Кіріспе
Тонга тарихы біздің заманымыздан бұрынғы тоғызыншы ғасырдан бастап жазылған, Лапита диаспорасымен байланысты теңіз саяхатшылары қазіргі Тонга Корольдігін құрайтын аралдарға алғашқы болып қоныстанған кезден бастау алады. Фиджи және Самоамен бірге, бұл аймақ Полинезия деп аталатын Тынық мұхитының қалған бөлігіне жол ашатын қақпа ретінде танылды. Еуропалық зерттеушілер жазған ежелгі тонга мифологияларында 'Ата және Тонгатапу аралдары Мауидің терең теңізден көтеріп шығарған алғашқы аралдар деп айтылады.
The history of Tonga is recorded since the ninth century BC, when seafarers associated with the Lapita diaspora first settled the islands which now make up the Kingdom of Tonga. Along with Fiji and Samoa, the area served as a gateway into the rest of the Pacific region known as Polynesia. Ancient Tongan mythologies recorded by early European explorers report the islands of 'Ata and Tongatapu as the first islands having been hauled to the surface from the deep ocean by Maui.
Байланыс алдындағы
Тонганың алғашқы қоныстану мерзімі әлі де даулы мәселе болып қалуда; алайда, ең ежелгі қоныстанған орындардың бірі Тонгатапудағы Пиа ауылында табылды. Осы жерде табылған қабықшаның радиокөміртекпен талдауы, қоныстану шамамен 3180 ± 100 жыл бұрын (Қазіргі заманға дейін) болғанын көрсетеді. Тонга аралдарының алғашқы тұрғындарына қатысты ең көне орындардың бір бөлігі Тонгатапуда орналасқан, сонымен қатар 1921 жылы В.К. МакКерн осы жерде алғашқы Лапита керамикасын тапқан. Дегенмен, Лапита халқы Батыстың навигациялық құралдары мен техникасын қолданбастан Тонга аралдарына жетуі – үлкен жетістік болды. Еуропалықтармен жазу жүйесі болмағандықтан, тарихқа дейінгі дәуірдегі Тонга туралы көп мәлімет жоқ, тек еуропалық саяхатшыларға ауызша жеткізілген тарих белгілі. Тонга халқы еуропалықтармен алғаш рет 1616 жылдың сәуір айында Якоб Ле Мере мен Виллем Шутэннің аралдарға сауда жасау үшін қысқа сапармен келген кезде кездесті.
Ертедегі мәдениет
Батыс елдері келгенге дейін ғасырлар бұрын тонгалықтар мегалиттік тас құрылыстар салған. Ең танымалдары – Хаʻамонга ʻа Мауи және Ланги сатылы қабірлер. Хаʻамонга 5 метр биіктікте, әрі салмағы 40 тоннадан асатын үш маржан әктасынан тұрады. Лангилер – төмен, өте жалпақ, екі немесе үш қабатты пирамидалар, олар бұрынғы патшалардың қабірлерін көрсетеді. Еуропалықтармен байланысқа дейінгі Тонга туралы мәліметтер мифтерден, әңгімелерден, әндерден, өлеңдерден (жазу жүйесі болмағандықтан) және археологиялық қазбалардан алынған. Тонгатапу мен Хаʻапайда көптеген ежелгі орындар, ас үйлер және қоқыс жинау орындары табылды, сондай-ақ Ваваʻу мен Ниуа аралдарында Тонганың ежелгі қоныстану үлгілері, тамақтануы, экономикасы және мәдениеті туралы ақпарат беретін бірнеше орын анықталды.
