Жеңімпаздың әділетсіздігі

Кіріспе

Қарсылап айту термині

Жеңімпаз әділдігі – қарулы қақтығыстан кейін жеңімпаз тараптың жеңілген тарапқа қатысты әділдікті бұрмалап қолдануын білдіретін термин. Жеңімпаз әділдігі көбінесе жеңілген тараптарды артық немесе негізсіз жазалауды, ал жеңімпаздар жасаған қылмыстар үшін жеңіл жазалауды немесе кешірімділікті қамтиды. Жеңімпаз әділдігі екіжүзділік пен кек алуға немесе жазалаушы әділдікке, осыдан туындайтын әділетсіздікке ұласатын ережелердегі айырмашылықтың көрінісін сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. Жеңімпаз әділдігі сонымен қатар қақтығыс кезінде немесе оған дейін жеңілген тараптың оқиғалары мен іс-әрекеттерін тарихи жазбада бұрмалауды білдіруі мүмкін. "Жеңушілердің әділдігі" деген ағылшын терминін алғаш рет 1971 жылы Ричард Минер Алыс Шығыс халықаралық әскери трибуналы туралы есебінде қолданды және көбінесе (бірақ әрдайым емес) соғыстың салдарынан қолданылады. Бұл кем дегенде 1960 жылдан бері куәландырылған неміс тіліндегі Siegerjustiz сөзінің аудармасы болуы мүмкін. Осымен байланысты Vae victis мінез-құлқы – жеңімпаздың келісілген шарттарды немесе олардың түсіндірмелерін бір жақты түрде өзгертуі, бұл жеңімпаз әділдігінің бір түрі ретінде қарастырылады.

