Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзендер мен ағындармен байланысты шөгінді процестері
Sediment processes associated with rivers and streams
География және геология салаларында өзендік шөгінді процестері немесе өзендік шөгінді тасымалы өзендер мен ағындармен, сондай-ақ шөгінділердің нәтижесінде пайда болатын шөгінділер мен жер бедерімен байланысты. Олар толқындар мен құмдақтардың қалыптасуына, эрозияның фракталды пішіндермен сипатталатын үлгілеріне, табиғи өзен жүйелерінің күрделі құрылымдарына, су тасқыны жазықтарының дамуына және кенеттен болатын су тасқындарының туындауына себеп болуы мүмкін. Су арқылы тасымалданатын шөгінділер, ауа арқылы тасымалданатын шөгінділерге қарағанда ірілеу болуы мүмкін, себебі судың тығыздығы мен тұтқырлығы жоғары. Көбінесе өзендердегі ең ірі тасымалданатын шөгінділер құм мен қиыршық тас өлшемдес болады, бірақ күшті су тасқыны кезінде тас және тіпті үлкен тастар да тасымалдануы мүмкін. Егер ағын немесе өзен мұздықтармен, мұз жамылғыларымен немесе мұз басқан аймақтармен байланысты болса, перигляциалдық ағындар мен мұздық көлдерінен болатын су тасқыны сияқты жағдайларда glaciofluvial немесе fluvioglacial термині қолданылады. Өзендік шөгінді процестеріне шөгінділердің қозғалысы, сондай-ақ өзен төсенішінде эрозия немесе шөгінділердің жиналуы кіреді.
In geography and geology, fluvial sediment processes or fluvial sediment transport are associated with rivers and streams and the deposits and landforms created by sediments. It can result in the formation of ripples and dunes, in fractal shaped patterns of erosion, in complex patterns of natural river systems, and in the development of floodplains and the occurrence of flash floods. Sediment moved by water can be larger than sediment moved by air because water has both a higher density and viscosity. In typical rivers the largest carried sediment is of sand and gravel size, but larger floods can carry cobbles and even boulders. When the stream or rivers are associated with glaciers, ice sheets, or ice caps, the term glaciofluvial or fluvioglacial is used, as in periglacial flows and glacial lake outburst floods. Fluvial sediment processes include the motion of sediment and erosion or deposition on the river bed.
Негізгі қағидалар
Судың ағысы өзен төсегі арқылы қысымды тікелей төсекте тудырады. Егер субстраттың байланыс күші көрсетілген серпімді күштен төмен болса, немесе төсек мұндай күштермен қозғалтылатын бос шөгінділерден тұрса, онда төсек таза су ағысымен төмендейді. Сонымен қатар, егер өзенде маңызды мөлшерде шөгінді болса, бұл материал төсектің тозуын (абразия) күшейтуге қабілетті құрал ретінде әрекет ете алады. Сонымен бірге, бөлшектер де ұнтақталып, кішірейіп, дөңгелек пішінге келдіріледі (атриция). Өзендердегі шөгінділер төсек жүгі (төсекке жақын қозғалатын ірі бөлшектер) немесе су ағынымен тасымалданатын жүк (суда тасымалданатын ұсақ бөлшектер) түрінде тасымалданады. Бұған қоса, еріген материал түрінде тасымалданатын компоненті де бар. Әрбір дәннің мөлшері үшін дәннің қозғала бастауын анықтайтын белгілі бір ағыс жылдамдығы болады, ол сүйреу жылдамдығы деп аталады. Дегенмен, дән мен өзен төсегі арасындағы үйкеліс азайғандықтан (немесе жойылғандықтан) жылдамдық сүйреу жылдамдығынан төмен болған жағдайда да дәннің тасымалдануы жалғаса береді. Соңында жылдамдық дәннің шөгіп қалуына жеткілікті деңгейге дейін төмендейді. Бұл Хюльстрем қисығымен көрсетілген. Өзен бойындағы барлық жерде тас пен топырақтың қатты бөлшектерін жинап, түсіріп отырады. Өзен ағысы жылдам болған жерде, түсірілгенге қарағанда көбірек бөлшектер жиналады. Өзен ағысы баяу болған жерде, жиналғанға қарағанда көбірек бөлшектер түсіріледі. Көбірек бөлшектер шөгінді түзілетін аймақтар аллювиалды жазықтар немесе су тасқыны жазықтары деп аталады, ал шөгінді бөлшектер аллювиум деп аталады. Тіпті кішкентай өзендер де аллювиалды шөгінділерді жасайды, бірақ ірі өзендердің су тасқыны жазықтары мен дельталарында геологиялық маңызы бар үлкен аллювиалды шөгінділер кездеседі. Ірі өзеннің тасымалдайтын заттарының мөлшері өте зор. Миссисипи өзені жылына 406 миллион тонна, Сары өзен 796 миллион тонна, ал Италиядағы По өзені 67 миллион тонна шөгіндіні теңізге жеткізеді деп есептеледі. Көптеген өзендердің аттары тасымалданатын заттардың суға беретін түсіне байланысты туындаған. Мысалы, Қытайдағы Сары өзен (Хуан Хе) тасымалдайтын шөгіндінің түсіне байланысты, ал Ақ Ніл тасымалдайтын сазға байланысты аталған.