Ежелгі Тонга
Үш мың жыл бұрынғы Хаапай қазіргі Хаапайдан біршама өзгеше еді. Тропикалық жаңбырлы орманды қанаттарын созып, мегаподалар деп аталатын ірі, ұша алмайтын құстар секіріп өтетін, ал алып игуаналар мен түрлі кесірткелер ағаштардың бұтақтарында демалып жатты. Аспанда үш түрлі жеміс жейтін жарықанат, үш түрлі көгершін және жиырмадан астам түрлі құстар ұшып жүрді. Шошқа, жылқы, ит, сиыр, егеуқұйрық болған жоқ. Оңтүстік Тынық мұхитының көп бөлігі адам қоныстанбаған еді. Сол кездегі адамдар Соломон аралдарының батыс жиегінде өмір сүрді. Бірақ, сол шамада, бұл арал тұрғындарының орнын Папуа-Жаңа Гвинеяның жанындағы Бисмарк архипелагынан келген жаңа адамзат тармағы басып алды. Олар аймақты батыл түрде жаулап, жылдам отарлап, шығысқа қарай жылжыды. Олармен бірге жаңа өсімдіктер мен жануарлар түрлерін, сондай-ақ ерекше керамикалық өрнектерді әкелді. Бүгінде бұл халық Лапита деп аталады, олар алғаш рет Жаңа Каледонияда археологиялық тұрғыдан табылған жерінің атымен аталды.
Лапита дәуірі
Шамамен 3000 жыл бұрын Лапита халқы Тонгаға жетті, көміртекпен белгілеу олардың алғаш Тонгатапуға, содан кейін Хаапайға қоныстанғанын көрсетеді. Жаңа келгендер ресурстардың жетіспеушілігіне бейімделген және бірнеше үй шаруашылығынан тұратын шағын қауымдастықтарға қоныстанды. Сәті түссе, олар Ньюас аралдарындағы Тафахи жанартауының солтүстік шетінен қатты обсидиан сынықтарын алды. 950 жылы Туи Тонга 'Ахоиту Тонгадан тыс жерлерде билігін кеңейте бастады. Тоңғаның жетекші ғалымдары, соның ішінде Окуситино Махинаның айтуынша, тонгалық және самоандық ауызша дәстүрлер алғашқы Туи Тонга олардың құдайы Тангалоаның ұлы екенін көрсетеді. Туи Тонга әулетінің атамекені және Тагалоа 'Эитуматупуа, Тонга Фусифонуа және Таватавайманука сияқты құдайлардың мекені. 10-шы Туи Тонга Момо мен оның мұрагері Туитатуидің кезінде империя батыстағы Тикопиядан шығыстағы Ниуэге дейін созылған. Олардың билік ету аймағына Уоллис пен Футуна, Токелау, Тувалу, Ротума, Науру, Фиджинің бір бөлігі, Соломон аралдары, Кирибати, Ниуэ және Самоаның бір бөлігі кірді. Капитан Кук 1777 жылы Иннаси рәсімінің куәсі болды, онда ол Тонгада көптеген шетелдіктерді, әсіресе Фиджи, Соломон аралдары мен Вануатудан шыққан африкалықтарға ұқсайтын қара түсті адамдарды байқады. Көптеген әдемі кілемдер Тонганың патша отбасыларына негізінен Самоаның асыл әйелдерімен некелесу арқылы тиді, мысалы Сафатадан келген Туи Канокуполу Нгатаның анасы Тоху'ия, 'Уполу, Самоа. Бұл кілемдер, соның ішінде Манеафингаа және Тасиааафе, қазіргі Тупу әулетінің (самоадан аналық желі арқылы алынған) тәжінің асыл тастары болып саналады. Империяның табысы негізінен Императорлық флотқа негізделген. Ең көп тараған кемелер үшбұрышты желкенмен жабдықталған екі қайықты қашықтыққа жүзе алатын кемелер еді. Тонга калиясы типіндегі ең үлкен каноэде 100 адамға