Кіріспе
Неміс тілінің орфографиясы мен пунктуациясын реформалау 1996 жылғы неміс тілінің орфографиясы реформасы (Reform der deutschen Rechtschreibung von 1996) – неміс тілінің орфографиясын оңайлатуға және осы арқылы тілді үйренуді жеңілдетуге бағытталған, сонымен бірге тілді пайдаланушыларға таныс ережелерді едәуір өзгертпеген өзгерістер жиынтығы болды. Реформа 1996 жылдың шілдесінде Венада неміс тілді елдердің үкіметтері – Германия, Австрия, Лихтенштейн және Швейцария қол қойған халықаралық келісім негізінде жасалды. Люксембург неміс тілін үш ресми тілінің бірі ретінде қабылдағанына қарамастан, қатыспады: ол өзін «неміс тілін білмейтін ел ретінде, неміс орфографиялық жүйесін анықтауда маңызды рөл атқармаймын» деп есептейді, бірақ кейін реформаны қабылдады. Реформаланған орфография мектептерде және мемлекеттік басқаруда міндетті болды. Алайда, реформаға қарсы науқан ұйымдастырылды және осыған байланысты қоғамдық пікірталас кезінде Германияның Федералды Конституциялық соты реформаның шегін анықтауға шақырылды. 1998 жылы сот орфографияны реттейтін заң болмағандықтан, мектептен тыс адамдар қалағандай, тіпті дәстүрлі орфографияны қолдана алатынын мәлімдеді. 2006 жылдың наурызында Неміс орфографиясы жөніндегі кеңес реформаның ең даулы өзгерістерін алып тастауға бірауыздан келісті; бұған бұрын реформаға қарсы болған Frankfurter Allgemeine Zeitung сияқты БАҚ толық емес, бірақ көбінесе қолдау көрсетті. Жаңа орфографиялық ережелер келесі салаларды қамтиды: дыбыстар мен жазбаша әріптердің сәйкестігі (қарыз сөздерді жазу ережелері де осыған кіреді), бас әріптер, біріктірілген және бөлек жазылатын сөздер, дефиспен жазылатын сөздер, пунктуация және жол соңындағы дефис қолдану. Реформадан жер-су атаулары мен фамилиялар алынып тасталды.
The German orthography reform of 1996 (Reform der deutschen Rechtschreibung von 1996) was a change to German spelling and punctuation that was intended to simplify German orthography and thus to make it easier to learn, without substantially changing the rules familiar to users of the language. The reform was based on an international agreement signed in Vienna in July 1996 by the governments of the German speaking countries—Germany, Austria, Liechtenstein and Switzerland. Luxembourg did not participate despite having German as one of its three official languages: it regards itself "as a non German speaking country not to be a contributory determinant upon the German system of spelling", though it did eventually adopt the reform. The reformed orthography became obligatory in schools and in public administration. However, there was a campaign against the reform, and in the resulting public debate the Federal Constitutional Court of Germany was called upon to delineate the extent of reform. In 1998 the court stated that because there was no law governing orthography, outside of the school system people could spell as they liked, including the use of traditional spelling. In March 2006, the Council for German Orthography agreed unanimously to remove the most controversial changes from the reform; this was largely, though not completely, accepted by media organizations such as the Frankfurter Allgemeine Zeitung that had previously opposed the reform. The rules of the new spelling concern the following areas: correspondence between sounds and written letters (this includes rules for spelling loan words), capitalisation, joined and separate words, hyphenated spellings, punctuation, and hyphenation at the end of a line. Place names and family names were excluded from the reform.
Капитализация
Енді екі нүктеден кейін толық сөйлем немесе тікелей сөйлем келсе ғана үлкен әріппен жазу міндетті; әйтпесе екі нүктеден кейін кіші әріппен жазу керек. Ресми екінші тұлға есімдіктерінің (Sie, Ihnen және Ihr) әдепті жазылуы сақталды. 1996 жылғы бастапқы реформада, сондай-ақ, жақын аралас есімдіктері (du, dich, dir, dein, ihr, euch және euer) тіпті хаттарда да үлкен әріппен жазылмауы тиіс деп қарастырылған, бірақ 2006 жылғы түзетуде хаттарда оларды қалау бойынша үлкен әріппен жазуға рұқсат берілді. Реформаның мақсаты – зат есімдердің үлкен әріппен жазылуын біркелкі ету және оның критерийларын нақтылау болды. 1996 жылғы бастапқы реформада бұл, мысалы, eislaufen-ді Eis laufen (мұз үстінде сырғанау) және kopfstehen-ді Kopf stehen (баспен тұру = ауыздан тұру) деп өзгерту арқылы күрделі етістіктердегі кейбір зат есімдердің үлкен әріппен жазылуын қамтыды, себебі бұл зат есімдер күрделі етістіктің бір бөлігі болғанда үлкен әріппен жазылуын жоғалтқан. Алайда, 2006 жылғы түзетуде бұл өзгертілді, eislaufen және kopfstehen сияқты етістіктер қайта жаңартылды.
