Кіріспе
Француздық Судан (; السودان الفرنسي ) – 1880 жылдан 1959 жылға дейін Француздық Батыс Африка Федерациясындағы француздық колониялық аумақ, кейін Мали Федерациясына қосылып, 1960 жылы Мали тәуелсіз мемлекеті болды. Колония 1890 жылдан 1899 жылға дейін, содан кейін 1921 жылдан 1958 жылға дейін ресми түрде Француз Суданы деп аталды және өмір сүрген кезеңінде әртүрлі атауларға ие болды. Колония бастапқыда француз әскерлерінің басшылығымен әскери жоба ретінде құрылған, бірақ 1890 жылдардың ортасында азаматтық басқаруға көшті. 1900 жылдардың басындағы бірнеше әкімшілік реформалар ауыл шаруашылығы, дін және құлдық сияқты мәселелерде француз әкімшілігінің ықпалын күшейтті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Модибо Кейта басқаратын Африкалық демократиялық жиналысы (АДЖ) тәуелсіздік үшін күресте маңызды саяси күшке айналды. Француз Суданы бастапқыда Франциямен жақын байланыста болды және 1959 жылы Сенегалмен қысқа мерзімді федерация құрды, бірақ екі елмен де байланыс тез әлсіреді. 1960 жылы Француз Суданы ресми түрде Мали Республикасы болып жарияланып, Сенегал мен Франциядан алшақтады.
French Sudan (; السودان الفرنسي ) was a French colonial territory in the Federation of French West Africa from around 1880 until 1959, when it joined the Mali Federation, and then in 1960, when it became the independent state of Mali. The colony was formally called French Sudan from 1890 until 1899 and then again from 1921 until 1958, and had a variety of different names over the course of its existence. The colony was initially established largely as a military project led by French troops, but in the mid 1890s it came under civilian administration. A number of administrative reorganizations in the early 1900s brought increasing French administration over issues like agriculture, religion, and slavery. Following World War II, the African Democratic Rally (RDA) under Modibo Keïta became the most significant political force pushing for independence. French Sudan initially retained close connections with France and joined in a short lived federation with Senegal in 1959, but ties to both countries quickly weakened. In 1960, the French Sudan formally became the Republic of Mali and began to distance itself further from Senegal and France.
Колониялық мекеме
Француз Суданы Сенегалдағы француз колониясының кеңейтілуі ретінде әскери бекіністер жиынтығы ретінде құрылды. Бұл аймақ Францияға экономикалық немесе стратегиялық үлкен пайда әкелмесе де, әскерилер аймақтағы жаулауды ынталандырды. Бұл, ішінара, аймақта өркендеген Мали және Сонгхай империялары сияқты ұлы империяларға деген қызығушылыққа, ал ішінара француз әскери қызметкерлеріне жаулау арқылы ұсынылған мансаптық мүмкіндіктерге байланысты болды. Француз жаулауы 1879 жылы Жозеф Галлениді аймаққа бекініс салу және Сенегалдағы Дакардан Нигер өзеніне дейінгі теміржол құрылысы үшін жерді зерттеуге жіберген кезде басталды. 1880-ші жылдардың басында аймақтағы белгілі бір басшылармен бірнеше француз бекіністері мен саяси одақтар құрылды. Аймақтың әкімшілік құрылымы негізінен Сенегалдың француз губернаторының бақылауында болды, ал ең маңызды отарлау – әскери форттар мен бекіністер, соның ішінде 1881 жылы Густав Боргнис Дебордес салған маңызды бекініс болды. Сенегалдың француз губернаторының азаматтық әкімшілігі ресми түрде аймақты басқарса да, аймақтағы әскери шенеуніктер осы басшыларды айналып өтіп, тікелей Париздегі жоғары командирлеріне бағынды. Дебордес біртіндеп көбірек аумақты бағындырып алды, көбінесе аймақтағы басшылар арасындағы этникалық бәсекелестік пен саяси шиеленісті пайдаланып, французға адал басшыларды тағайындады. Француздық азаматтық әкімшілік пен әскери шенеуніктер арасында күрес болды, және екі тарап та аймақ бойынша бірнеше басшылық тағайындамалар жасады, содан кейін 1892 жылы Луи Арчинар әскери губернатор болып тағайындалды. Арчинар Самори Туре, Ахмаду Талл және аймақтағы басқа да қарсылық көрсеткен басшыларға қарсы әскери науқандар жүргізді, нәтижелері әртүрлі болды. Арчинардың науқандары көбінесе азаматтық бақылаусыз тікелей әскери бақылау арқылы жүзеге асырылды. Қаржылық шығындар артқандықтан, француз әкімшілігі Арчинардың билігін Луи Альберт Гроде атты азаматтық губернатормен алмастыруға шешім қабылдады.