дейін сыятын. Олардың ішіндегі ең танымалдары - Тонгафуэзия, Акихеухо, Ломпио және Такайпомана. Такайпомана шын мәнінде Самоа калиясы болғандығын атап өткен жөн; Королева Салоте мен Сарай жазбаларына сәйкес, бұл Самоадан Тохуия Лимапоны Туи Хатакалауаға үйлендіру үшін әкелген Самоаның қос каноэсі. Туи Тонгаға көптеген кісі өлтіру әрекеттеріне байланысты Каулуфонуа әкесінің құрметіне Туи Хатакалауа деп аталатын жаңа әулет құрды және ол ағасы Моунгамотууаға Туи Хакалауа атағын берді. Бұл жаңа әулет империяның күнделікті мәселелерімен айналысатын, ал Туи Тонганың орны халықтың рухани көшбасшысы болуы керек еді, бірақ ол әлі де өз халқының өмірі мен өлімі туралы соңғы сөзді айтатын. Туи Тонганың "империясы" осы кезеңде Самоаға бағдарланады, өйткені Туи Тонга патшалары самоандық әйелдерге үйленіп, Самоада тұратын этникалық самоандықтарға айналды. Кау'улуфонуаның анасы Мануадан шыққан самоалық, Туи Тонга Кау'улуфонуа II мен Туи Тонга Плухифатудың аналары самоалық болған және олар самоандық әйелдерге үйленгендіктен, кейінгі Туи Тонгалары Вакафуху, Тапуоси және 'Улуакимата "тоңғалықтарға" қарағанда көбірек "самоалық" болған. 1610 жылы 6-шы Туи Хаа Такалауа, Мо'унатонга, жартылай самоалық ұлы Нгата үшін Туи Канокуполу лауазымын құрды, бұл олардың арасында аймақтық билікті бөліп берді, бірақ уақыт өте келе Туи Канокуполу билігі Тонгада үнемі басым болды. Туи Канокуполу әулеті көптеген Самоа саясаты мен атақтарын импорттау мен құруды қадағалады және тонгалық ғалымдардың айтуынша, бұл самоандық үкімет пен әдет-ғұрыптың түрі қазіргі Тонга корольдігінде жалғасуда. Бұл жағдай ұзақ уақытқа созылды. Алғашқы еуропалықтар 1616 жылы голландтық зерттеушілер Виллем Шутэн мен Джейкоб Ле Мэр Ньюатопутапу жағалауында каноэде тоңғалықтарды байқаған кезде келді, содан кейін Абель Тасман 1643 жылдың 20 қаңтарында аралдардан өтті. Алайда бұл сапарлар қысқа болды және аралды айтарлықтай өзгертпеді. Екі топты бөліп тұратын шекара - Хала Фонуа моа (құрғақ жер жолы) деп аталатын ежелгі жағалау жолы болды. Бүгінде де Туи Тонгадан өз билігін алған басшыларды Кау хала ута (ішкі жол тұрғындары) деп атайды, ал Туи Канокуполудан шыққандар Кау хала лало (төмен жол тұрғындары) деп аталады. Түй Хатакалауаның жақтастары туралы айтатын болсақ, XV ғасырда бұл топтың пайда болуымен олар Каухалалало болды. Бірақ Туи Канокуполу оларды басып алғаннан кейін олар Каухалутаға бағынышты болды. Қазіргі археология, антропология және лингвистикалық зерттеулер Тоңғаның мәдени ықпалының Шығыс Увеа, Ротума, Футуна, Самоа және Ниуэ, Микронезияның (Кирибати, Понпей), Вануату және Жаңа Каледония мен Лоялдық аралдарында кең таралғанын көрсетеді, ал кейбір ғалымдар "теңіздік басшылық" терминін қолдануды ұсынады, ал басқалары, басқа жерлердегі мысалдардан өте өзге болғанымен, "империя" термині ең қолайлы екенін айтады.
