Музыкалық өлшемдер мен тактілер туралы түсінік

Кіріспе

Музыкалық тактідің соққыларының сипаттамасы

Уақыт өлшемі (кейде шуақтық белгі, метрлік белгі, такт белгісі деп те аталады) – батыс музыкалық нотациясындағы конвенция, ол әрбір тактіде (тактилде) қанша нотаның белгілі бір түрі бар екенін көрсетеді. Уақыт өлшемі музыкалық шығарманың метрін анықтайды. Нота тізімінде уақыт өлшемі екі қатар тізілген сан түрінде көрсетіледі, мысалы (төрт-төрт уақыты деп оқылады) немесе уақыт символы, мысалы (жалпы уақыт деп оқылады). Ол кілт таңбасынан кейін (немесе кілт таңбасы болмаса, кілт белгісінен) орналасады. Такт ортасындағы уақыт өлшемі, әдетте такт сызығынан кейін, метрдің өзгергенін көрсетеді. Көптеген уақыт өлшемдері қарапайым (ноталар жұптарға топталған, мысалы , , және ) немесе күрделі (үштіктерге топталған, мысалы , , және ) болып табылады. Сирек кездесетін өлшемдер күрделі, аралас, қосымша және иррационалды метрлерді көрсетеді.

Қарапайым және құрама

Қарапайым өлшемдер – жоғарғы саны 2, 3 немесе 4 болатын, сәйкесінше екі уақытты, үш уақытты және төрт уақытты өлшемдер деп аталатын өлшемдер. Күрделі өлшемде, төменгі санмен белгіленген ноталар үштік топтарға біріктіріледі, ал жоғарғы сан 3-тің есесі болады, мысалы 6, 9 немесе 12. Төменгі сан көбінесе 8 (сегіздік нота немесе квавер) болады: немесе . Басқа жоғарғы сандар тура емес өлшемдерге сәйкес келеді.

Бет және бөлінісі

Музыкалық бөлімдерде көбінесе қайталамалы импульс немесе соққы болады, әдетте минутына 60–100 соққы шамасында. Музыканың темпіне байланысты, бұл соққы уақыт өлшемімен көрсетілген нота ұзындығына немесе мұндай нота ұзындықтарының тобына сәйкес келуі мүмкін. Көбінесе, қарапайым уақыт өлшемдерінде соққы, өлшемнің нота ұзындығымен бірдей, бірақ күрделі өлшемдерде соққы әдетте өлшемнің үш нота ұзындығына сәйкес келетін нүктелі нота ұзындығы болып табылады. Қай жағдайда болса да, соққыдан қысқа келесі төменгі нота ұзындығы бөлініс деп аталады. Кейде бір такт бір соққы сияқты сезінуі мүмкін. Мысалы, 3/4 уақытында жазылған жылдам вальс, бір тақта ойналғандай сипатталуы мүмкін. Керісінше, баяу темптерде соққы, уақыт өлшемімен көрсетілгенге қарағанда кішірек нота ұзындығы болуы мүмкін. Математикалық тұрғыдан алғанда, мысалы, 2/4 және 3/4 уақыт өлшемдері алмастырылатын. Бір жағынан, барлық қарапайым үштік уақыт өлшемдері, мысалы, 3/4, 6/8, 9/8 және т.б., және барлық күрделі екілік уақыт, мысалы, 4/4, 2/2 және т.б., эквивалентті. 3/4 уақытындағы пьесаны ноталардың ұзындығын екі есеге қысқарту арқылы 6/8 уақытына оңай түрлендіруге болады. Уақыт өлшемін түрлендірудің басқа да мүмкіндіктері бар: көбінесе үштік ноталарды қамтитын қарапайым уақыт өлшемі күрделі өлшемге ауысады. Бұл жағдайларда уақыт өлшемін таңдау көбінесе дәстүрге байланысты мәселе. Нақты уақыт өлшемдері дәстүрлі түрде әртүрлі музыка стильдерімен байланысты. Конвенциялық рок әнін 3/4 немесе 6/8 емес, 4/4 уақытында жазу таңғажайып көрінер еді.