Соғыс заңдарының тарихы

Ежелгі Римдегі соғыс жүргізудің заңдық шектеулері Цицеронның еңбегінде көрінеді: "Соғысқа қатысты адамгершілік заңдар Рим халқының фетиалдық кодексінде жазылған". Нақты айтқанда, "тиісті өтемақы талабы білдірілмеген немесе ескертулер берілмеген және ресми түрде жарияланбаған жағдайда, ешқандай соғыс әділ болмайды". Рим азаматтарының бұл міндетті орындамауы сот арқылы қарастырылатын. Бірақ римдік заңда соғыс жасамақ болған жауларға ешқандай міндеттемелер мен құқықтар берілмеді; сондықтан жеңілген жауларды соттау және жазалау римдіктердің қалауына байланысты болды. Дегенмен, бұл қалау әділдікке қызмет етуі керек, деп Цицерон дәлелдеді: "жеңіске жеткен кезде, соғыста қанқұмарлық пен варварлық көрсетпегендерді аяу керек" (соғыс жүргізу тек "біздің бейбіт өмір сүруімізге ешқандай кедергі келтірмегенде" ғана кешіріледі). Пейдж Конфедерацияның әскери тұтқыны болған айларын сипаттағаннан кейін, Андерсонвилл, Джорджия қаласының жанындағы Сумтер лагерінің тұтқындары лагерінің жалғыз командирі майор Генри Вирздің тұтқындалуы мен сотталуы туралы баяндады. Конфедерация 1864 жылдың ақпанынан 1865 жылдың сәуіріне дейін Самтер лагерінде шамамен 45 000 одақтық тұтқынды ұстады, осы кезеңде түрменің қорқынышты жағдайынан шамамен 13 000 адам қайтыс болды. Вирц жеңіске жеткен одақтастар тарапынан "Андерсонвилдің жындысы" деп танылды және Америка Азамат соғысы кезінде жасаған әрекеттері үшін соғыс қылмыстары үшін сотталған екі Конфедерациялықтың бірі болды. Вирц соғыс қылмыстары үшін сотталып, 1865 жылдың 10 қарашасында Вашингтонда өлім жазасына кесілді. Кейбіреулер Вирцке қарсы айыптауларды, оның Самтер лагеріндегі жағдайларға жеке жауапкершілігін және соғыстан кейінгі сот процесінің әділдігін күмәндандырды. 1980 жылы тарихшы Морган Д. Пейплз Вирцті "ақталу үшін таңдалған құрбан" деп атады және оның кінәсі әлі де дау тудырады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі соғыс қылмыстары бойынша сот процестерінде Пейджтің Вирцтің соты, айыптау, үкім шығару және жазалау туралы баяндамасында көрінген көптеген құбылыстар мен мәселелер байқалды. Нюрнберг соты соғыс қылмыстары үшін (Дахау халықаралық әскери трибуналы сияқты қосалқы соттар) тек Осі державаларының азаматтарын немесе олармен ынтымақтас болғандарды ғана соттады және одақтастардың соғыс қылмыстарын қудаламады. Бұл 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Польшаға шабуылға қатысқан КСРО-ға қарсы ешкім айыпталмаған деген парадоксқа әкелді. Яғни, неміс айыпталушыларына Германияның Польшаға шабуыл жасағаны үшін шабуылдық соғыс жүргізу айыбы тағылса, КСРО Польшаға да шабуыл жасағанына қарамастан, Кеңес Одағынан ешкім айыпталмады. Шын мәнінде, кеңестік өкілдер тіпті сотқа қатысты, өйткені одақтас төрт судьяның бірі кеңес өкілі болды. Сол сияқты, айыптаулардың бірі "шабуылдық соғыс жүргізуге сөз байласу" болды, бірақ Польшаға қарсы шабуылдық соғыс жүргізу үшін нацистермен сөз байласқан кеңестік өкілдер айыпталмады. ХХ ғасырдың ортасына қарай дамыған елдердің қарулы күштері әдетте әскери қызметшілеріне соғыс заңдарын құрайтын әдет-ғұрыптар мен халықаралық келісімдер бойынша міндеттемелерді егжей-тегжейлі жазбаша түрде түсіндіріп берді. Мысалы, СС Оберштурмбаннфюрері Отто Скорзениді соттағанда, оның қорғанысы 1940 жылы АҚШ Армиясының Соғыс департаменті жариялаған "Полевое руководство" және "Американские солдаты" кітабына негізделген. Сондықтан соғыс қылмыстары үшін қудалау әдетте қылмыскердің өз әскери сотының қарауына жатады. Достасқан қарулы күштердің мүшелері әскери кодексті бұзғанда, олар айыптаумен бетпе-бет келеді, мысалы Дахау қырғыны немесе Бискари қырғыны сияқты. Осі державаларының шартты түрде капитуляциялауы ерекше жағдай болды және тікелей халықаралық трибуналдардың құрылуына әкелді. Халықаралық соғыстар әдетте шартты түрде аяқталады, ал соғыс қылмыскерлері деп күдіктілердің мәселесі бейбіт келісімнің бір бөлігі болып табылады. Көп жағдайда соғыс тұтқыны емес адамдар соғыс қылмыстары жасады деп күдіктенсе, олар өздерінің сот жүйесі бойынша сотталады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс соңында Финляндияда болғандай, одақтас бақылау комиссиясы соғыс қылмыстары мен бейбітшілікке қарсы қылмыстардың тізімін ұсынған кезде, ал бұл істерді тергеу және соттау фин соттарына қалдырылды. Алайда, бұл жағдайларға қатысты іс жүзінде заң қабылдау қажет болды, өйткені Финляндияның қылмыстық кодексі соғысқа әкеп соққан саяси жауапкершілікті қамтымайды. Халықаралық трибуналға күдікті Осілік соғыс қылмыстарын тергеуге шектеу арқылы одақтастар халықаралық заң шеңберінде әрекет етті. Германияның 1990 жылдың қазан айындағы қайта бірігуі Германия Федеративтік Республикасының (Батыс Германия) құрамына Германия Демократиялық Республикасын (Шығыс Германия) қосып, қазіргі біртұтас Германия мемлекетін құрды. Қайта бірігу кезінде көптеген Шығыс Германиялық шенеуніктер Батыс Германия соттарының тікелей жалғасы болған Германия соттары тарапынан қылмыстар жасағаны үшін айыпталды, бұл кейбір тараптардан жеңімпаздардың әділетсіздігі деп есептелді. Германия Демократиялық Республикасының Шекара әскерлерінің көптеген төменгі шенді қызметкерлері "Республикадан қашу" (Republikflucht) құқық бұзулармен байланысты қылмыстар жасағаны үшін айыпталды, Берлин қабырғасы мен Германияның ішкі шекарасында шамамен 300-400 адам қаза болды. Бұл шекара күзетшілері, "өлім атқыштары" (Todesschützen) деп белгілі болды, екі ескертуге көңіл бөлмеген қашқындарды атуға берілген "атуға бұйрық" (Schießbefehl) бойынша әрекет еткендерін айтқандарына қарамастан, көбінесе сотталды. Германия соттары Шығыс Германияның шекара заңдары Халықаралық азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімге (East Germany had signed and ratified) қайшы келетінін, сондықтан олар заң емес, формалдасқан әділетсіздік болғанын, сондықтан әскерилер өз командирлерінің бұйрықтарына бағынбауы керек екенін мәлімдеді.