Еуропалықтардың келуі және христиандық
15 ғасырда және қайтадан 17 ғасырда азаматтық соғыс басталды. Осы орайда алғашқы еуропалықтар келді, бастапқыда голланд зерттеушілері Виллем Шутэн мен Якоб Ле Мэр болды. 1616 жылдың 21-23 сәуірі аралығында олар Солтүстік Тонга аралдарындағы «Кокос аралы» (Тафахи) және «Дұшпандық аралы» (Ниуатопутапу) деп аталатын жерлерге тоқтады. Екі аралдың патшалары кемелерге мінді, ал Ле Мэр қазір жойылған тіл – Ниуатопутапу тілінің сөздерін тізімдеді. 1616 жылдың 24 сәуірінде олар «Жақсы үміт аралы» (Ниуафо’у) -на тоқтауға тырысты, бірақ ондағы жылы емес қабылдау оларды мұнан әрі саяхаттауға мәжбүр етті. 1643 жылдың 21 қаңтарында голланд зерттеушісі Абель Тасман Чилиге тез жол табу үшін Австралия мен Жаңа Зеландияны айналып өткеннен кейін негізгі аралға (Тонгатапу) және Хаапайға келген алғашқы еуропалық болды. Ол бірнеше аралды картаға түсірді. Тасман Тонгатапу аралын оның мол ресурстары болғандықтан «Эйландт Амстердам» (Амстердам аралы) деп атады. Бұл атау қазір тек тарихшылар ғана қолданады. Ең маңызды әсерді 1773, 1774 және 1777 жылдардағы капитан Куктың сапарлары, одан кейін 1797 жылы алғашқы Лондон миссионерлері және 1822 жылы Веслиан методисі Уолтер Лоури жасады. Сол шамада тонгалықтардың көп бөлігі Веслиан (методист) немесе католик діндеріне жаппай өтті. Басқа да конфессиялар пайда болды, оның ішінде Пентикосталдар, мормондар, Жетінші күндік адвентистер және соңғы кезде Бахаи діні. Аралдарға испандықтар да келді, Франсиско Антонио Моурелль 1781 жылы, Алессандро Маласпина (ол Вавауды Испанияның иелігі деп таласқанмен) 1793 жылы, ал француздықтар Марк Жозеф Марион дю Фресне 1772 жылы, Жан Франсуа де Галоп, Лаперуз графы 1787 жылы және Антуан Бруни д’Энтрекасто 1793 жылы келді. Флетчер Кристиан да 1789 жылы «Баунти» кемесіндегі бүлікке басшылық етті, ол Тонга суларынан өтіп бара жатқанда болды.
Біріктіру
1799 жылы 14-ші Туи Канокуполу, Тукуахо қаза тауып, бұл Тонганы елу жылға азамат соғысына жетеледі. Ақырында, 1845 жылы амбициялы, жас жауынгер, стратегияшы және шешен Тауфахау аралдарды Полинезия патшалығы ретінде біріктірді. Ол Туи Канокуполу атағын алып, бірақ король Георгий Тупу I деген атпен крещениеден өтті. 1875 жылы миссионер Ширли Бейкердің көмегімен ол Тонганы конституциялық монархия деп жариялады, соның ішінде жеке меншіксіз шаруаларды азат етті, заң кодексін, жер иеленуін және баспасөз бостандығын бекітті, сондай-ақ басшылардың билігін шектеді. Аралдар 1898 жылға дейін толыққанды зерттелмеді, сол кезде британдық әскери кемелер жұмысты аяқтады. Тонга Корольдігі Еуропалық қоныс аударушылар мен қарсылас Тонга басшылары оны құлатуға тырысқаннан кейін, Джордж Тупу II қол қойған Достық шарты арқылы Ұлыбританияның қорғауына өтті. Тонга Корольдігінің сыртқы істері британдық консул арқылы жүзеге асырылды. Ұлыбритания Тонга Корольдігінің сыртқы саясаты мен қаржысына вето құқығына ие болды. 20 ғасырдың көп бөлігінде Тонга тыныш, ішкі қабаққа бұрылған және әлемдегі басқа да оқиғалардан біршама оқшауланған күйде болды. Тонганың күрделі әлеуметтік құрылымы негізінен үш деңгейге бөлінеді: король, ақсүйектер және қара халық. Ақсүйектер мен қара халықтың арасында патшамен немесе ақсүйекпен байланысы бар, ал жеке меншікке ие болуы мүмкін немесе болмайтын "сөйлейтін басшылар" деп аталатын Матапулелер бар. Міндеттер мен жауапкершіліктер өзара байланысты, ақсүйектер өздерінің жерлерінде тұратын адамдардан жеңілдіктер ала алады, бірақ олар өз халқына да жақсылық жасауы керек. Әлеуметтік мәртебе мен дәреже жеке қарым-қатынастарда, тіпті отбасы ішінде де маңызды рөл атқарады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Ұлыбритания Германияға қарсы соғыс жариялағаннан кейін, Тонга үкіметі "өзінің барлық ресурстарын британдықтардың тартуына беру" туралы декларация жариялады және Германияға қарсы өздігінен соғыс жариялады (британдықтар Тонганың сыртқы істерін бақылағандықтан, Тонганы Германияға соғыс жариялауға мәжбүр етті). Патшайым Салоте ұлттық милицияны қайта құруға бағыт берді және британдықтарға әуежай салуға қаржылай көмек көрсетті. Тонга халқы кейіннен Корольдік әуе күштері үшін үш "Спитфайр" ұшағын сатып алуға жеткілікті қаражат жинады. 1941 жылдың тамызында Салоте британдық соғыс күштеріне қолдау білдіретін ұлттық дұға күнін жариялады. 1941 жылдың ортасында Жаңа Зеландия армиясы 70 әскери кеңесшіні Нукуалофаға Тонга қорғаныс күштерін оқыту үшін жіберді. 1941 жылдың желтоқсанында Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін, Тонга Жапонияға да соғыс жариялады. Жапон шапқындығын күтіп, азаматтар Нукуалофадан эвакуацияланды және Тонгатапу жағажайларында тікенді сым мен окоптар орнатылды.