Оң ырғақ

Төменгі санды өзгерту және жоғарғы санды тұрақты ұстау тек белгілеуді формалды түрде өзгертеді, мағынасын өзгертпейді – , , және – бәрі де метрде үш соққыны білдіреді, жай ғана сегізінші ноталармен, төрттік ноталармен, жарты ноталармен немесе толық ноталармен жазылған. Бірақ, бұл әдетте әртүрлі орындалу мен әртүрлі темптерді білдіреді. Әдетте, төменгі сандағы үлкен мәндер жылдам темпке, ал кіші мәндер баяу темпке сәйкес келеді. Бұл конвенция tempo giusto деп аталады, және әр нотаның темпі тар, «қалыпты» диапазон шегінде сақталады дегенді білдіреді. Мысалы, төрттік нота 60–120 бпм, жарты нота 30–60 бпм, толық нота 15–30 бпм, ал сегізінші нота 120–240 бпм-ге сәйкес болуы мүмкін; бұл қатаң емес, бірақ «қалыпты» диапазонның мысалы. Бұл конвенция барокко дәуірінен бастау алады, сол кезде темптің өзгеруі шығарма ішінде уақыт өлшемін өзгерту арқылы көрсетілген, бір уақыт өлшемін қолданып, темп белгісін өзгерту арқылы емес. Мысалы, , , және бірдей соққы үлгісіне ие болса да, олар әдетте күрт баяулап келетін музыка үшін қолданылады. 20-шы ғасырдың мысалы – Карл Орфтың «O Fortuna» (1935–1936) шығармасы, ол баяу басталып, содан кейін жылдамдап және өзгеріп тұрады.

