Кіріспе

Есту қабілеті бар нәрестелер мен кішкентай балалар арасында қол тілі жүйелерінің қолданылуы

Нәрестелердің қол тілі – бұл нәрестелер мен кішкентай балаларға сөйлеу дамуына дейін эмоцияларын, тілектерін және заттарды білдіруге мүмкіндік беретін қолмен жасалатын белгілерді пайдалану. Бұл белгілер есту қабілеті бар балаларға сөйлеумен бірге үйретіледі және нағыз қол тілінен өзгеше. Американдық (ASL), Британдық (BSL), Ирландиялық (ISL) және басқа да қол тілдері – естімейтін қауымдастықта қолданылатын табиғи тілдер. Кез келген сөйлеу тілі сияқты қол тілін де үйрену күрделі болғандықтан, нәрестелермен қолданылатын белгілер көбінесе қарапайым болады. Әдетте, балалар 9-12 ай аралығында ешқандай көмексіз алғашқы белгілерін көрсетеді. Нәрестелер дене тілі, көз жанасуы және қол қозғалыстарын назар аудару және қарым-қатынас жасау үшін қалай пайдалануды үйренеді. Балалар сөйлеуге қол жеткізгеннен кейін, олар тілді қолмен жасалатын белгілермен біріктіріп, одан әрі қарым-қатынас жасайды. Қол белгілері қалыпты сөйлеудің бір бөлігі болғандықтан, нәрестелерге қол тілін үйрету оларға тілмен бірге қолданылатын қарым-қатынас құралын үйренуге мүмкіндік береді. Алайда, бұл тілді алмастыру үшін емес. Бұл нәрестелердің сөйлеу дағдыларын меңгермей тұрып, қол белгілерін үйрене алатынын көрсетеді. Гвинет Доэрти Снеддон "Психолог" журналында осы құбылыстың дамуының теориясын және оны қолдайтындардың кейбір пікірлерін егжей-тегжейлі қарастырды. Балалардың танымдық, әлеуметтік, эмоционалдық және мінез-құлық дамуының қарым-қатынас екені кеңінен танылған. Нәрестелердің қол тілі осы маңызды даму функцияларын жақсартуға көмектеседі. Нәрестелердің қол тілі ата-ана мен бала арасында өзара назар аударуға мүмкіндік береді, бұл нәрестемен қарым-қатынас жасайтын нәрсені одан әрі дамытуға ықпал етеді. Бұл салалардың кейбіреулері балалардың қарым-қатынас, танымдық, әлеуметтік, бейімделу мінез-құлқы, физикалық және ұсақ моторикалық дағдыларын дамытуды қамтиды. Әрине, нәрестелердің қол тілінің әсерін зерттеу үшін жақсы бақылау топтары қажет, мысалы, ересектер мен балалардың тілдік қарым-қатынасына негізделген, бірақ қол тілін пайдаланбайтын, қызықты және көңілді іс-шараларға қатысатын балалар. Бұл қосымша зерттеулер ұсынысы тілдің дамуын жеңілдетуде қол белгілерінің өзі емес, ең бастысы – қол тілі арқылы ынталандырылатын белсенді, бірлескен назар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сондықтан, ата-ана мен баланың өзара әрекеттесуі кезінде бірлескен визуалды назардың артуы нәрестеге әңгіме тақырыбы мен контекстіне назар аударуға, ұғымдарды нақтылауға және символдық өзара әрекеттесу арқылы қосымша тәжірибе алуға мүмкіндік береді. Осы механизмдер нәрестелердің сөздік қорын арттыру, танымдық дамуын жетілдіру, ашу-ыза мен көңілсіздікті азайту, сондай-ақ ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты жақсарту сияқты пайдалар әкеледі. Әсіресе, тілдің дамуы түсініктілікті арттыру, сауаттылықты дамыту және нәрестеге қажеттіліктерін білдіруге мүмкіндік беру арқылы жақсарады, нәтижесінде ата-ана баласына көбірек жауап береді және оны жақсырақ байқайды.

Неліктен ол пайдалы да , зиянды да болмауы мүмкін ?