Ерекшеліктер
Тегілер ережеден толығымен шығарылған және реформа оларға әсер етпейді; бұл есімдерге де қатысты. Жер-су атаулары қатаң түрде ережелерге бағынбайды. Германияның Ständiger Ausschuss für geographische Namen (Географиялық атаулар жөніндегі тұрақты комитеті) жаңа атауларға ережелерді қолдануды нық ұсынады, бірақ бұл тек жаңа атаулар берілген жағдайда немесе жауапты органдар қолданыстағы атауларды өзгертуге шешім қабылдаған кезде ғана қолданылатынын ескертеді.
Реформа қажеттілігі туралы пікірталас
Орфографиялық реформа ұзақ жылдар бойы талқыланып келді және 1960 жылдардың соңында да әлі де қырғи қабақ соғыс тудырды.
1980 жылдан бастап институционалды реформалар туралы келіссөздер
1980 жылы Шығыс Германия, Батыс Германия, Австрия және Швейцария лингвистерінің қатысуымен Internationaler Arbeitskreis für Orthographie (Орфография бойынша халықаралық жұмыс тобы) құрылды. Бұл жұмыс тобының алғашқы ұсыныстары 1986 және 1990 жылдары Венада өткен екі конференцияда талқыланды, онда неміс тілінің барлық аймақтарынан өкілдерді Австрия үкіметі шақырған болатын. Осы кездесулердің алғашқысының қорытынды сөзінде әріптердің үлкен әріппен жазылу реформасы неміс тілі реформасына қатысты болашақтағы "екінші кезеңге" шегерілді, себебі келісімге қол жеткізілмеді. 1987 жылы Батыс Германиядағы федералды штаттардың ([[Германия штаттары]]) білім министрлері Мангеймдегі неміс тілі институтына және Висбадендегі неміс тілі қоғамына жаңа ережелерді әзірлеуді тапсырды. 1988 жылы бұл екі ұйым толық емес, бірақ өте кең ауқымды жаңа ережелер жиынтығын ұсынды, мысалы, "Император қайықтағы балықты жейді" деген фраза "Der keiser isst den al im bot" деп жазылатын болар еді. Алайда, бұл ұсыныстар көпшілік тарапынан тез қабылдана алмады, содан кейін білім министрлері оларды қабылдауға болмайтын деп кері қайтарып алды. Сол уақытта Швейцария, Австрия және Шығыс Германияда да ұқсас топтар құрылды. 1992 жылы Халықаралық жұмыс тобы неміс тіліндегі орфографияға жалпы реформа ұсынысын жариялады, ол "Deutsche Rechtschreibung — Vorschläge zu ihrer Neuregelung" (Неміс правописаниесі: оның жаңа ережесіне арналған ұсыныстар) деп аталды. 1993 жылы Германияның білім министрлері 43 топты осы құжат бойынша өз пікірлерін білдіруге шақырды, біріктірілген Германия, Австрия және Швейцарияда тыңдаулар өтті. Осы тыңдаулардың нәтижесінде жұмыс тобы барлық зат есімдерді үлкен әріппен жазудан бас тартты. Сондай-ақ, ол "das" ("сол", немесе "бұл", қатыстық есімдік) және "daß" ("сол", сөйлемді байланыстыратын сөз, мысалы, "Ол сен келдіңіңді айтты") сияқты ыңғайсыз омофондар арасындағы орфографиялық айырмашылықты сақтап қалды, олар бағынышты сөйлемдердің әртүрлі түрлерін енгізеді. 1994 жылы Венада өткен үшінші конференцияда нәтижелер тиісті үкіметтерге қабылдау үшін ұсынылды. Германияның білім министрлері жаңа ережелерді 1998 жылдың 1 тамызында күшіне енгізуге шешім қабылдады, ал ауысу кезеңі 2004-2005 оқу жылына дейін жалғасты.
Реформаның институты
1996 жылдың 1 шілдесінде Германияның барлық штаттары (Bundesländer), Австрия, Швейцария және Лихтенштейн елдері, сондай-ақ неміс тілінде сөйлейтін азшылықтары бар бірнеше басқа елдер (бірақ Люксембург емес) жаңа емле нұсқауларын 1998 жылдың 1 тамызына дейін қабылдауға келісті. Германияның бірнеше штаты 1996–97 оқу жылынан бастап жаңа қағидаларды қолдана бастады.
