Кіріспе

Көкбұршақты ағаштардың бірнеше түрі. Мескит – Prosopis туысына жататын бірнеше өсімдіктің жалпы атауы, оның құрамында 40-тан астам шағын көкбұршақты ағаштардың түрлері бар. Олар Американың құрғақ аймақтарына тән. Олардың тамырлары өте ұзын, сондықтан жер астынан алыс жерлерден су іздеуге мүмкіндік береді. Көкбұршақ ретінде мескиттер шөлде азоттың сирек кездесетін көздерінің бірі болып табылады. Ағаштар көктемнен жазға дейін гүлдейді. Олар көбінесе "құрғақ өсімдіктер" деп аталатын жемістерді береді. Prosopis spp. өсетін жері мен климатына байланысты биіктікке дейін өсе алады. Олар жапырақты және өсетін жеріне және жауын-шашын мөлшеріне байланысты терең немесе беткей тамырлары бар. Prosopis өмірге ұзақ жасайды, себебі екіжарнақты сатыдан кейін өлім-жітім көрсеткіші төмен, ал жас өсімдіктер жарық аз және құрғақшылық жағдайында да тірі қалуға қабілетті. Солтүстік Американың батысындағы Кахуилла тайпасы мескит тұқымын жегені белгілі.

Тарих

Prosopis spp. плиоцен дәуірінен бері Солтүстік Америкада кездеседі және олардың ағашы 3300 жыл бұрын да дауланған. Олар Жаңа әлемдегі мегафаунамен бірге эволюциялаған деп саналады. Плейстоцен дәуірінің соңында Солтүстік Америка мегафаунасының жоғалуы Prosopis spp. түрлерінің қалай тірі қалғанына қатысты бір теорияны тудырды. Бір теория бойынша, мегафаунаның жоғалуы Prosopis spp. түрлеріне өз тұқымдарын тарату үшін басқа организмдерді жеміс қабықтары арқылы тартуға мүмкіндік берді; содан кейін, мал шаруашылығының енгізілуімен олар шөптесін алқаптарға тарала алды. Тағы бір теорияға сәйкес, Prosopis spp. түрлері әрдайым шөптесін алқаптарда болған, бірақ мал шаруашылығы мен жайылым пайда болғанға дейін қайталап болатын өрттер өсімдіктер мен тұқымдардың дамуын тежеп келген.

Тіршілік ету ортасы

Месквиттер шағын бұта ретінде беткей топырақта немесе терең топырақта, жеткілікті ылғал болғанда 50 футқа (15 метрге) дейін өседі және диаметрі шамамен бірдей дөңгелек тәжін қалыптастырады. Олар бір немесе бірнеше діңгекті, көптеген тармақтары бар болуы мүмкін. Жапырақтары екі рет қанаттанған, ашық жасылдан көк түске дейін болады және түрлеріне қарай жеңілден терең көлеңкеге дейін көлеңке береді. Көктем мен жазда гүл шоғырлары пайда болады, олар ұзын қабықты бұршақтарға айналады. Көптеген түрлері тікенді болады. Төменнен кесілсе, ағаш көбінесе қайтадан өсіп шығады.

Қолданылуы

Қозық құрғағаннан кейін оны толығымен жеуге болады және ұнға айналдырып, нан жасауға қолдануға болады. Мескит АҚШ-қа тән және оны ағаш ретінде пайдалануға болады. Бұл ағаш бұрын испандықтар кемелер салу үшін жиі қолданған, бірақ қазір көбінесе жоғары сапалы, ауылдық стильдегі жиһаз және шкафтар жасауға қолданылады. Қалдықтары мен кішкентай бөліктері Батыс және Орталық Америка штаттарында түтінмен тамақ пісіру үшін ағаш ретінде кеңінен қолданылады. Жазда мескит ағаштарының бұтақтарында қызыл-сары түсті шырынды кездестіруге болады. Шөлде өмір сүрген адамдар бұл шырынды түрлі емдеулерде пайдаланған. Олар шырынды жарақаттар мен күйіктерге жағып, жазылу процесін жеделдеткен. Ал шырын мен судың қоспасымен шаю ісік ауруына қарсы қолданылған, сондай-ақ асқазанды уыттандыруды емдеуге көмектеседі деп есептелген.