Зерттеушілер ата-аналар мен тәжірибешілердің балалардың қарым-қатынас жасаудың алғашқы тыраздарындағы әрекеттеріне белгі немесе сөз мәртебесін беруде шамадан тыс кеңдік таныту мүмкіндігін ұсынды. Пуччини мен Лизковскинің тапқанынша, нәрестелер атауларды заттармен байланыстырғанда, осы байланысты жасау үшін жестіктерге қарағанда ауызша белгілерді жиірек қолданады. Сәбилерге қолмен белгі беруді одан әрі жеңілдету процесі балалардың осы сөздерді түсінуіне кедергі келтіруі мүмкін. Бұл нәрестелердің осы екі түрлі ақпаратты бір уақытта қабылдап, өңдеуге жеткілікті назар бөлмеуінің салдары болуы мүмкін. Бұл зерттеуде сәбилерге арналған белгіні қолдануға қолдау табылған жоқ, бірақ тіл дамуына кері әсер ететін жағымсыз салдар да анықталған жоқ. Мүмкін, қолмен белгі баланың сөйлеу тілін қолдауы мүмкін, бірақ олардың кейінгі тілдік дамуын одан әрі дамытпайтыны анықталды. Сәбилер нақты белгілерді үйренуге және тілдік дағдыларын дамытуға кіріспей тұрып, олар жестіктерді өздігінен қолданады. Сәбилер бір зат пен шартты жестік арасындағы байланысты тез байқайды. Олар байланыс орналысқаннан кейін күтуші жасаған әрекеттерді қайталайды. Балаларды оқыту және кері байланыс беру кезінде күтушінің тұрақтылығы маңызды, себебі бала қайталау арқылы білім алады. Сәбилерге арналған белгіні үйрену үшін ата-ана мен баланың өзара әрекеттесуі өте маңызды, өйткені сәби басшылық күтеді. Күтуші балаға белгіні саналы түрде көрсету арқылы, күтуші мен бала бірлескен назарды сақтап, қарым-қатынасты арттырады. Күтушілер балаларға қолмен белгі жасауға көмектескенде, олар ынталандыруды, қайталауды және қарым-қатынасты одан әрі күшейтеді. Осы зерттеуге сүйенсек, егер мектептер мен балабақшаларда қолданылса, сәбилерге арналған белгіні үйрену балалар үшін пайдалы құрал болуы мүмкін.

БАҚ және Интернет ықпалы

Жарнамалық өнімдерге, нәрестелерге арналған белгілерді үйрету туралы бейнежазбалардың қолжетімділігіне және танымал мәдениетте көрсетілуіне байланысты, ата-аналардың балаларымен белгілерді қолдану әрекеттері балаларының қарым-қатынас дағдыларын арттыру ниетінен гөрі, танымалдық пен әлеуметтік жағдайларға көбірек бағытталған болуы мүмкін. Бір зерттеу интернеттен табылған нәресте белгілері туралы ақпараттың ғылыми зерттеулерге қаншалықты негізделгенін қарастырды. Тағы бір зерттеу Google Scholar және бірнеше академиялық дерекқорларды пайдалана отырып, интернеттен алынған ақпаратты зерттеді. Зерттеушілер нәрестелердің белгілерді қолдануы олардың дамуына, әлеуметтік, танымдық және тілдік дағдыларын жақсартуға, сондай-ақ ата-ана мен бала арасындағы байланысты нығайтуға көмектеседі ме деп қарастырды. Бұл сұрақ ата-аналарға, күтімшілерге, балалар тәрбиешілеріне және мамандарға нәресте белгілеріне қаншалықты мән беру керектігі туралы шешім қабылдауға көмектесетін ақпарат табу мақсатымен қойылды. Жиналған барлық материалдардың ішінде 1747 мақала болды, олардың тек 10-ы нәресте белгілерінің нәрестенің дамуына тигізетін әсері туралы зерттеулерді қамтыды. Осы 10 мақаладан алынған консенсус бойынша, Акредоло мен Гудвин авторлық құқығына ие коммерциялық өнімде қолданылатын нәресте белгілері тілдік дағдыларды жақсартуға немесе ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты күшейтуге көмектеспейді. Дегенмен, бұл мақалаларда нәресте белгілері нәрестеге зиян келтіреді деген дәлел де жоқ. Осы екі зерттеу нәтижесінде веб-сайттардағы ақпарат 100% ғылыми негізде болмауы мүмкін екені анықталды. Нәресте белгілерін пайдаланудың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы ақпарат іздегендер зерттеулерге негізделген сайттарды пайдалануын қамтамасыз етуі керек, пікірлерге емес. Нәресте белгілері бойынша семинарларға қатысатын немесе оны үйде қолданатын ата-аналарға қолжетімді коммерциялық өнімдердің сапасы зерттеулерде қолданылатын өнімдерге тең екені анықталды. Ата-аналар нәресте белгілеріне қатысты өнімдерге сақ болуы керек, өйткені коммерциялық өнімдердің нәресте белгілерін қолдануға көмектесетін сенімділігін бағалау қиын.