Тәуелсіздік (1970)
1970 жылы 4 маусымда королева Салоте 1965 жылы қайтыс болғанға дейін орнатып кеткен келісімдер бойынша қорғалған мемлекеттік мәртебесі тоқтатылды. Тонга 1970 жылы Ұлттар Достастығына, ал 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды. Отаршылдық күштердің ықпалына түскенімен, Тонга ешқашан өзіндік басқаруын жоғалтпаған, бұл оны Тынық мұхитында ерекше етеді және монархиялық жүйеге сенімді арттырады. Британ жоғары комиссариаты 2006 жылдың наурыз айында Тонгада жабылды. Тонганың қазіргі патшасы Тупу VI-ның тегі алты буын патшаларға тікелей жетеді. Алдыңғы патша, 1946 жылы туған Джордж Тупу V, 2008 жылдың тамызына дейін үкіметтің толық бақылауын өзінде сақтап келді. Осы кезде қаржылық тәртіпсіздіктерге қатысты алаңдаушылықтар мен демократия талаптары оның үкіметтегі күнделікті өкілеттіктерінен бас тартуына әкелді. Тоңгалықтар батыстың технологиясы мен мәдениетінің күшейіп келе жатқан әсерінен кейін өздерінің мәдени сәйкестігі мен дәстүрлерін қалай сақтау керектігі мәселесімен бетпе-бет келе бастады. Көші-қон және экономиканың монетизациялануы дәстүрлі кеңейтілген отбасының ыдырауына әкелді. Бұрын кеңейтілген отбасы тарапынан қолдау алған жандар енді көрінетін күнкөріссіз қалды. Жастардың білім алу мүмкіндіктері жақсарды және олардың саяси санасының артуы ақсүйектер жүйесіне қарсы наразылықты тудырды. Сонымен қатар, халықтың тез өсуі 16 жасқа толған әр еркекке конституциялық талап бойынша берілуге тиіс 8,25 акр (33 000 м²) жер мөлшерін қамтамасыз етуге жеткіліксіз. 1982 жылдың ортасында халық тығыздығы шаршы километрге 134 адамды құрады. Осы факторлардың салдарынан Патшалықтың жалғыз қалалық орталығына көшуге қысым артып отыр.
