Ларри Макмертри: Американдық жазушының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Американдық романист (1936–2021)

Ларри Джефф Макмертри (3 маусым 1936 – 25 наурыз 2021) – американдық романист, эссеші және сценарист, оның туындылары көбінесе Ескі Батыс немесе қазіргі Техас штатында өріледі. Оның романдары: «Аттылардың жолы» (1962), «Соңғы көрсетілім» (1966) және «Жақындық шарттары» (1975) фильмдерге бейімделді. Макмертридің шығармалары негізінде түсірілген фильмдер 34 «Оскар» номинациясына (13 жеңіс) ие болды. Ол сонымен қатар кітап коллекционері және кітап сатушы болған. 1985 жылы «Пулитцер» сыйлығын жеңіп алған «Жалғыз қанатынды көгершін» романы 18 «Эмми» сыйлығына ұсынылып (7 жеңіс) телесериал болып түсірілді. Оның «Жалғыз қанатынды көгершін» сериясындағы келесі үш романы тағы үш телесериал ретінде бейімделді, олар тағы сегіз «Эмми» номинациясын алды. Макмертри және оның әріптесі Диана Оссана «Брокбек тауы» (2005) фильміне сценарий жазды, ол сегіз «Академия» сыйлығына ұсынылып, үш сыйлықты жеңіп алды, соның ішінде Макмертри мен Оссана «Ең жақсы бейімделген сценарий» номинациясында жеңіске жетті. 2014 жылы Макмертри Ұлттық гуманитарлық медальмен марапатталды. Трейси Догертидің 2023 жылғы Макмертри өмірбаянында, өмірбаянушы сыншы Дейв Хики Макмертри туралы былай деді: «Ларри – жазушы, ол бір жануар сияқты. Егер сіз сиырды жалғыз қалдырсаңыз, ол шөп жейді. Егер Ларриге тиіспесеңіз, ол кітап жазады. Ол қоғамда болғанда сәлемдесіп, қоштасады, бірақ әйтпесе ол демалып, жазуға дайындалады». Ол Арчер-Ситидің шетіндегі ата-анасының ранчосында өсті. Қала оның көптеген туындыларының оқиғасы орын алатын Талия қаласының прототипі болды. 1958 жылы Солтүстік Техас университетінен бакалавр, 1960 жылы Райс университетінен магистр дәрежесін алды. Өзінің естеліктерінде Макмертри өзінің алғашқы бес-алты жылында атасының ранчосында кітаптар болмағанын, бірақ оның туыстары әр түнде үйдің алдында отырып, әңгімелер айтатынын еске алды. 1942 жылы Макмертридің туысы Роберт Хилберн Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу үшін аттанғанда ранчоға тоқтады және 1930 жылдарға қатысты 19 ер балаларға арналған оқиғалық кітаптардан тұратын қорап қалдырды. Ол алғаш оқыған кітабы «Сержант Силк: Далалық барлаушы» болды.

Larry Jeff McMurtry (June 3, 1936March 25, 2021) was an American novelist, essayist, and screenwriter whose work was predominantly set in either the Old West or contemporary Texas. His novels included Horseman, Pass By (1962), The Last Picture Show (1966), and Terms of Endearment (1975), which were adapted into films. Films adapted from McMurtry's works earned 34 Oscar nominations (13 wins). He was also a prominent book collector and bookseller. His 1985 Pulitzer Prize winning novel Lonesome Dove was adapted into a television miniseries that earned 18 Emmy Award nominations (seven wins). The subsequent three novels in his Lonesome Dove series were adapted as three more miniseries, earning eight more Emmy nominations. McMurtry and co writer Diana Ossana adapted the screenplay for Brokeback Mountain (2005), which earned eight Academy Award nominations with three wins, including McMurtry and Ossana for Best Adapted Screenplay. In 2014, McMurtry received the National Humanities Medal. In Tracy Daugherty's 2023 biography of McMurtry, the biographer quotes critic Dave Hickey as saying about McMurtry:
<blockquote>
"Larry is a writer, and it's kind of like being a critter. If you leave a cow alone, he'll eat grass. If you leave Larry alone, he'll write books. When he's in public, he may say hello and goodbye, but otherwise he is just resting, getting ready to go write." He grew up on his parents' ranch outside Archer City. The city was the model for the town of Thalia which is a setting for much of his fiction. He earned a BA from the University of North Texas in 1958 and an MA from Rice University in 1960. In his memoir, McMurtry said that during his first five or six years in his grandfather's ranch house, there were no books, but his extended family would sit on the front porch every night and tell stories. In 1942, McMurtry's cousin Robert Hilburn stopped by the ranch house on his way to enlist for World War II, and left a box containing 19 boys' adventure books from the 1930s. The first book he read was Sergeant Silk: The Prairie Scout.