Ынтымақ туралы декларацияға қол қойылғаннан кейінгі қоғамдық пікірталас
Халықаралық ниет декларациясына қол қойылғанға дейін реформалар көпшілік назарын аударған жоқ. Шешімнің дұрыстығы туралы қызу пікірталастар туындады, жаңа ережелерді енгізумен мектеп мұғалімдері бірінші болып бетпе-бет кездесті. 1996 жылы Франкфурт кітап жәрмеңкесінде (Германиядағы ең ірісі) Бавариядан келген мұғалім де реформаны тоқтатуды талап етіп, жүздеген авторлар мен ғалымдардан қол жинады. Басты қарсыластар арасында: және болды. Бұл наразылыққа «Wir Lehrer gegen die Rechtschreibreform» («Орфографиялық реформаға қарсы мұғалімдер») сияқты бастамалар арқылы қосымша маңыздылық берілді, оны мұғалім және белсенді жетекшілік етті. 1997 жылдың мамыр айында «Неміс орфографиясы және тілді қорғау қоғамы» (Verein für deutsche Rechtschreibung und Sprachpflege e. V. (VRS) – Орфографиялық реформаға қарсы бастама) орфографиялық реформаға қарсы құрылды. Мәселе Германияның әртүрлі штаттарында әртүрлі шешімдермен сотқа жеткізілді, сондықтан Германияның Федералды Конституциялық соты (Bundesverfassungsgericht) шешім қабылдауға шақырылды. 1998 жылдың мамыр айында 550 тіл және әдебиет профессоры, олардың ішінде Гельмут Йохемс, Пётр Эйзенберг, екі реформатор, Франция колледжінің Харальд Вайнрих, Моральдық және саяси ғылымдар академиясының Жан-Мари Земб және басқалар Германияның Федералды Конституциялық сотынан реформаны кері қайтаруды сұрады. 1998 жылдың 14 шілдесінде, 12 мамырда өткен бір сот отырысынан кейін, тек бір мұғалімдер ұйымының қатысуымен, Жоғары сот білім министрлерінің орфографиялық реформаны енгізуін заңды деп жариялады. Германияның Шлезвиг-Гольштейн штатында 1998 жылдың 27 қыркүйегінде өткен референдумда сайлаушылардың көпшілігі дәстүрлі жазуға оралуды қолдады. Алайда, штаттың премьер-министрі Хайде Симонис 1999 жылы парламенттік дауыс беру арқылы референдум нәтижелерін өзгертудің жолын тапты. Жаңа неміс сөздіктері 1996 жылдың шілде және тамыз айларында жарық көргенімен, тіл реформасын сынға алғандар өздерін ақтауға жеткенін сезінді. Олар федералдық деңгейде өзгерістерді кері қайтаруды талап ете бастады. Бірақ білім министрлері олардың талаптарын қанағаттандырудан бас тартты. Duden сөздіктерінің редакторлары да дәстүрлі орфографиялық жүйенің көптеген проблемалары жүйені түсіндіру үшін жасалған «ескірген ережелерге» байланысты екенін мойындады, осылайша жаңа орфографиялық жүйені қолдады, оны логикалық деп бағалады. «Немец мұғалімдер қауымдастығының» (Deutscher Lehrerverband) президенті болды.
Кейінгі дамуы
1997 жылы жаңа ережелерге байланысты туындауы мүмкін кез келген күмәнді жағдайларды қарау үшін халықаралық комитет құрылды. 2004 жылы Германияның білім және ғылыми-зерттеу федералды министрі, курсив=unset, бұл комитетке неміс тілінің жазу ережелері бойынша шешімдер қабылдау үшін кең өкілеттіктер берілетінін мәлімдеді. Комитет тек капитализацияны өзгерту сияқты ерекше өзгерістер жағдайында ғана штаттардың білім министрлерінің келісімін алуға тиіс болды. Бұл қадамға қарсы күшті сын айтылды. Сонымен қатар, комитет орфографиялық реформалар бойынша төртінші баяндамасын жариялады, онда реформаның негізгі мәселелері егжей-тегжейлі қарастырылды. Алайда, 2004 жылдың наурыз айында Білім министрлерінің конференциясы бұл баяндаманы қабылдамады. Министрлер сондай-ақ комитетке болашақтағы талқылауларда неміс тілі мен поэзия академиясымен бірлесіп жұмыс істеуді талап етті. Академия реформаны бастапқыда-ақ қатты сынға алған болатын. Министрлер халықаралық комитеттің құрамына да өзгерістер енгізді. 2004 жылдың шілдесінде министрлер реформаға бірқатар өзгерістер енгізуді шешті, соның арқасында дәстүрлі және жаңа жазу тәсілдерінің екеуі де қабылданатын болды. Олар сондай-ақ «бес елден 38 сарапшыны» қамтитын неміс орфографиясы жөніндегі кеңес құрды, онда тіл білімі мамандары, баспагерлер, жазушылар, журналистер, мұғалімдер және ата-аналар өкілдік етті. Бұл кеңес, қазіргі халықаралық комитеттің орнын басып, реформаның даусыз бөліктерін бірауыздан жүзеге асыруға келісті, ал қалған өзгерістер бойынша компромисске келісуге дайын болды: «құрама сөздерді бөлек немесе бір сөзбен жазу, үлкен және кішкентай әріптерді қолдану, пунктуация және буынға бөлу». Бұл түзетілген реформа 2006 жылдың 1 тамызынан бастап күшіне енді.