2002 жылғы сайлау
2002 жылғы наурыз айында өткен сайлауда Адам құқықтары мен демократия қозғалысы (АҚДД) жақтастары халық өкілдерінің тоғыз орынның жетісін жеңіп алды, ал қалған екеуі «дәстүрлі» құндылықтарды ұстанып тұрды. Дауыс беруге қатысқандардың саны 48,9% құрады. Тоғыз ақсүйек және заң шығару жиналысында отырған барлық министрлер үкіметті қолдайды. Сайлаудан кейін АҚДД жетекшісі ‘Акилиси Похива оның «Келе’а» газетінде патшаның құпия байлығы бар деген мақала жариялағандығы үшін бүлік қоздырды деген айыппен қамауға алынды, бірақ кейіннен сот алқасы оны ақтап тастады. 2003 жылы Жаңа Зеландияда тонга тілінде шығарылатын және үкіметке сын көзбен қараған «Таими ‘о Тонга» (Tongan Times) газетінің саяси мазмұнына қатысты үкімет наразылығынан Тонгада таратылуына тыйым салынды. Газет екі сот шешімі алғаннан кейін қайтадан еркін таратыла бастады. 2003 жылы Тонгадағы медиа еркіндігін шектеу мақсатындағы Медиа операторлары туралы заң жобасы және конституциялық түзетулер қызу пікірталас тудырды. Заң үкіметке «мәдени» және «адамгершілік» мәселелерді бақылауға, «қорлайтын» деп саналған жариялымдарға тыйым салуға және медианың шетелдік меншігіне тыйым салуға мүмкіндік берді. 2003 жылғы қазан айында мыңдаған тонгалықтар үкіметтің медиа еркіндігін шектеу жоспарларына қарсы бас қала Нукуалофа көшелерімен бейбіт шеру жасады. Наразылықтарға қарамастан, Медиа операторлары туралы заң жобасы мен конституциялық түзетулер заң шығарушы органмен бекітілді және 2003 жылғы желтоқсаннан бастап заңға айналу үшін тек корольдің қол қоюы қажет болды. 2004 жылғы ақпан айына қарай түзету қабылданды және жаңалықтар құралдарына лицензия алу міндетті болды. Жаңа заң бойынша лицензиядан бас тартқан газеттердің қатарында «Таими ‘о Тонга» (Tongan Times), «Келе’а» және «Матанги Тонга» газеттері болды, ал лицензия алғандардың барлығы шіркеулерге немесе үкіметті қолдайтын ақпарат құралдары болды. Үкімет әрекеттеріне қарсы оппозицияның тағы бір көрінісі – Туи Пелехаке (патшаның туысы және парламент депутаты) Австралия және басқа елдерден Тонга үкіметін сайлау жүйесін демократияландыруға қысым жасауды сұрады, сондай-ақ заң жобасын сотта қарау туралы талапнама қолдау тапты. Бұл талапнаманы 160-қа жуық адам, оның ішінде 9 сайланған «халық өкілдерінің» 7-сі қолдады.
2005 жылғы сайлау
2005 жылғы Тоңғаның жалпы сайлауында Адам құқықтары және демократия қозғалысы халықтан сайланған тоғыз орынның жетісін жеңіп алды (қалған 30 депутатты патша тағайындайды немесе олар Тоңға аристократиясының мүшелері). Патшаның ұлы 'Aho'eitu 'Unuaki'otonga Tuku'aho бастапқыда премьер-министр лауазымын сақтап қалды, бірақ 2006 жылы Тоңға парламентінің спикері пара алуда кінәлі деп табылғаннан кейін ол отставкаға кетті. Лауазым еңбек министрі және сайланған екі тәуелсіз кандидаттың бірі болған Фелети Севелеге, сондай-ақ елдің тұңғыш ақсүйек емес премьер-министріне берілді. 2005 жылы үкімет бірнеше апта бойы ереуілде болған мемлекеттік қызметкерлермен келіссөздер жүргізіп, келісімге келді. 2005–2006 жылдары конституциялық комиссия конституцияны жаңарту ұсыныстарын қарастыру үшін отырыс өткізді. Комиссияның есебі король Туафаахау Тупу IV-ке, ол 2006 жылдың қыркүйек айында қайтыс болғанға дейін тапсырылды.