Жазушы

1960–1961 оқу жылында Макмертри Стэнфорд университетінің шығармашылық жазу орталығында Уоллес Стегнер стипендиаты болды, онда ол Фрэнк О'Коннор мен Малкольм Коулиден көркем әдебиеттің шеберлігін үйренді, сондай-ақ Венделл Берри, Кен Кизи, Питер С. Бигл және Гурни Норман сияқты болашақ жазушылармен бірге оқыды. (Уоллас Стегнер Макмертридің стипендиялық жылында Еуропада демалыста болған.) Макмертри мен Кизи Макмертри Калифорниядан кетіп, Техас Христиан университетінде бір жылдық құрастырушылыққа оқытушы болып жұмыс істеу үшін Техасқа оралғаннан кейін де достықтарын сақтап қалды. 1963 жылы ол Райс университетіне қайтып келді, онда 1969 жылға дейін ағылшын тілінен лекция оқыды, ал 1970 жылы Джордж Мейсон колледжінде және 1970–71 жылдары Американ университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. Ол "Худ" фильмінің түсірілімі және Голливуд туралы әңгімелерімен алғашқы студенттерін қызықтырды, сонымен қатар фильмге кеңесші болған. 1964 жылы Кизи және оның "Веселі әуесқойлары" Хьюстон қаласындағы Макмертридің үйіне тоқтаған, бүкіл елді аралап саяхат жасады. Том Вулф олардың күндізгі бояумен боялған мектеп автобусындағы – "Furthur" – саяхатын "Электрлік көмірқышқылдық сынақ" кітабында суреттеді. Сол жылы Макмертри Гуггенхайм стипендиясын жеңіп алды. Макмертри Техас әдебиет институтынан көптеген сыйлықтар алды: 1962 жылы "Атты адам, өтіп барады" үшін Джесси Х. Джонс сыйлығын үш рет; 1967 жылы Том Пендлтонның "Темір бақшасы" романымен бөліскен "Соңғы көрсетілім" үшін; және 1986 жылы "Жалғыз қанатты" үшін. Ол 1966 жылы "Техас: жақсы күндер өтті ме, әлде қайтадан келді ме?" атты мақаласы үшін Амон Г. Картер сыйлығын жеңіп алды, ал 1984 жылы Lon Tinkle өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды. 1986 жылы Макмертри Тулса кітапханалық қорынан жылдық Пегги В. Хелмерих есімді көрнекті автор сыйлығын алды. Ол 1985 жылы Пулитцер сыйлығын жеңіп алған "Жалғыз қанатты" романы туралы "Әдеби өмір: екінші естелік" (2009) кітабында былай деп жазды: "Бұл Батыстың "Желмен кеткендей" кітабы – өте жақсы кітап; бұл биік шедевр емес". Макмертри "The New York Review of Books" журналына тұрақты түрде мақалалар жазып тұрды. Макмертри сөз бостандығын қорғаушы болды және 1989–1991 жылдары ПЕН Америка орталығының (қазір ПЕН Америка) президенті болып қызмет еткенде, ұйымның жазушы Салман Рушдиді қолдау жөніндегі күш-жігерін басқарды. Оның 1988 жылғы "Сайтандық аяттар" романы кейбір мұсылмандар арасында қырқыс дау тудырды, Иранның Жоғарғы басшысы аятолла Рухолла Хомейни Рушдиді өлтіруге шақыратын фәтүа жариялады, содан кейін оның өміріне қастандықтар жасалды. 1989 жылы Макмертри ПЕН Америка атынан АҚШ Конгресінде 1952 жылғы МакКарран-Уолтер заңына қарсы иммиграциялық ережелерге қарсы куәлік берді, бұл заң ондаған жылдар бойы идеологиялық себептермен шетелдік жазушыларды визадан бас тартуға және депортациялауға мүмкіндік берді. Ол 1986 жылы ПЕН Америка Халықаралық ПЕН конгресін өткізуге дайындалып жатқанда "МакКарран-Уолтер заңы АҚШ-та мұндай жиын өткізуге кедерес келтіруі мүмкін еді" деген сұрақ туындағанын айтты. Ол тиісті ережелерді "сөз бостандығы мен бірігудің конституциялық кепілдіктерін қадірлейтін барлық адамдарға жасалған құлық" деп айыптады. Жазушы үшін бұл ережелер әсіресе қорқынышты болды, өйткені оның өмір сүруі идеялар мен тәжірибелердің еркін алмасуына байланысты. Кейіннен, 1990 жылғы Иммиграциялық заңмен саяси нанымдарына байланысты белгілі бір санаттағы иммигранттарды шеттетуге қатысты ережелер күштен шығарылды.