The movement of water across the stream bed exerts a shear stress directly onto the bed. If the cohesive strength of the substrate is lower than the shear exerted, or the bed is composed of loose sediment which can be mobilized by such stresses, then the bed will be lowered purely by clearwater flow. In addition, if the river carries significant quantities of sediment, this material can act as tools to enhance wear of the bed (abrasion). At the same time the fragments themselves are ground down, becoming smaller and more rounded (attrition). Sediment in rivers is transported as either bedload (the coarser fragments which move close to the bed) or suspended load (finer fragments carried in the water). There is also a component carried as dissolved material. For each grain size there is a specific flow velocity at which the grains start to move, called entrainment velocity. However the grains will continue to be transported even if the velocity falls below the entrainment velocity due to the reduced (or removed) friction between the grains and the river bed. Eventually the velocity will fall low enough for the grains to be deposited. This is shown by the Hjulström curve. A river is continually picking up and dropping solid particles of rock and soil from its bed throughout its length. Where the river flow is fast, more particles are picked up than dropped. Where the river flow is slow, more particles are dropped than picked up. Areas where more particles are dropped are called alluvial or flood plains, and the dropped particles are called alluvium. Even small streams make alluvial deposits, but it is in floodplains and deltas of large rivers that large, geologically significant alluvial deposits are found. The amount of matter carried by a large river is enormous. It has been estimated that the Mississippi River annually carries 406 million tons of sediment to the sea, the Yellow River 796 million tons, and the Po River in Italy 67 million tons. The names of many rivers derive from the color that the transported matter gives the water. For example, the Yellow River (Huang He) in China is named after the hue of the sediment it carries, and the White Nile is named for the clay it carries.
Өзен төсегі
Осадкалардың қозғалысы өзен немесе ағын төбесінде толқындар, құмды қаптар немесе антидюналар сияқты өздігінен ұйымдасқан құрылымдарды қалыптастыруы мүмкін. Бұл төсек пішіндері көбінесе шөгінді тау жыныстарында сақталады және оларды жинаған ағынның бағыты мен күшін анықтауға қолданылуы мүмкін.
Sediment motion can create self organized structures such as ripples, dunes, or antidunes on the river or stream bed. These bedforms are often preserved in sedimentary rocks and can be used to estimate the direction and magnitude of the flow that deposited the sediment.
Жер бетінен ағып кету
Жер үсті ағыны топырақ бөлшектерін эрозиялап, оларды төмен қарай тасымалдай алады. Жер үсті ағынымен байланысты эрозия метеорологиялық және ағыс жағдайларына қарай әртүрлі жолдармен жүруі мүмкін. Егер жаңбыр тамшыларының тікелей соққысынан топырақ бөлігі қабыршақталып, ыдыраса, бұл құбылыс жаңбыр тамшысының эрозиясы деп аталады. Егер жер үсті ағыны шөгінділерді тікелей алып жүрсе, бірақ шағырлар (арықтар) пайда болмаса, онда ол "жайма эрозиясы" деп аталады. Ағын мен топырақ құрамы каналға түсуге мүмкіндік берсе, шағырлар пайда болады; мұндай жағдай "шағыр эрозиясы" деп аталады.
Overland flow can erode soil particles and transport them downslope. The erosion associated with overland flow may occur through different methods depending on meteorological and flow conditions. If the initial impact of rain droplets dislodges soil, the phenomenon is called rainsplash erosion. If overland flow is directly responsible for sediment entrainment but does not form gullies, it is called "sheet erosion". If the flow and the substrate permit channelization, gullies may form; this is termed "gully erosion".