2006 жылғы тәртіпсіздіктер
Тонга Freedom House-тың 2006 жылғы «Әлемдегі еркіндік» есебінде «сайлау демократиясы» ретінде танылмады. Бұның себебі, сайлаулар болғанымен, олар арқылы 30 заң шығарушы жиналыстың тек тоғызы ғана сайланатын, ал қалғандары ақсүйектер немесе үкімет тарапынан тағайындалатын. Осылайша, халықтың үкіметке қатысуы болғанмен, оны бақылау мүмкіндігі болмады. Халық жаңа монархтан демократиялық өзгерістер күтті. 2006 жылдың 16 қарашасында, парламент үкіметте демократияны арттыру бойынша ешқандай прогресс жасамай, жыл соңына дейін жұмысын тоқтататындай болғанда, астанасы Нукуалофада тәртіпсіздіктер басталды. Үкіметтік ғимараттар, кеңселер мен дүкендер тоналып, өртеліп, тонау салдарынан 8 адам қаза тапты. Үкімет 2008 жылы парламент депутаттарының көпшілігін халықтың тікелей дауысымен сайлау өткізуге келісті. 17 қарашада төтенше жағдай жарияланды, соның нәтижесінде қауіпсіздік күштеріне адамдарды ордерсіз тоқтату және тексеру құқығы берілді. 2007 жылдың 18 қаңтарында Похива 2006 жылғы Нукуалофадағы тәртіпсіздіктердегі рөлі үшін қамауға алынып, бүлік қоздыру айыбы тағылды.
Демократиялық даму және 2010 жылғы сайлау
2010 жылдың сәуірінде Заң шығарушы жиналыс толыққанды өкілді демократияға қарай бағытталған саяси реформалар жиынтығын қабылдады, тікелей сайланған халық өкілдерінің санын 9-дан 17-ге дейін арттырды: Тонгатапуға – он орын, Вавауға – үш, Хаапайға – екі, ал Ниуа мен Эуаға – бір-бір орыннан. Барлық орындар бұрынғы көпмандатты округтерден өзгеше, бірмандатты округтер болып табылады. Бұл өзгерістердің нәтижесінде 26 өкілдің 17-сі (65,4%) тікелей сайланатын болды, бұл бұрынғы 30 өкілдің 9-ынан (30,0%) жоғары көрсеткіш. Аристократия әлі де тоғыз өкілді таңдайтын болса, монархтың бұрын тағайындаған барлық қалған орындары жойылды. Taimi Media Network 2010 жылғы Тонганың Заң шығарушы жиналысын «Тонганың демократиялық жолмен сайланған алғашқы Парламенті» деп сипаттады. Достық аралдар демократиялық партиясы (ДПФИ), 2010 жылдың қыркүйегінде сайлауда күресу үшін құрылған және тәжірибелі демократия жақтасы 'Акилиси Похива басқарған партия, он жеті «халық өкілі» орынының 12-сін жеңіп алды. Тонгатапу 1 округінен сайланған 'Акилиси Похива премьер-министр болуға ниеттенгенімен, ақсүйектер мен тәуелсіз депутаттар үкімет құру міндетін Лорд Туиваканоға тапсырды, осылайша ДПФИ де-факто парламенттік оппозицияның мәртебесіне ие болды. ДПФИ одан әрі демократияландыруға бағытталған заң жобаларын ұсынды, соның ішінде 26 сайланған депутаттың арасынан премьер-министрді тікелей сайлау және барлық 26 депутатқа жалпы сайлау құқығын беру туралы ұсыныстарды. Аталған ұсыныстар консервативті көпшілік тарапынан қабылданбады. 2012 жылдың 18 наурызында король Джордж Тупу V қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы ʻАхоʻеиту ʻУнуакиʻотонга Тукуʻахо Тонганың королі атанды, ол ʻАхоʻеиту Тупу VI деп танылды. 2014 жылғы жаңа сайлауда ДПФИ үш орынды тәуелсіз кандидаттарға жоғалтты. Алайда, партия жетекшісі Похива Тонганың жаңа премьер-министрі болып тағайындалды. 2017 жылдың 25 тамызында король Похиваны және парламенттің қалған бөлігін таратып, 16 қарашада жаңа сайлау өткізілді. Сайлау қорытындысы бойынша ДПФИ 14 орын жеңіп алды, бұл Похиваға ақсүйектерге немесе тәуелсіз депутаттарға тәуелсіз үкімет құруға жеткілікті болды.
2022 жылғы цунами
2022 жылдың 15 қаңтарында Хунга Тонга–Хунга Хаапай жанартауының атқылауынан туындаған цунами Тонганың көптеген аймақтарын шарлады. Австралия және басқа да елдерде де көптеген жерлерде жоғары дабыл жарияланды. Перуде осы оқиға салдарынан кем дегенде екі адам қаза тапты деген хабар бар.