Legal constraints on the conduct of war in Ancient Rome appear in Cicero: "As for war, humane laws touching it are drawn up in the fetial code of the Roman People." Specifically, "no war is just, unless it is entered upon after an official demand for satisfaction has been submitted or warning has been given and a formal declaration made." Breaches of this duty by Roman citizens were adjudicated at trial. But to enemies of war, Roman law attributed neither duties nor rights; hence judgment – and punishment – of defeated foes was at Roman discretion. Still, the exercise of that discretion must serve justice, Cicero argued: " when the victory is won, we should spare those who have not been blood thirsty and barbarous in their warfare" (warmaking being excused only when "we may live in peace unharmed" in no other way). After describing his months as a prisoner of war of the Confederacy, Page recounts the imprisonment and trial of Major Henry Wirz, the only commandant of Camp Sumter prisoner of war camp near Andersonville, Georgia. The Confederacy held approximately 45,000 Union prisoners at Camp Sumter from February 1864 to April 1865, during which nearly 13,000 died due to the prison's horrific conditions. Wirz became known as "The Demon of Andersonville" in the victorious Union, and was one of only two Confederates convicted of war crimes for their actions during the American Civil War. Wirz was found guilty by a war crimes tribunal and publicly executed in Washington, D. C., on November 10, 1865. Some have questioned the charges against Wirz, his personal responsibility for the conditions at Camp Sumter, and the fairness of his post war trial. In 1980, historian Morgan D. Peoples referred to Wirz as a "scapegoat" and his conviction remains controversial. The war crimes trials following World War II were later observed to feature many of the phenomena and issues seen in Page's account of Wirz's trial, conviction, sentencing, and execution. The Nuremberg Criminal Court for war crimes (and subsidiary courts like the Dachau International Military Tribunal) prosecuted only Axis nationals or collaborators for war crimes and did not prosecute Allied war crimes. This led to the paradox that no one from the Soviet Union was charged although the USSR had participated in the Invasion of Poland on September 17, 1939. So while German defendants were charged with waging war of aggression for Germany's attack on Poland, no one from the Soviet Union was charged even though the USSR had attacked Poland as well. Indeed, the Soviets even sat in judgment, as one of the four Allied judges was Soviet. Similarly, one of the indictments was "conspiracy to wage aggressive war", but the Soviets who conspired with the Nazis to wage aggressive war against Poland were not indicted. By the mid twentieth century, the armed forces of developed nations commonly issued their soldiers detailed written guidance on the customs and international treaty obligations that comprise the laws of war. For example, at the trial of SS Obersturmbannführer Otto Skorzeny, his defense was based in part on the Field Manual published by the War Department of the United States Army in 1940, as well as on the American Soldiers' Handbook. Prosecution for war crimes therefore normally falls under the jurisdiction of the courts martial of an offender's own military. When members of the Allied armed forces broke their military codes, they could face charges, as for example the Dachau massacre or the Biscari massacre trials. The unconditional surrender of the Axis powers was unusual and led directly to the formation of the international tribunals. International wars usually end conditionally, and the treatment of suspected war criminals makes up part of the peace treaty. In most cases those who are not prisoners of war are tried under their own judicial systems if they are suspected of committing war crimes, as happened at the end of WWII in Finland, when the Allied Control Commission provided a list of occurrences of war crimes and crimes against peace, and the investigation and judgment of these cases were left to Finnish courts according to Finnish law. However, an ex post facto law had to be instated for those cases, as the Finnish Criminal Act did not cover responsibility for politics resulting in a war. In restricting the international tribunal to trying suspected Axis war crimes, the Allies were acting within normal international law. The Reunification of Germany in October 1990 saw the German Democratic Republic (East Germany) absorbed into the Federal Republic of Germany (West Germany) to form the modern unified country of Germany. Reunification saw numerous East German officials charged with crimes by German courts that were direct continuations of West German courts, which some considered to be victor's justice. Many low ranking members of the Border Troops of the German Democratic Republic were charged with crimes related to Republikflucht, with an estimated 300 to 400 deaths at the Berlin Wall and Inner German border. These border guards, known as Todesschützen ("death shooters"), were often convicted despite arguing they were following Schießbefehl ("order to fire") from superiors which instructed guards to shoot escapees that ignored two warnings to stop. The German courts argued East German border laws were so fundamentally in conflict with the International Covenant on Civil and Political Rights, which East Germany had signed and ratified, that they were not law at all but formalized injustice, and thus the soldiers ought to have disobeyed their commanding officers.