Кіріспе және инвазивті түр ретінде

Prosopis spp. Бұл түрлер көптеген инвазивті түрлерден өзгеше, себебі олар туған және жаңадан қоныстанған аймақтарда өте агрессивті. Басып алынған экожүйелерге олардың тигізетін әсері гидрологиялық, энергия және қоректік заттар айналымының өзгеруін, сондай-ақ биологиялық әртүрлілік пен біріншілік өнімге салдарларын қамтиды. Балды мескит Африканың, Азияның және Австралияның кейбір аймақтарына әкелінген және Дүниежүзілік табиғатты қорғау одағы оны әлемдегі ең үлкен мәселе тудыратын инвазивті түрлердің бірі деп санайды. Оның жайылымдарға таралуы көбінесе үй жануарларының енгізілуіне байланысты, бірақ басқа факторларға климаттың өзгеруі, малдың шамадан тыс жайылуы және өрттің жиілігінің азаюы да жатады. Prosopis spp. табиғи түрде осы аймақтарда кездеседі, бірақ осы өзгерістер олардың басқа жергілікті өсімдіктермен сәтті бәсекелесуіне мүмкіндік берді және олар енді осал экожүйелерді пайдалана алатындықтан инвазивті түрлер деп есептеледі. Үндістанда мескит ондаған жылдар бұрын енгізілген, бірақ оның әсеріне дейін жақында ғана зерттеу жүргізілді. Бұл туыс үнділік жабайы есекті (Equus hemionus khur) ығыстырып шығарып отыр. Бұл шөп жейтін сүтқоректі Prosopis spp. түрлерінің бұршақтарын жейді, бұл оның енгізілуінің мақсаттарының бірі болған. Бұршақтарды қорытып, тұқымдарын шығару арқылы үнділік жабайы есектер өніп-өсу үшін қажетті ортаны қамтамасыз етеді. Үндістанның жабайы есектерді қорғау қорығында шамамен бір жылдан бері мескиттердің таралуы байқалуда. Жерді жабатын тығыз жапырақ жамылғысының арқасында мескит жергілікті өсімдіктердің өсуіне кедеріс келтіреді. Сонымен қатар, су көздеріне жануарлардың қол жеткізуі қиын болды. Бұл ресурстардың жетіспеуі және аумақтың тарылуы нәтижесінде, жойылып бара жатқан үнділік жабайы есектер адамдар қоныстанған жерлерге және егістіктерге көшуге мәжбүр болып отыр, ал жергілікті тұрғындар егіндерін қорғау үшін осы есектерді өлтіруде.

Бақылау стратегиялары

Мескитті бақылау қиын міндет. Көбінесе қолданылатын әдіс – механикалық басқару. Сабақтар тамырдан кемінде кесілсе, бұл әдіс жоғары өлім-жітім көрсеткіштерімен тиімді болуы мүмкін. Тағы бір әдіс – жеке өсімдіктерге гербицидтерді қолдану. Базалық қолдану кез келген мөлшердегі мескитке тиімді, ал жапыраққа қолдану кішкентай өсімдіктер үшін жақсырақ. Физикалық бақылаудың тағы бір мүмкіндігі – өрттер. Мескиттің кейбір түрлері отқа сезімтал, ал кейбіреулері отқа төзімді. Өртке сезімтал түрлер үшін бұл әдіс өте тиімді болуы мүмкін, бірақ отқа төзімді түрлерге тиімді болу үшін қатты және күшті өрт қажет. Австралияда ғалымдар биологиялық бақылау әдістерін сынап жатыр. Олар бірнеше жәндік түрлерін енгізді, бірақ халық санына ең көп әсер ететін жапырақ байлайтын күбәләк (Evippe spp.) еді. Просопис басқарудың ең ұсынылатын әдісі, оның табиғи және енгізілген ареалдарында, гербицидтерді немесе физикалық жоюды қолдану арқылы көптеген өсімдіктерді бағыттау болып табылады. Сондай-ақ, шатырдың жабындысын бағалау және қай аймақтарды бағыттау керектігін анықтау үшін спутниктік және әуе суреттерін пайдалану бойынша зерттеулер жүргізілуде.