Кіріспе

1897 жылы Джон Дьюидің "Менің педагогикалық нанымы" атты мақаласы "School Journal" журналында жарияланды. Мақала бес бөлімге бөлінген, әр абзасы "Мен сенемін" деген сөзбен басталады. Бұл мақала 4100-нен астам рет сілтеме жасалған, және оның идеяларының ұзаққа созылған әсерінің куәсі ретінде әлі де сілтеме жасалуда.

Білім беру дегеніміз не ?

Джон Дьюидің "Менің педагогикалық наным" (1897) мақаласына сәйкес, білім беру қоғамның қабылдағанша ғана жеке болады. Біз (адамдар) туғаннан бастап бейсана түрде тәрбиеленеміз. Дьюидің сөзінше, біздің әлеуметтік санамыз, мәдени жолдарымыз және бағалайтындарымыз – ұжымдық әлеуметтік тіршіліктің көшірмесі. Біз туғаннан бастап, ересекке дейін және өмір соңына дейін әлеуметтік ортаның өніміміз. Соңында біз "цивилизацияның жинақталған капиталының мұрагеріне" айналамыз. Дьюи жеке адамның ең жақсы қасиеттері жалпы игілік үшін және оның рухында іске асырылатынын айтады. "Осы талаптар оны бірлік мүшесі ретінде әрекет етуге, бастапқы шектеулі ой-сезімінен шығуға және өзін тиесілі тобының игілігі тұрғысынан қарастыруға жетелейді". Қоғам мүшесі ретінде біз тіл мен оның мағынасына тәуелдіміз, бірақ сонымен бірге одан күш аламыз. Дьюи "білім беру процесінің екі жағы бар" дейді. Психологиялық және әлеуметтік әсерлер – білім беру процесінің екі жағы, олар бір-бірімен байланысты; "бірін екіншісіне бағындыруға немесе назарсыз қалдыруға болмайды, әйтпесе жаман салдар болады". Психология білім берудің негізін, ал әлеуметтану сценарийін ұсынады. Оқытылатын материал мен оқыту әдісі оқушылардың өмірімен байланысты болмаса, стресс тудыруы мүмкін. Жақсы бағалардың өзі шынайы оқудың көрсеткіші емес. Оқушылар өздерін мүсіркеуден айырылған сезінеді. Шынайы ішкі тәжірибе жасау үшін психология мен әлеуметтік динамика бірге жұмыс істеуі керек. Дьюидің пікірінше, әлемде не болып жатқанын білу маңызды. Оқушының өзіндік жетістіктеріне сәйкес табысқа жету үшін оның әлеміне де назар аудару қажет. "Біз оларды болашаққа бағыттап, олардың нәтижесі мен соңы қандай болатынын көруіміз керек". Дьюи әр оқушының жеке болашағына қарап, олардың көзқарастарын және оған қалай жетуге болатынын анықтау қажет дейді. Бұл көзқарас әр адамның табысқа жетуіне қоғамның жалпы үміттерімен шектелуі тиіс емес. Дьюи былай дейді: "Күштің шынайы мәнін білу үшін оның мақсатын, қолданысын немесе қызметін білуіміз керек". Қорыта айтқанда, оқушы өзінің болашағы қандай болатынын білмейінше, оған билік ете алмайды. Мұғалімдер оқушыларды біз болжай алмайтын болашаққа дайындауға тырыса алмайды, өйткені технология үнемі өзгеріп отырады. Адамдар оқушыларды күшейту арқылы болашаққа дайындала алады. Дьюидің сөзімен айтқанда, "Оны болашақ өмірге дайындау – өзін басқару құралын беру". Оқушының сезімдерін және қабілеттерін пайдаланатын тәжірибелік оқу ішкі және сыртқы тұрғыдан ең көп табысқа жеткізеді. Дьюи "білім алуға тиіс адам әлеуметтік тұлға және қоғам – жеке тұлғалардың ажырамас бірлігі" дейді. Бұл табыстың көрсеткіші психологиялық процесті көрсетеді. Психологиялық оқудан алынған дағдыларды пайдалану арқылы әлеуметтік факторларды табысты тануға және шешуге болады.