Соғыс қылмыстары бойынша қудалаудың әділдігін қамтамасыз ету

Екінші дүниежүзілік соғыстан бері, соғыс қылмыстары бойынша қудалау жасалған кез келген келесі қақтығыста жеңімпаздың әділдігі туралы айыптаулар көтерілді. Мұндай мысалдарға Югославия соғыстары, Руанда геноциді және Ауғанстандағы соғыс жатады. Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) 2003 жылы мүше мемлекеттер арасындағы шарт ретінде құрылды. Оның мақсаты – «жеңімпаздың әділдігі» деген айыптаудан сақтаған, кез келген қақтығыстың екі тарапында жасалған барлық күдікті соғыс қылмыстарын қарастыратын бейтарап халықаралық сот құру болды.

Қазіргі кездегі айыптаулар

Біріккен Ұлттар Ұйымы ұйымдастырған бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибунал (ХҚТЮ) бұрынғы Югославия аумағындағы геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар және соғыс қылмыстарының барлығына қатысты сот өкілеттігін талап етеді. Бірақ, қазірге дейін трибунал тек Балқан елдерінің азаматтарын ғана қудалап отыр. Көптеген айыпталушылар серб саясаткерлері, әскерлер және жартылай әскери топтардың мүшелері болды, бірақ хорваттар, босниялықтар және Косово Азаттық Армиясының албандық партизандық күштері де сотталды. Дегенмен, трибунал 1999 жылы Сербияны бомбалау кезінде (Косово соғысы) НАТО шенеуніктерiн соғыс қылмыстары жасады деген Батыс ғалымдары мен серб саясаткерлерінің айыптауларын тергеуден бас тартты, олар серб телеарнасын қасақана бомбалау нәтижесінде журналистер қаза болғанын, сондай-ақ азаматтық пойыз өтiп бара жатқан кезде (мүмкін салғысыздан) теміржол көпірін бомбалаудың салдарынан адамдар қаза тапқанын айтты.