Ауыл шаруашылығы
Колония алғашқы 30 жылда суаруды шектеулі пайдаланып, негізінен жаңбырға тәуелді егіншілікпен айналысты. Ақшалай дақыл ретінде тек Каиес пен Бамако арасындағы теміржол бойынан жиналған жаңғақтар ғана сатылды. Бірақ, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс Африкада египеттік мақтаның сәтті сынақтарынан кейін, француздықтар Нигер өзені бойында ірі суару жүйесін салуға ұмтылды. 1921 жылдан бастап Куликоро маңындағы, содан кейін Багинеда лагері мен Сегу округіндегі маңызды суару жобалары су жеткізе бастады. Француздар бұл жобаның Египет пен АҚШ-тың мақта өсіру орталықтарымен бәсекелесе алатынына сенді. Француздық Батыс Африкадағы басқа ауыл шаруашылығы жобаларынан өзгеше, Француз Суданындағы суару жобасы бастапқыда отарлық билік белгілеген бағыттар бойынша ерікті түрде көшіп келген отбасыларға негізделді. Көшпендерді жеткілікті мөлшерде тарта алмағандықтан, отарлық билік мақта өндірісі үшін мәжбүрлеп көшіруге көшті. 1926 жылы «Нигер кеңсесі» жоспарланған, суармалы ауыл шаруашылығы жобаларын ілгерілетуші бас ұйым ретінде құрылды. Фермерлер мәжбүрлі көшіруге қарсылық көрсетіп, суармалы жерге (әдетте «Нигер кеңсесіне» тиесілі болатын) тұрақты жер иелігін талап етті. Бұл күш-жігерге қарамастан, Француз Суданында маңызды ақшалай дақылдар экономикасы қалыптаспады.
Дін саясаты
Француз Батыс Африкасының көп бөлігі сияқты, осы колонияда да ислам және мұсылман қауымдастықтарына қатысты бірнеше саясаттар болды. Француздар колониялық үкімет құру кезінде араб тілін және ислам құқығын басымдыққа қойды, себебі екеуі де кодификацияланған және осылайша стандарттауға оңай болды. Дін мәселесінде формалды бейтараптық саясатын ұстанғандарына қарамастан, француз колониялық әкімшілігі 1900 жылдардың басында ислам білімін реттеуді бастады. Сонымен қатар, Солтүстік Африка мен Сахель аймақтарында пан-исламизмнің саяси күшеуінен қорқып, француздар исламның бұрыннан бар жерлерден тысқары таралуын болдырмау және мұсылман басшыларының мұсылман емес қауымдастықтарды басқаруына жол бермеу мақсатындағы саясатты қабылдады. Жергілікті діндер мен христиан діні одан да аз формалды саясаттармен өмір сүрді, ал француз күштері көбінесе исламның аймақта таралуын теңгерту үшін оларды пайдаланды. 1940 жылдары Сан-Керкеде бір адамның көрулеріне негізделген «Алла Кура» атты діни қозғалыс пайда болды. Жергілікті әкімшілер «Алла Кура» қозғалысын исламның оңтүстікке қарай таралуын шектеуге қабілетті ықпал деп қарастырып, оның таралуына және іске асырылуына рұқсат берді. 1950 жылдардың соңында колониядағы мұсылман наразылықтары мен көтерілістері тәуелсіздік қозғалысының өсуіне одан әрі үлес қосты.
