Кіріспе
Адамға тікелей байқалмайтын нысан – адамға тікелей байқауға келмейтін, болмысы, табиғаты, қасиеттері, ерекшеліктері немесе байланыстары бар нысан. Ғылым философиясында "байқауға келмейтін" нысандардың классикалық мысалдары – гравитация күші, себеп-салдар байланысы, сенімдер мен тілектер. Байқалатын және байқауға келмейтін арасындағы шешім Иммануил Канттың ноумендер мен құбылыстар арасындағы айырмашылығында, сондай-ақ Джон Локктың біріншілік және екіншілік қасиеттер арасындағы айырмашылығында маңызды рөл атқарады. Ғылыми теориялармен ұсынылған байқауға келмейтін нысандардың бар екендігі туралы теория ғылыми реализм деп аталады. Бұл, ғылыми теорияларға сілтеме жасау пайдалы болса да, байқауға келмейтін нысандарға қатысты онтологиялық міндеттемелерді қабылдамау керек дейтін инструментализммен қарама-қайшы келеді. Қандай нысандарды байқауға келмейтін деп санау керек деген мәселеде көптеген пікір келіспеушіліктер бар, мысалы, микроскоппен зерттелген бактериялар немесе бұлт камераларымен зерттелген позитрондар байқауға келмейтін нысандар болып есептеледі ме. Байқауға келмеушілік туралы әртүрлі түсініктер, олардың байқалуына кедергі келтіретін түрлі факторларға байланысты жасалған.
An unobservable (also called impalpable) is an entity whose existence, nature, properties, qualities or relations are not directly observable by humans. In philosophy of science, typical examples of "unobservables" are the force of gravity, causation and beliefs or desires. The distinction between observable and unobservable plays a central role in Immanuel Kant's distinction between noumena and phenomena as well as in John Locke's distinction between primary and secondary qualities. The theory that unobservables posited by scientific theories exist is referred to as scientific realism. It contrasts with instrumentalism, which asserts that we should withhold ontological commitments to unobservables even though it is useful for scientific theories to refer to them. There is considerable disagreement about which objects should be classified as unobservable, for example, whether bacteria studied using microscopes or positrons studied using cloud chambers count as unobservable. Different notions of unobservability have been formulated corresponding to different types of obstacles to their observation.
Ноуменаға қатысты Кант
"Қорылатын" және "көзірілмейтін" арасындағы айырмашылық Иммануил Канттың ноумендер мен құбылыстар арасындағы айырмашылығына ұқсас. Ноумендер – бұл өздерінің нәрселері, яғни, олар сезімдер мен сананың формалдау құралдары арқылы өтіп, қабылданатын объектілерге, "феномендерге" айналуға дейін, міндетті түрде танылмастан қалған бастапқы жай-күйлеріндегі нәрселер. Кант пікірінше, адамдар ноумендерді ешқашан біле алмайды; адамдардың білетіні – құбылыстар ғана.
Локк негізгі және қосымша қасиеттер туралы
Канттың айырмашылығы Джон Локктың біріншілік және екіншілік қасиеттер арасындағы айырмашылығына ұқсас. Екіншілік қасиеттер – адамдар сезінетін қызыл түс, сайрау, ыстық, көксейту немесе тәттілік сияқты нәрселер. Біріншілік қасиеттер – заттардың өзінің нақты қасиеттері, олар адамдар сезінетін екіншілік қасиеттерді тудырады.
Ғылым философиясы
Онтологиялық табиғат және байқауға келмейтін объектілерге қатысты эпистемологиялық мәселелер ғылым философиясының орталық тақырыптары болып табылады. Ғылыми теориялар ұсынатын байқауға келмейтін объектілердің бар екендігін айтатын теория ғылыми реализм деп аталады. Бұл, ғылыми теориялардың оларға сілтеме жасауы пайдалы болса да, байқауға келмейтін объектілерге онтологиялық міндеттемелерді қабылдамау керек дейтін инструментализммен қарама-қайшы келеді. Байқалатындық ұғымы конструктивті эмпиризмде маңызды рөл атқарады. Ван Фраассеннің пікірінше, ғылыми теориялардың мақсаты – барлық объектілер туралы шындық емес, тек барлық байқалатын объектілер туралы шындық. Егер теория осы шектеулі мағынада дұрыс болса, онда ол эмпирикалық тұрғыдан жеткілікті теория деп аталады. Ван Фраассен байқалатындықты контрфактикалық тұрғыдан сипаттайды: "Егер белгілі бір жағдайларда Х бізге көрініп тұрса, онда біз оны байқаймыз". Осы және осыған ұқсас сипаттамалардың бір мәселесі – байқауға келмейтін нәрсенің нақты ауқымын анықтау. Кез келген құралдарсыз қабылдай алатын күнделікті объектілердің байқалатындығы туралы көп дау жоқ. Мұндай объектілерге, мысалы, ағаштар, орындықтар немесе иттер жатады. Бірақ даулар көмексіз қабылдау мүмкін болмайтын жағдайларда туындайды. Бұған телескоптарды алыс галактикаларды зерттеу үшін, микроскоптарды бактерияларды зерттеу үшін немесе бұлт камераларын позитрондарды зерттеу үшін пайдалану жатады.
Байқауға болмайтын заттар түрлері
В. В. Меткалф байқауға келмейтін үш түрлі нәрсені ажыратады. Бірі – логикалық тұрғыдан байқауға келмейтін, ол өзінде қайшылықты қамтиды. Мысалы, берілген ұзындықтан бірден ұзын да, қысқа да болатын ұзындық. Екіншісі – іс жүзінде байқауға келмейтін, яғни адамның белгілі сезім мүшелерімен байқауға боларлық, бірақ практикалық қиындықтар байқауға мүмкіндік бермейтін нәрсе. Үшіншісі – физикалық тұрғыдан байқауға келмейтін, адамның ешбір сезім мүшесімен байқауға болмайтын нәрсе.