Қосымша метрлер

Күрделі ырғақтардың, мысалы, аддитивті ырғақтардың схемаларын көрсету үшін күрделі уақыт өлшемдерін қолдануға болады. Аддитивті өлшемдерде соққылардың үлгісі кішірек, ретсіз топтарға бөлінеді. Мұндай өлшемдер кейде «жетілмеген» деп аталады, бұл таяқшаны тең бөліктерге бөлетін «жетілген» өлшемдерге қарама-қарсы. Мысалы, уақыт өлшемі 8 квавер соққы бар екенін білдіреді, олар үш сегізінші нотадан (кваверлерден) тұратын топтың біріншісі ретінде бөлінеді, содан кейін екі нотадан тұратын топтың біріншісі, содан кейін үш нотадан тұратын топтың біріншісі. Ырғақ схемасы әдетте былай есептеледі: бір екі үш, бір екі, бір екі үш. Мұндай уақыт өлшемі халық және Батыс емес музыка түрлерін жазу үшін қолданылады. Классикалық музыкада Бела Барток және Оливье Мессиан өздерінің шығармаларында осындай уақыт өлшемдерін қолданды. Морис Равельдің Ля минорындағы фортепиано триосының бірінші бөлімі Баск биінің ырғақтарын көрсету үшін жазылған. Румын музыктанушысы Константин Брайлойу өз еліндегі белгілі бір аймақтардың дәстүрлі музыкасын зерттеген кезде құрама уақыт өлшемдеріне ерекше қызығушылық танытты. Мұндай ерекше өлшемдердің шығу тегін зерттеу барысында ол олардың көрші елдердің дәстүрлі музыкасына (мысалы, болгарларға) одан да тән екенін білді. Ол мұндай уақыт өлшемдерін қарапайым екі және үш соққылы өлшемдердің қосындысы ретінде қарастыруға болатынын ұсынды, мұнда акцент әрбір бірінші соққыға түседі, тіпті болгар музыкасында метрикалық сипаттамада 1, 2, 3, 4 соққы ұзындығы қолданылады. Сонымен қатар, тек баса назар аударатын соққыларға назар аударғанда, қарапайым уақыт өлшемдерін баяу құрама уақыттағы соққылар ретінде санауға болады. Алайда, осы құрама уақытта екі түрлі ұзындықтағы соққылар бар, қысқа соққыдан бір жарым есе ұзын (немесе керісінше, қысқа соққы ұзындықтың 2/3-і). Мұндай өлшем түрін аксак (түрікше «ақсақ»), тоқтаулы, соққылы немесе дірілдегіш деп атайды және ол екі рет ретсіз ырғақ ретінде сипатталады. Батыс музыканттары үшін шатасудың тууы әбден мүмкін, себебі олар, мысалы, аксақтағы үш соққылы өлшемді, бір ұзын және екі қысқа соққылы (бөліністермен) деп қарастырады. Халық музыкасы метрикалық уақыттың өзгеруін пайдалана алады, сондықтан орындалатын метрикалық соққы уақытының пропорциялары метрикамен көрсетілген нақты пропорциялардан өзгеше болуы мүмкін. Бір өлшемді ойнау стиліне байланысты уақыттың өзгеруі болмауынан айтарлықтай өзгеруі мүмкін; соңғы жағдайда кейбір музыктанушылар басқа өлшемді тағайындауды қалауы мүмкін. Мысалы, болгар әні «Eleno Mome» үш түрдің бірінде жазылған: (1) , (2) , немесе (3) , бірақ нақты орындау (мысалы, «Eleno Mome») жақынырақ болуы мүмкін. Македониялық өлшем одан да күрделі, ауыр уақыттың өзгеруімен және үшеудегі төрт еселенуімен сипатталады. Метрикалық соққы уақытының пропорциялары әннің орындалу жылдамдығына байланысты өзгеруі мүмкін. Швециялық Boda Polska (Бода приходынан Полька) екінші соққысы созылған. Батыс классикалық музыкасында метрикалық уақыттың өзгеруі Вена вальсін орындау кезінде қолданылады. Батыс музыкасының көп бөлігі 2:1, 3:1 немесе 4:1 метрикалық қатынастарын қолданады (екі, үш немесе төрт соққылы уақыт өлшемдері) – яғни, барлық соққыларды уақыт ұзындығы бойынша тең ететін бүтін қатынастар. Осыған қатысты 3:2 және 4:3 қатынастары ерекше метрикалық ырғақ профильдеріне сәйкес келеді. Батыс музыкасында күрделі акцентуация кездеседі, бірақ метрикалық акцентуацияның бөлігі ретінде емес, синкопация ретінде. Брайлойу түрік ортағасырлық музыка теориясынан аксак терминін алған. Мұндай құрама уақыт өлшемдері ол енгізген «аксак ырғағы» санатына жатады, сонымен қатар дәстүрлі музыкадағы ырғақ фигураларын сипаттауға арналған бірнеше терминдерді ұсынды. Брайлойу жаңартқан термин әлемдік деңгейде орташа табысқа ие болды, бірақ Шығыс Еуропада ол әлі де жиі қолданылады. Алайда, аксак ырғағының фигуралары тек бірнеше Еуропа елдерінде ғана емес, барлық құрлықтарда кездеседі, екі және үш тізбектерінің әртүрлі комбинацияларын қамтиды. Ең ұзындары Болгарияда. Ең қысқа аксак ырғағы бес соққылы уақыт режимін ұстанады, олар екі және үш (немесе үш және екі) соққыдан тұрады. Кейбір бейне үлгілері төменде көрсетілген. Кез келген ұзындықтағы өлшемдерді құру әдісі Anaphoria Music Theory журналында және Xenharmonikon 16 журналында жарияланды, бұл әдістер Erv Wilson және Kraig Grady жазған Viggo Brun алгоритміне негізделген.