Құлдық саясаты
Француз құлдық саясаты 19 ғасырдың көп бөлігінде тұрақсыз және жағдайға қарай өзгеріп отырды. 1848 жылы құлдық ресми түрде тыйым салынды, бірақ оның орындалуы көбінесе болған жоқ. 1883 жылы тікелей басқарылатын колонияларда құлдар босатылды, ал 1890 жылдары құл керуендерін тоқтату жұмыстары белсенді түрде басталды. Бұл, алайда, әскери жағдайға байланысты болды; одақтас аймақтарда құлдыққа араласпады, бірақ француз билігіне қарсы шыққан басшылар қашып келген құлдарын қуаттап, оларды бостандық ауылдарында қоныстандырды. Дегенмен, бұл ауылдар француздар үшін еңбек резерві ретінде пайда болды, сондықтан көптеген бұрынғы құлдар олардан тез кетіп қалды. 1903 жылы үкімет француз әкімшілеріне құлдықты әкімшілік санаты ретінде пайдаланбауды және қожайындарына қашып кеткендерді ұстауға көмектеспеуді бұйырды. 1905 жылдың наурыз айында Банамбада құлдардың жаппай көші басталып, алты айдан кейін Францияның Батыс Африкадағы құлдықты тоқтату туралы ресми жарлығы жарияланды. Заңдық қорғаумен шамамен миллион құл осы үлгіге еліктеп, өз қожайындарынан кетіп, басқа жерлерге қоныстанды. Француздар Нигер өзенінің бойында жаңа елді мекендер құрып, басқа аймақтардағы қауымдар үшін құдықтар қазып, осы күш-жігерді қолдады, бұл бұрынғы қожайындарынан алыстап шаруашылық жүргізуге мүмкіндік берді. Бұл процесс қазіргі Малидің оңтүстік және батыс бөліктеріне ең көп әсер етті, бірақ колонияның солтүстік және шығыс бөліктерінде көптеген құлдар әлі де өз қожайындарының құлында болды. Деректерге сәйкес, қазіргі Мали аумағында бұрынғы құлдардың шамамен үштен бірі құлдықтан бас тарды, ал үштен екісі өз қожайындарымен бірге қалды. 1920 жылдары көптеген туарег шаруашылықтарында әлі де үй мен малға қараумен айналысатын құлдар болды. Құлдық сақталғанмен, француз әкімшілігімен байланысты қарым-қатынастың кейбір аспектілері өзгерді. Қашып кеткен құлдар шектеулі мерзімге қалаларда француз билігінен қорғау таба алатын. Кейде құлдар өздерінің құлдық шарттарын саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты қайтадан келісе алатын. Бірқатары отбасылық өмірді басқаруға және балаларына мүлік қалдыруға рұқсат берілген жағдайда құлдықта қалуға келісті. Сонымен қатар, француз әкімшілігі құлдарды ұрлауды және құл саудасының ең айқын түрлерін тоқтатуға белсенді түрде жұмыс істеді, бұл құлдарды алудың осы жолдарын қысқартты. Алайда, 1905 жылы құлдық жойылғаннан кейін де көптеген жылдар бойы француз Суданының көп бөлігінде бұл әдет жалғасты.
Тәуелсіздік
1956 жылы Француз Ұлттық Ассамблеясы «Кадрлық заңды» қабылдағаннан кейін, Француз Батыс Африкасындағы көптеген колониялар өз аумақтарының өзін-өзі анықтау құқығын арттыру мақсатында сайлау өткізуді бастады. 1957 жылы Француз Суданында өткен алғашқы сайлауда Африкалық Демократиялық Жиналысы (Rassemblement Démocratique Africain, RDA) Француз Суданында жеңіске жетті, сондай-ақ көршілес Кот-д’Ивуар, Француз Гвинеясы және Жоғарғы Вольтада да көпшілік дауысқа ие болды. 1958 жылғы француз конституциялық референдумында үлкен көпшілік қолдау көрсетілгеннен кейін, Франция 1958 жылдың 24 қарашасында ішкі автономиясы бар республика деп жарияланды. Судан Республикасы, қазіргі аймақ деп аталатын, Мадагаскардан кейін Франция қоғамдастығына қосылған екінші колония болды, бұл оған валюта, сыртқы саясат және қорғаныс салаларында Франциямен байланыста болып, ішкі автономияны қамтамасыз етті. 1959 жылдың қаңтар айының басында Судан Республикасын Сенегал, Дагоме және Жоғарғы Вольтамен біріктіретін, автономиялы мемлекеттер федерациясын құру жоспарлары пайда болды. Алайда, сәуір айында Дагомея мен Жоғарғы Вольтаның заң шығарушы органдары федерацияны ратификацияламады, нәтижесінде Мали Федерациясы тек Судан Республикасы мен Сенегалдан құрылды. 1959 жылы Модибо Кейтаның RDA партиясы Судан Республикасындағы заң шығарушы сайлаудағы барлық 70 орынды жеңіп алды және Леопольд Седар Сенгор басқаратын Сенегалдағы үстем партиямен бірікті. Федерация 1960 жылдың 20 маусымында Франция қоғамдастығының құрамында тәуелсіздікке қол жеткізді. Дегенмен, федерацияны басқару мәселесінде Сенгор мен Кейта арасындағы келіспеушіліктер 1960 жылдың 20 тамызында оның таратылуына әкелді. Француз Суданы аймағы ресми түрде Мали Республикасын жариялады және Кейтаның радикалды көзқарастарының күшеюімен 1960 жылдың қыркүйегінде Франция қоғамдастығынан шықты.