During the 1960–1961 academic year, McMurtry was a Wallace Stegner Fellow at the Stanford University Creative Writing Center, where he studied the craft of fiction under Frank O'Connor and Malcolm Cowley, alongside other aspiring writers, including Wendell Berry, Ken Kesey, Peter S. Beagle, and Gurney Norman. (Wallace Stegner was on sabbatical in Europe during McMurtry's fellowship year.) McMurtry and Kesey remained friends after McMurtry left California and returned to Texas to take a year long composition instructorship at Texas Christian University. In 1963, he returned to Rice University, where he served as a lecturer in English until 1969, and a visiting professor at George Mason College (1970) and American University (1970–71). He entertained some of his early students with accounts of Hollywood and the filming of Hud, for which he was consulting. In 1964, Kesey and his Merry Pranksters conducted their noted cross country trip, stopping at McMurtry's home in Houston. The adventure in the day glo painted school bus Furthur was chronicled by Tom Wolfe in his book The Electric Kool Aid Acid Test. That same year, McMurtry was awarded a Guggenheim Fellowship. McMurtry won numerous awards from the Texas Institute of Letters: three times the Jesse H. Jones Award—in 1962, for Horseman, Pass By; in 1967, for The Last Picture Show, which he shared with Tom Pendleton's The Iron Orchard; and in 1986, for Lonesome Dove. He won the Amon G. Carter award for periodical prose in 1966 for Texas: Good Times Gone or Here Again? and the Lon Tinkle Award for Lifetime Achievement in 1984. In 1986, McMurtry received the annual Peggy V. Helmerich Distinguished Author Award from the Tulsa Library Trust. He reflected on his 1985 Pulitzer Prize winning novel, Lonesome Dove, in Literary Life: A Second Memoir (2009), writing that it was the "Gone With the Wind of the West a pretty good book; it's not a towering masterpiece." McMurtry was a regular contributor to The New York Review of Books. McMurtry was a vigorous defender of free speech and, while serving as president of PEN American Center (now PEN America) from 1989 to 1991, led the organization's efforts to support writer Salman Rushdie, whose novel The Satanic Verses (1988) caused a major controversy among some Muslims, with the Supreme Leader of Iran, Ayatollah Ruhollah Khomeini, issuing a fatwā calling for Rushdie's assassination, after which attempts were made on his life. In 1989, McMurtry testified on behalf of PEN America before the U. S. Congress in opposition to immigration rules in the 1952 McCarran–Walter Act that for decades permitted the visa denial and deportation of foreign writers for ideological reasons. He recounted how before PEN America was to host the 1986 International PEN Congress, "there was a serious question as to whether such a meeting could in fact take place in this country the McCarran–Walter Act could have effectively prevented such a gathering in the United States." He denounced the relevant rules as "an affront to all who cherish the constitutional guarantees of freedom of expression and association. To a writer whose living depends upon the uninhibited interchange of ideas and experiences, these provisions are especially appalling." Subsequently, some provisions that excluded certain classes of immigrants based on their political beliefs were revoked by the Immigration Act of 1990.