To indicate more complex patterns of stresses, such as additive rhythms, more complex time signatures can be used. Additive meters have a pattern of beats that subdivide into smaller, irregular groups. Such meters are sometimes called imperfect, in contrast to perfect meters, in which the bar is first divided into equal units. For example, the time signature means that there are 8 quaver beats in the bar, divided as the first of a group of three eighth notes (quavers) that are stressed, then the first of a group of two, then first of a group of three again. The stress pattern is usually counted as

: one two three one two one two three

This kind of time signature is commonly used to notate folk and non Western types of music. In classical music, Béla Bartók and Olivier Messiaen have used such time signatures in their works. The first movement of Maurice Ravel's Piano Trio in A Minor is written in , in which the beats are likewise subdivided into to reflect Basque dance rhythms. Romanian musicologist Constantin Brăiloiu had a special interest in compound time signatures, developed while studying the traditional music of certain regions in his country. While investigating the origins of such unusual meters, he learned that they were even more characteristic of the traditional music of neighboring peoples (e. g., the Bulgarians). He suggested that such timings can be regarded as compounds of simple two beat and three beat meters, where an accent falls on every first beat, even though, for example in Bulgarian music, beat lengths of 1, 2, 3, 4 are used in the metric description. In addition, when focused only on stressed beats, simple time signatures can count as beats in a slower, compound time. However, there are two different length beats in this resulting compound time, a one half again longer than the short beat (or conversely, the short beat is 2/3 the value of the long). This type of meter is called aksak (the Turkish word for "limping"), impeded, jolting, or shaking, and is described as an irregular bichronic rhythm. A certain amount of confusion for Western musicians is inevitable, since a measure they would likely regard as , for example, is a three beat measure in aksak, with one long and two short beats (with subdivisions of , , or ). Folk music may make use of metric time bends, so that the proportions of the performed metric beat time lengths differ from the exact proportions indicated by the metric. Depending on playing style of the same meter, the time bend can vary from non existent to considerable; in the latter case, some musicologists may want to assign a different meter. For example, the Bulgarian tune "Eleno Mome" is written in one of three forms: (1) , (2) , or (3) , but an actual performance (e. g., "Eleno Mome") may be closer to The Macedonian meter is even more complicated, with heavier time bends, and use of quadruples on the threes. The metric beat time proportions may vary with the speed that the tune is played. The Swedish Boda Polska (Polska from the parish Boda) has a typical elongated second beat. In Western classical music, metric time bend is used in the performance of the Viennese waltz. Most Western music uses metric ratios of 2:1, 3:1, or 4:1 (two , three or four beat time signatures)—in other words, integer ratios that make all beats equal in time length. So, relative to that, 3:2 and 4:3 ratios correspond to very distinctive metric rhythm profiles. Complex accentuation occurs in Western music, but as syncopation rather than as part of the metric accentuation. Brăiloiu borrowed a term from Turkish medieval music theory: aksak. Such compound time signatures fall under the "aksak rhythm" category that he introduced along with a couple more that should describe the rhythm figures in traditional music. The term Brăiloiu revived had moderate success worldwide, but in Eastern Europe it is still frequently used. However, aksak rhythm figures occur not only in a few European countries, but on all continents, featuring various combinations of the two and three sequences. The longest are in Bulgaria. The shortest aksak rhythm figures follow the five beat timing, comprising a two and a three (or three and two). Some video samples are shown below. A method to create meters of lengths of any length has been published in the Journal of Anaphoria Music Theory and Xenharmonikon 16 using both those based on the Horograms of Erv Wilson and Viggo Brun's algorithm written by Kraig Grady.