Мектептің мәні

Білім беру – әлеуметтік процесс. Наным бойынша, оны болашақта өмір сүруге дайындық мақсатында пайдалануға болмайды. Дьюи былай деді: «Менің ойымша, білім беру – өмір сүру процесі, болашақ өмірге дайындық емес». Біз баланың өзіне деген сенімін сыныпта ғана емес, өмірінің барлық саласында нығайта аламыз. Білім беру әрқашан балаларға адал болуы керек және шынайы болу үшін олардың шындығымен үйлесуі керек. Дьюи кейбір балалардың дұрыс түсінілмей, артық белгіленуіне себеп – білімді табиғи адамдық тәртіппен байланыстырмау арқылы шынайы тәжірибелерден айыру екенін айтады. Одан да маңыздысы, ол: «Қазіргі өмір соншалықты күрделі, бала оны шатасу немесе алаңдаусыз бастан өткізе алмайды, соның салдарынан тым маманданған немесе ыдырап қалуы мүмкін» деп баса айтады. Дьюи білім беру мен мектептің үйдің жалғасы болуы керек деп санайды. Жеке тәжірибе психологиялық негіз болып, жаңа идеяларға жол ашады. Бұл «Мектептің міндеті – баланың үй өмірімен байланысты құндылықтарын тереңдетіп, кеңейту» деген тұжырымдамада жиынтықталған. Қазіргі мектептерде ақпарат беріледі, сабақтар оқытылады және дағдылар қалыптастырылады, бұл Пауло Фрейренің 1970 жылғы «Қысымға ұшырағандардың педагогикасы» кітабында сынға ұшыраған білім берудің «банка моделіне» ұқсас. Дьюи мұның тиімді емес екенін мәлімдейді. Бірлесіп жұмыс істеу – бірлік пен табысқа жету үшін маңызды. Ол былай дейді: «Қазіргі білім беру жүйесі осы бірлікті жойса немесе ескермесе, шынайы және тұрақты моральдық мағынаны табу қиын немесе мүмкін емес болады». Осы нанымға сәйкес, мектепті әлеуметтік тәжірибе ретінде қарастыру қажет. Мұғалім – жетекші және әр баланың білім алу процесінде қандай тәжірибеге қатысуы керектігін анықтайды. Бағалауға келгенде, Дьюи бағалау баланың жеке жетістіктерімен байланысты болуы керек дейді. Емтихан жеке өмірді жақсарту үшін емес, әлеуметтік тәртіптің құралы ретінде қолданылуы тиіс.

Білім берудің мәні

Өзінің басқа теорияларымен қатар, Дьюи пәннің оқушылардың нақты өмірін көрсетуі керек деп санайды. Мектептерде оқушылардың тәжірибесімен байланысы жоқ, тым көп пәндер оқытылады. Оқу бағдарламасын баланың өзінің қызметі анықтауы тиіс. Мысалы, әдебиет сабақтары көбінесе оқу барысының басында беріледі, ал олар оқиғалардың қорытындысы болғандықтан, пән оқудың соңында маңызды болады; Бұл оқушыға тарихтың немесе басқа біреудің сол нәрсені қалай түсінгенін естігенше, өзінің көзқарасын қалыптастыруға уақыт береді. Ол соңында қорытынды рефлексия ретінде берілуі керек. Дьюидің пікірінше, балаларға жаратылысқа қабілеттерін дамытуға және өздерінің жолын табуға мүмкіндік беру қажет. "Мен баланың әлеуметтік мұрасын сезінудің жалғыз жолы – өркениеттің негізгі белгілерін анықтайтын іс-әрекеттерді орындауға мүмкіндік беру деп санаймын". Дьюи жаратылысқа бағытталған көзқарас ұстанады. Оның айтуынша, кейде кәсіби білім маңыздырақ болуы мүмкін және негізгі пәндерге жатуы керек. Формалды пәндерді оқу үшін оқушылар бос болуы керек. Дьюи түсіндіргендей, осыған жету үшін олар осы уақытқа дейін алған білімдерін жақсы меңгеруі керек. Барлық пәндер өмірмен байланысты.

Әдістің сипаты

Дьюи белсенді қатысу пассивті оқудан әлдеқайда артық екенін айтады. Әрекет бәрінен бұрын болуы керек. Біз балалардың мектепке деген жағымсыз көзқарасын қалыптастырамыз. Идеялар қозғалыс арқылы туады. Символдар толық картинаны дәл емес және толық емес көрсетеді. Олар студенттің шынайы ойлау қабілетіне кері әсер етеді. Хабарды көзге елестету есте сақтауға көмектеседі. Көрнекілік өмірмен байланыстыру үшін өте маңызды. Мұғалімнің міндеті – оқушының жаңадан пайда болған қызығушылықтарына назар аудару және оларды дамытып, бірегей оқу тәжірибесін құру. Қызығушылық – күш, және біз осы қызығушылықты қолдауымыз керек. Білім беруде эмоцияларды қабылдау қажет. Олар оқудың маңызды аспектілерінің бір бөлігі.

Мектеп пен әлеуметтік прогресс

Дьюидің сөзімен айтқанда, "білім беру – әлеуметтік прогресс пен реформаның негізгі тәсілі". Әлеуметтік сана жеке адамдардың көзқарасын қалыптастырады. Қоғамның білім беруді реформалауға міндеттілігі бар. Қоғам ретінде біз бір-бірімізге жауаптымыз. "Білім беруге қызығушылық танытқан әрбір адам мектепті әлеуметтік прогресс пен реформаның басты және ең тиімді құралы деп талап етуі керек деп санаймын, осылайша қоғам мектептің мағынасын түсініп, педагогты өз жұмысын тиісті деңгейде атқару үшін қажетті құралдармен қамтамасыз ету қажеттігін сезінеді". Білім беру – өнер мен ғылымның тамаша үйлесімі. Дьюи жеке бастың күшін жалпы игілік үшін қолдану керектігін айтады. Дьюи оқытуды құрметті және игілікті қызмет деп мойындайды. Мұғалімдер бізге дұрыс жол көрсетеді.