарындағы ең үздік 7 шытырман орын ретінде бағалады. Тәжікстанның Туризмді дамыту комитеті бұл құрметке: "Тәжікстанның Британдық саяхатшылар қоғамының 20 ең үздік шытырман саяхат бағытына ілігуі – елдегі туризмнің дамуын көрсетеді" деп мәлімдеді.
Еңбек
2003 жылы Тәжікстанның еңбекке қабілетті халқы 3,4 миллион адамды құрады, оның 64% ауыл шаруашылығында, 24% қызмет көрсету саласында, ал 10% өнеркәсіп және құрылыс салаларында жұмыс істеді. 2000 жылдардың басында төмендегеннен кейін, 2004 және 2005 жылдары мемлекеттік қызметкерлердің жалақысы қайта көтерілді. Мемлекеттік шаруашылықтардың басымдығына байланысты, жұмысшылардың көп бөлігі мемлекеттік қызметкерлер болып табылады, бірақ олардың аз ғана бөлігі толыққанды жалақыға тәуелді. 2006 жылы жоғары жұмыссыздық деңгейіне байланысты шамамен 700 000 жұмысшы Ресей және басқа елдерде маусымдық немесе тұрақты жұмыс таба алды. Олардың жіберген ақшасы, 2005 жылы 600 миллион АҚШ долларына бағаланған, Тәжікстан үшін маңызды экономикалық ресурс болып табылады; 2004 жылы шаруашылықтардың шамамен 15%-ы осы төлемдерге негізгі көзқараспен қарады. 2009 жылдың мамыр айында тәжіктерге жіберілген ақша 525 миллион долларға дейін төмендеді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 34% азайды. 2008 жылғы қаржы дағдарысы алдында, Тажикстанға ақша жіберген шетелдік жұмысшылардың саны шамамен 1,5 миллион адамды құрады. 2006 жылы орташа жалақы айына 27 АҚШ долларын құрады. Ұлттық жұмыссыздық деңгейі 2006 жылы ресми емес деректер бойынша 40%-ға дейін бағаланды, бірақ ауылдық аймақтарда бұл көрсеткіш 60%-дан асты. Жұмыссыздық деңгейі солтүстік Соғд облысындағыдан оңтүстік Хатлон облысында жоғары болды. 2008 жылы екі экономикалық аймақ құру туралы қаулы қабылданды: Пандж еркін экономикалық аймағы және Суғд еркін экономикалық аймағы. 2003 жылы тікелей шетелдік инвестициялар 41 миллион АҚШ долларын құрады; Ресеймен қарызды қайта құрылымдау бойынша келісімдерге байланысты 2004 жылы бұл көрсеткіш 272 миллион АҚШ долларына дейін өсті. 2005 жылдың бірінші жартысында бұл көрсеткіш 16 миллион АҚШ долларын құрады. 2005 жылдан бастап Ресейдің «Русал» алюминий компаниясы Вахш өзеніндегі Рогун су электр стансасын аяқтау және Турсунзаде зауытында алюминий өндірісін кеңейту жұмыстарын қайта бастады. Бұл зауыт 2007 жылы «Русал» компаниясына сатылуы мүмкін деп жоспарланған. Сондай-ақ 2005 жылы Ресей мен Иран Вахш өзеніндегі Сангтуда су электр стансасы жобасының жұмысын қайта бастады. Ресейдің табиғи газ монополиясы «Газпром» 2007 жылы Тәжікстанда мұнай және газды барлауға 12 миллион АҚШ доллары бөлді, ал 2006 жылы 7 миллион АҚШ доллары жұмсады. 2005 жылы Ресейдің «ВымпелКом» телекоммуникациялық компаниясы Тәжікстанның «Таком» ұялы телефон компаниясының бақылау үлесін сатып алды. 2006 жылдан бастап Түркия сәнді қонақ үй және мақта өңдеу зауытына инвестиция салуды жоспарлады.