Рационалды емес метрлер

Иррационалды уақыт өлшемдері (сирек кездесетін "дидалық емес уақыт өлшемдері") - екінің дәрежесіне көтерілмейтін (1, 2, 4, 8, 16, 32 және т.б.) тақыртылар үшін қолданылады. Бұл ағымдағы темпте толық соққылардың үлесі ретінде берілген соққыларға негізделген, мысалы, немесе . Нотациялық тұрғыдан алғанда, Коуэллдің нота бастарының күрделі тізбегін пайдаланудың орнына, дәл сол принцип қолданылады, ол кәдімгі туплеттерді жазу кезінде қолданылады; мысалы, уақыт өлшеміндегі бір соққы қалыпты төрттік нота ретінде жазылады, төрт төрттік нота тақыртыны толықтырады, бірақ бүкіл тақырты тек 4/5 сілтемелік толық нотаға тең болады, ал соққы – оның 1/5 бөлігі (немесе қалыпты төрттік нотаның 4/5 бөлігі). Бұл бес тоқтық төрттік ноталардың алғашқы төрт төрттік нотасын жазғандағыдай дәл сол тәсілмен жазылады. Төмендегі бейне үлгілерін қараңыз. Бұл бейне үлгілері екі уақыт өлшемін біріктіріп, полиметр құрайды, себебі, мысалы, жеке алғанда, -қа тең.

Нұсқалар

Кейбір композиторлар бөлшек соққыларды қолданған: мысалы, Карлос Чавестің фортепиано сонатасы №3 (1928) IV бөлімі, 1-ші такт. және екісі де Перси Грейнгердің «Линкольншир Пози» ромасының бесінші бөлімінде кездеседі. Музыка педагогы Карл Орф уақыт өлшемінің төменгі санын нақты нота бейнесімен ауыстыруды ұсынды, мысалы оң жақта көрсетілгендей. Бұл жүйе жаңадан бастаушыларды шатастыратын күрделі уақыт өлшемдерінің қажеттілігін жояды. Бұл нотацияны музыкалық баспалар кеңінен қабылдамаса да (Орфтың өзінің шығармаларында ғана қолданылады), ол музыкалық білім беру оқулықтарында жиі қолданылады. Сол сияқты, американдық композиторлар Джордж Крамб және Джозеф Швантнер көптеген шығармаларында осы жүйені пайдаланған. Эмиль Жак Далкроз бұл туралы 1920 жылғы «Le Rythme, la musique et l'éducation» атты жинағында айтқан. Тағы бір мүмкіндік – уақыт өзгерген жерде такт сызығын жоғарыдағы аспаптың сызығынан жоғары созу және уақыт өлшемін тек сонда ғана жазу, артық сияны және әр аспаптың тақтасына жазуға кеткен күшті үнемдеу. Генрик Гореккинің «Beatus Vir» шығармасы осыған мысал. Сонымен қатар, үлкен нота партияларында уақыт өлшемдері кейде өте ұзын, жіңішке сандар түрінде жазылады, олар әр тақтада қайталаудың орнына нота партиясының бүкіл биіктігін қамтиды; бұл дирижерге уақыт өлшемінің өзгеруін оңай көруге көмектеседі.

Қалыпсыз жолақ

Қалыпсыз өлшемдер – әдетте бір өлшем үшін ғана уақыт өлшемінің өзгеруі. Мұндай өлшем көбінесе 4/4 композицияда 3/4, 5/4 немесе 2/4 өлшемі, немесе 3/4 композицияда 4/4 өлшемі, немесе 6/8 композицияда 5/8 өлшемі болып келеді. Егер ән толығымен 4/4 өлшемінде болса, 3/4 өлшеміне ауысу әнге бір соққыны өткізіп алғандай сезім береді, ал 5/4 өлшемінде керісінше, соққы қосылғандай сезіледі. Егер ән 2/4 өлшеміне ауысса, онда ол өлшем қалғандарының жартысынан кем сезіледі. Көптеген танымал мысалдарға The Stranglers тобының "Golden Brown" ("3/4 композициясында 4/4 өлшемімен"), The Arrows тобының бастапқы нұсқасы "I Love Rock 'n' Roll" ("4/4 композициясында 3/4 өлшемімен"), Outkast тобының "Hey Ya!" ("4/4 композициясында 2/4 өлшемімен") және Kate Bush-тың "Wuthering Heights" ("4/4 композициясында әртүрлі қалыпсыз өлшемдер") жатады.