Кіріспе

Адам бас сүйегінде, жақ сүйегі немесе бет сүйегі деп те аталатын, жақ сүйегі (ζῠγόν) – беттің жоғарғы және бүйірлік бөлігінде орналасқан, көзге ұяның (орбитаның) бүйірлік қабырғасы мен еденінің, уақытша шұңқырының және инфратемпоральды шұңқырының бір бөлігін құрайтын жұпталған, дұрыс емес пішіндес сүйек. Ол беттік және уақытша беттерге ие; төрт өсінді (фронтосфеноидтық, орбитальды, максиллярлық және уақытша) және төрт жиек.

Этимология

Зигоматикалық термин ежелгі грек тіліндегі Ζυγόμα, zygoma сөзінен шыққан, ол "қосарған" деген мағынаны білдіреді. Жұқырлық сүйекке кейде зигома деп аталады, бірақ бұл термин зигоматикалық доғаны да білдіруі мүмкін.

Беттері

Малярдың беткі беті дөңгелек және ортасына жақын жерде кішкентай тесікпен – зигоматикалық-бет тесігімен – тесілген, одан зигоматикалық-бет жүйкесі мен қан тамырлары өтеді; осы тесіктің астында ұсақ дөңгелекшік орналасқан, ол зигоматикалық бұлшық етіне бастау береді. Уақытша бет артқа және ортаға қарай бағытталған, ішкі қуыс және орталық бөлігінде жоғарғы жақ сүйегімен (қосылатын бет) байланысуға арналған дөңгелек үшбұрышты аймақ, ал бүйірлік бөлігі тегіс, ішкі қуыс. Оның жоғарғы бөлігі уақытша қуыстың алдыңғы шекарасын, ал төменгі бөлігі – инфратемпоральды қуыстың бөлігін құрайды. Бұл беттің ортасына жақын жерде зигоматикотемпоральды жүйкенің өтуіне арналған зигоматикотемпоральды тесік орналасқан. Көз ұясы бет сүйек ұясының бүйірлік және төменгі бөлігін құрайды. Зигоматикалық жүйке осы беттегі зигоматикалық-көз ұясы тесігі арқылы өтеді. Көз қабағының бүйірлік байламдамасы орбитальді түйме деп аталатын кішкентай шығыңқылыққа бекінеді.

Процестер

Әрбір жалғақ сүйек алмаз тәрізді және үш процестен тұрады, олардың әрқайсысы сол аттас сүйектік буындармен байланысты: маңдай сүйегі, уақытша сүйек және жоғарғы жақ сүйегі. Жалғақ сүйектің әр процесі бас сүйегінің маңызды құрылымдарын құрайды. Маңдай процесінің орбитальді беті алдыңғы-жақтық орбитальді қабырғаны құрайды, көбінесе оның жақтық бетінде кішкентай жұпталған тесік, жалғақ-бет тесігі орналасқан. Уақытша процесі жалғақ сүйектің уақытша процесімен бірге жалғақ доғасын құрайды, ал сүйектің терең ішкі бетінде жұпталған жалғақ-уақытша тесігі болады. Жоғарғы жақ процесінің орбитальді беті инфраорбитальді жиектің бір бөлігін және жақтық орбитальді қабырғаның алдыңғы бөлігінің шағын бөлігін құрайды.

Орбиталық процесс

Орбиталық процесс – орбиталық шетінен артқа және медиалға қарай проекцияланатын қалың, берік пластина. Оның алдыңғы-медиалдық беті жоғарғы жақ сүйегінің орбиталық бетімен және сфеноидтың үлкен қанатымен қосылу арқылы орбитаның едені мен бүйір қабырғасының бөлігін құрайды. Онда екі каналдың тесіктері көрінеді – цигоматикалық-орбитальді тесіктер; осы каналдардың бірі уақытша шұңқырға, екіншісі сүйектің беттік бөлігіне ашылады; біріншісі цигоматикотемпоральды, екіншісі цигоматикофациальді нервті өткізеді. Оның артқы-латеральді беті тегіс және дөңгелек, уақытша және инфратемпоральді шұңқырлардың бөліктерін құрайды. Оның алдыңғы шеті тегіс және дөңгелек, орбита шеңберінің бөлігі болып табылады. Оның жоғарғы шеті кедір-бұдыр және көлденең бағытталған, цигоматикалық процесстің артында маңдай сүйегімен бунақтайды. Оның артқы шеті бунақ үшін тісті, сфеноидтың үлкен қанатымен және жоғарғы жақ сүйегінің орбиталық бетімен байланысады. Сфеноидтік және жоғарғы жақ сүйектерінің қосылған жерінің бұрышында қысқа, ойыс, бунақсыз бөлік көрінеді; бұл төменгі орбитальді жарықтың алдыңғы шекарасын құрайды: кейде бұл бунақсыз бөлік болмайды, онда жарық жоғарғы жақ сүйек пен сфеноидтың қосылуымен немесе олардың арасындағы бұрыштық аралыққа кішкентай тігіс сүйегінің енуімен толықтырылады.