Антикварлық кітап дүкендері

Стэнфордта оқыған кезінде Макмертри сирек кездесетін кітаптарды іздеуші болды. Хьюстондағы жылдары ол "Кітапшы" деп аталатын кітап дүкенін басқарды. 1969 жылы ол Вашингтон, округ Колумбияға көшіп келді. 1970 жылы ол екі серіктесімен бірге Джорджтаун қаласында кітап дүкенін ашты, оны Booked Up деп атады. 1988 жылы ол Арчер Ситиде тағы бір Booked Up ашты. Ол АҚШ-тағы ең ірі антиквариат кітап дүкендерінің біріне айналды, онда 400 000 мен 450 000 аралығындағы кітаптар болды. Интернеттегі кітап сатудың экономикалық қысымын айта келгенде, Макмертри 2005 жылы Арчер Ситидегі дүкенін жабуға жақындады, бірақ көпшіліктің зор қолдауынан кейін оны ашық қалдыруға шешім қабылдады. 2012 жылдың басында Макмертри өзінің көптеген кітаптарын қысқартып, сатуға шешті, себебі ол осы жинақты мұрагерлері үшін ауыр жүк деп есептеді. Аукцион 2012 жылдың 10 және 11 тамызында өтті, оны Джорджия штатының Макон қаласындағы Аддисон және Сарова аукциондық үйі қадағалады. Бұл тарихи кітап аукционы кітаптарды сөрелеп сатты және Макмертридің "Соңғы көрсетілімі" атты туындысына сәйкес "Соңғы кітап сату" деп таныстырылды. Бұл аукционға бүкіл елден дилерлер, коллекционерлер және қызығушылар көптеп келді. Сауда-саттық күндері Макмертри: "Мен Арчер Ситиде осыншама көп адамды ешқашан көрмеген едім және енді көрмейтінімді білем" деді. 2006 жылдың сәуір айында Макмертри Америкалық Антиквариат қоғамының мүшесі болып сайланды.

Кино және теледидар

Макмертри өзінің шығармаларының экрандалуы арқылы кеңінен танымал болды, оның фильмдерін көптеген көрермендер тамашалады, әсіресе Пауль Ньюман мен Патрисия Нилдің ойнаған "Хад" фильмі ("Horseman, Pass By" романы бойынша) және Томми Ли Джонс пен Роберт Дюваллдың басты рөлдерде ойнаған "Lonesome Dove" телесериалы. Сондай-ақ, Э. Энни Проулькстің әңгімесінен бейімделген "Броукбек тауы" үшін "Үздік бейімделген сценарий" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын алды. Ол "Оскарды" қабылдағанда джинсы мен ковбойлық бут киіп, үстінен смокинг жамылды. Сөз сөйлеген кезінде ол кітаптарды насихаттап, фильмнің қысқа әңгімеден жасалғанын еске салды. "Алтын глобус" сыйлығын қабылдағанда швейцариялық "Hermes 3000" теру машинасына құрмет көрсетті.

Жеке өмір

Макмертри Джо Скоттпен тұрмысқа шықты, ол ағылшын тілінің профессоры және бес кітаптың авторы. Ажырасудан бұрын олардың Джеймс Макмертри деген ұлы болды. Ол және оның ұлы (Ларридің немересі) Кертис Макмертри әнші-күйшілер және гитаристтер. 1991 жылы Макмертриге жүрек операциясы жасалды. Сауығу кезеңінде ол ауыр депрессияға тап болды. Ол болашақ әріптесі Диана Оссананың үйінде жазылып, оның ас үйінде «Ларедо көшелері» романын жазды. Макмертри 2011 жылдың 29 сәуірінде Арчер-Ситиде азаматтық тойда жазушы Кен Кесидің жесірі Норма Фэй Кесиге үйленді. Макмертри 2021 жылдың 25 наурызында Техас штатының Арчер-Сити қаласында қайтыс болды. Ол 84 жасқа толыпты. 2023 жылдың басында Макмертридің жеке мүлігі, оның ішінде жазу үстелі, терілме машиналары және жеке кітаптар жинағы, 2023 жылдың 29 мамырында Техас штатының Сан-Антонио қаласында Vogt аукционы арқылы сатылатыны жарияланды.