Құқықтық мәртебе
Орфографияның өзгеруі 1996 жылғы 1 шілдедегі Германия, Австрия және Швейцария атынан қол қойылған халықаралық келісімге негізделген. Германиядан қол қойғандар – Білім министрлері конференциясының төрағасы Карл Хайнц Рек және Федералдық ішкі істер министрлігінің парламенттік хатшысы Эдуард Линтнер. Реформалар бойынша Бундестагтың (парламенттің) қаулылары болған жоқ. Аталғандай, Германияның Федералдық Жоғарғы соты мемлекеттік мектептердегі реформаны білім министрлерінің шешімімен жүзеге асыруға болатынын қабылдады. Осылайша, 2005 жылдың 1 тамызынан бастап мектептерде дәстүрлі орфографиялық жүйе қате деп есептелді, алайда Германияның Бавария және Солтүстік Рейн-Вестфалия штаттары реформаны ресми түрде қабылдаудан бас тартты. 2006 жылдан бастап жаңа ережелер Бавария және Солтүстік Рейн-Вестфалияның мемлекеттік мектептерінде де міндетті болды. Мектептерден бастап жазу реформасы неміс тілді халыққа таралады деп болжануда.
Орындалу жағдайы
2004 жылдан бастап, Германияның көптеген баспа басылымдары реформаларға көбінесе сәйкес келетін орфографиялық ережелерді қолданды. Бұған көптеген газеттер мен журналдар, сондай-ақ Deutsche Presse Agentur (DPA) және Reuters баспасөз агенттіктері кірді. Алайда, Die Zeit, Neue Zürcher Zeitung, Frankfurter Allgemeine Zeitung және Süddeutsche Zeitung сияқты бірқатар газеттер өздерінің ішкі орфографиялық ережелерін жасады, ал көптеген басқа газеттер DPA ережелерін шамамен қолданды. Осы ішкі орфографиялар «жаңа ß ережелерімен ескі орфография» және жаңа ережелерді толық қабылдау арасындағы үздіксіздікті құрайды. Мектеп оқулықтары мен балалар кітаптары көбінесе жаңа орфографияны қолданады, ал романдардың мәтіні авторлардың тілегі бойынша ұсынылады. Әдебиет классикасы әдетте өзгеріссіз басылады, егер олар мектептерде пайдалануға арналған басылымдар болмаса. Сөздіктер жаңа орфографияны ерте қабылдағандықтан, дәстүрлі орфографияға арналған стандартты анықтамалық еңбек қазіргі уақытта қолжетімді емес. Алайда, Эрланген университетінің неміс тілі профессоры de, жаңа орфографиялық талаптарды енгізбей, жеңілдетуге қол жеткізуді мақсат ететін жаңа сөздік жасады. Ол 2004 жылдан бері қайта басылмады. Ескі Duden сөздіктерінің қолданылған түрінің саудасы азайды. 2004 жылғы басылымынан бастап Duden сөздігі білім министрлері ұсынған соңғы өзгерістерді қамтиды. 2005 жылы реформаны ұстанған мәтін үшін IETF тілдік таңбалары тіркелді.
Швейцария мен Лихтенштейнде
Швейцария мен Лихтенштейнде реформаның әсері онша сезілмеді, себебі реформаның негізгі бөлігі болған "ß" әрпі бұл елдерде бұрыннан қолданылмаған.
Ресми ережелердің беделділігі
Ережелердің веб-парақшасы.
Орфографиялық реформаға қатысты іс-шаралар
Хаген А. Вегевиц: Орфографиялық реформаға қатысты 35 сот шешімі (PDF)