Шекаралары

Антеро-оң немесе орбиталық шекарасы тегіс, ойыс және орбитаның шеңберінің маңызды бөлігін құрайды. Антеро-төменгі немесе жоғарғы жақ шекарасы дөңгелек және жоғарғы жақ сүйегімен байланысу үшін ішкі бетінің есебінен бейімделген; орбиталық жиекке жақын жерден жоғарғы ерін бұлшығының (quadratus labii superioris) басталуына мүмкіндік береді. Артындағы-оң немесе жақ сүйек шекарасы, италик f әрпіндей иілген, жоғарыда жақ сүйек сызығының басталуымен, ал төменде жақ сүйек доғасының жоғарғы шекарасымен жалғасады; жақ фасциясы оған бекітіледі. Артындағы-төменгі немесе жақ доғасы шекарасы өзінің кедір-бұдыр жиегі арқылы масетер бұлшығына бекітіледі.

Артикуляциялар

Зығырма сүйек алдыңғы сүйекке, сфеноидтық сүйекке, жұпталған жақ сүйектеріне және жоғарғы жақ сүйектеріне жалғасады.

Даму

Жұқыр сүйек үш ортадан қалыптасады деп сипатталады – біреуі бетке қарайтын бөлігі үшін, екеуі көз ұясы бөлігі үшін; олар шамамен сегізінші аптада пайда болып, ұрықтың өмірінің бесінші айында бірігеді. Молл оны көз ұясының төменгі және бүйірлік жағында пайда болатын бір орталықтан қалыптасқан деп сипаттайды. Туғаннан кейін сүйек кейде көлденең тігіспен үлкен жоғарғы және кіші төменгі бөліктерге бөлінеді. Кейбір төрт қолды жануарларда жұқыр сүйек екі бөліктен – көз ұясы және бетке қарайтын бөліктерден тұрады.

Қоғам және мәдениет

Зигоматикалық доғалар, сонымен қатар жоғары жақ сүйектері деп те аталады, кейбір мәдениеттерде ерлер мен әйелдер арасында физикалық тартымдылықтың белгісі саналады. Ежелгі қытай мүсіндеріндегі қасиетті әйелдердің бейнесінде көбінесе "кең маңдай, көтерілген қабау, жоғары жақ сүйектері және үлкен, әдемі ауыз" болады. Сол сияқты, терракота армиясындағы Цинь әскерлерінің көптеген суреттерінде "кең маңдай, жоғары жақ сүйектері, үлкен көздер, қалың қабау және қатаң сақал" бейнеленген.

Басқа жануарлар

Жақ сүйек басқа төрт аяқты жануарлардың жұқал сүйегімен гомолог.

Сүтқоректілер емес омыртқалы жануарлар

Сүтқоректілер емес омыртқалыларда, жугал сүйегі деп аталады, себебі бұл жануарларда жугал қамы болмайды. Ол көптеген бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер және құстарда кездеседі. Ол төртбұрышты және жоғарғы жақ сүйектерімен, сондай-ақ түрлеріне қарай өзгеше болатын басқа сүйектермен байланысты. Бұл сүйек бас сүйектің жалпы ерекшеліктерін анықтауда маңызды рөл атқарады, мысалы, палеонтологиядағы динозаврлар сияқты, толық бас сүйегі табылмайтын жаратылыстарда. Келаканттар мен алғашқы төрт аяқты жануарларда бұл сүйек салыстырмалы түрде ірі болады. Мұнда ол орбитаның төменгі жиегін және беттің көп бөлігін құрайтын тақташа тәрізді сүйек болып табылады. Сәулелі қанатты балықтарда ол кішірейтілген немесе жоқ, ал бүкіл жақ аймағы көбінесе кішкентай болады. Тірі қосмекенділерде де бұл сүйек кездеспейді. Тасбақалардан басқа, бауырымен жорғалаушылардағы жугал сүйегі орбитаны төменгі уақытша терезеден бөлетін салыстырмалы тар жолақ құрайды және оның төменгі шекарасын да құрауы мүмкін. Құстарда да сүйек сол сияқты кішірейеді. Сүтқоректілерде ол адамдағыдай пішінге ие болады, орбита мен терезе арасындағы жолақ толығымен жоғалып, тек терезе шекарасының төменгі бөлігі қалады, ол жугал қамы ретінде сақталады.