20 ғасыр басындағы Франция, Ресей және Ұлыбритания арасындағы келісімдер
Triple Entente
Франция, Ресей, Ұлыбритания арасындағы 20 ғасыр басындағы үштік келісім: мағынасы, құрылуы, мақсаты. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі саяси одақтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XX ғасырдың басында Франция, Ресей және Ұлыбритания арасындағы түсіністік.
Early 20th century understandings between France, Russia, and Great Britain
Үштік Антанта (французша Entente (одақ түрі) ɑ̃tɑ̃t – "достық, түсіністік, келісім" деген мағынаны білдіреді) Ресей империясы, Францияның үшінші республикасы және Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі арасындағы бейресми түсіністікті сипаттайды. Ол 1894 жылғы Франко-Ресейлік одақ, 1904 жылғы Франция мен Ұлыбритания арасындағы Энтанте Кордиаль және 1907 жылғы Англо-Ресейлік Энтанта негізінде құрылды. Ол Германия империясы, Австро-Венгрия империясы және Италия Корольдігі құраған Үштік одаққа қарсы күшті тепе-теңдік құрады. Үштік Антанта, Үштік одақтан немесе Франко-Ресейлік одақтан айырмашылығы, өзара қорғаныс одағы емес еді. 1907 жылғы Франко-жапондық шарт коалиция құрудың маңызды бөлігі болды, себебі Франция Жапония, Ресей және (бейресми түрде) Ұлыбританиямен одақ құруға жетекшілік етті. Жапония Парижде несие алуды қалағандықтан, Франция қарызды Ресей-Жапония келісіміне және Францияның Индокитайдағы стратегиялық тұрғыдан осал иеліктеріне Жапония кепілдігіне байланысты етті. Ұлыбритания орыс-жапондық жақындасуды қолдады. Осылайша Бірінші дүниежүзілік соғыста күрескен Үштік Антанта коалициясы құрылды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Үштік Антантаның үш мүшесі де Орталық державаларға – Осман Түркиясына, Германия мен Австро-Мажарстанға қарсы одақтас державалар ретінде соғысқа қатысты. 1914 жылдың 4 қыркүйегінде Үштік Антанта жеке бейбітшілік жасамайтыны және тек үш тарап келісетін бейбітшілік шарттарын талап ететіні туралы декларация жариялады. Тарихшылар әлі де одақтар жүйесінің Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептерінің бірі ретіндегі маңыздылығын талқылауда.
The Triple Entente (from French [[Entente (type of alliance) ɑ̃tɑ̃t meaning "friendship, understanding, agreement") describes the informal understanding between the Russian Empire, the French Third Republic, and the United Kingdom of Great Britain and Ireland. It was built upon the Franco Russian Alliance of 1894, the Entente Cordiale of 1904 between France and Britain, and the Anglo Russian Entente of 1907. It formed a powerful counterweight to the Triple Alliance of the German Empire, the Austro Hungarian Empire, and the Kingdom of Italy. The Triple Entente, unlike the Triple Alliance or the Franco Russian Alliance itself, was not an alliance of mutual defence. The Franco Japanese Treaty of 1907 was a key part of building a coalition as France took the lead in creating alliances with Japan, Russia, and (informally) with Britain. Japan wanted to raise a loan in Paris, so France made the loan contingent on a Russo Japanese agreement and a Japanese guarantee for France's strategically vulnerable possessions in Indochina. Britain encouraged the Russo Japanese rapprochement. Thus was built the Triple Entente coalition that fought World War I. At the start of World War I in 1914, all three Triple Entente members entered it as Allied Powers against the Central Powers: Ottoman Turkey, Germany and Austria Hungary. On September 4, 1914, the Triple Entente issued a declaration undertaking not to conclude a separate peace and only to demand terms of peace agreed among the three parties. Historians continue to debate the importance of the alliance system as one of the causes of World War I.
Альянс жүйесі
1870-71 жылдардағы Франко-Пруссия соғысы кезінде Пруссия және оның одақтастары Екінші француз империясын жеңіп, Үшінші республика құрылды. Франкфурт келісімінде Пруссия Францияны Эльзас-Лотарингияны жаңа Германия империясына беруге мәжбүр етті, бұл болашақ қарым-қатынастарды уландырды. Германияның әскери қуатының өсуінен алаңдаған Франция, Германияның агрессиясын тойтарыс ету үшін өзінің соғыс өнеркәсібі мен әскерін күшейтуге кірісті. Ресей 1873 жылы Австрия-Мажарстан және Германиямен бірлесіп, Үш император одағының құрамына кірген болатын. Бұл одақ Германия канцлері Отто фон Бисмарктің Францияны дипломатиялық тұрғыдан оқшаулау жоспарының бір бөлігі еді; ол Францияның реваншистік ниеттері оны Франко-Пруссия соғысының нәтижесінде 1871 жылы басынан өткен шығындарын қайтаруға талпындыруы мүмкін деп қауіптенді. Сондай-ақ, одақ консервативті билеушілерді алаңдатқан Бірінші Интернационал сияқты социалистік қозғалыстарға қарсы тұруға да себін тигізді. Алайда, одақ Ресей мен Австрия-Мажарстан арасындағы Балқан аймағындағы ұлтшылдықтың күшеюі және Осман империясының әлсіреуі салдарынан туған шиеленістерге байланысты қиындықтарға тап болды, бұл Осман империясының бұрынғы провинцияларының тәуелсіздік күресіне әкеп соқты. Еуропадағы Ресей мен Францияның мүдделерін теңдестіру үшін Германия мен Австрия-Мажарстан арасындағы екіталай одақ 1879 жылғы қазанда, ал Италиямен 1882 жылғы мамырда жасалды. Балқандағы жағдай, әсіресе 1885 жылғы серб-болгар соғысы және 1878 жылғы Берлин шарты, Ресейдің 1877/78 жылғы орыс-түрік соғысында қол жеткізген жемістерінен айырылып қалғанын сезінуіне себеп болды, бұл 1887 жылы одақты жаңаруға мүмкіндік бермеді. Ресейдің Франциямен одақтасуын болдырмау үшін Бисмарк 1887 жылы Ресеймен құпия «қайта сақтандыру шартына» қол қойды. Бұл келісім егер соғыс басталатын болса, екі тарап та бейтарап болатынын қамтамасыз етті. Ресей мен Франция арасындағы жақындасу және Бисмарктің 1887 жылы Ресейді неміс қаржы нарығынан шеттетуі келісімнің 1890 жылы жаңаруына кедергі келтіріп, Германия мен Ресей арасындағы одақты аяқтады. 1890 жылы Бисмарк күштеп отставкаға кеткеннен кейін, жас император Вильгельм империяның әлемдегі беделін және бақылауын арттыру мақсатында «Weltpolitik» («әлемдік саясат») деп аталатын империалистік бағытын бастады.
During the Franco Prussian War of 1870–71, Prussia and its allies defeated the Second French Empire, resulting in the establishment of the Third Republic. In the Treaty of Frankfurt, Prussia forced France to cede Alsace Lorraine to the new German Empire, souring subsequent relations. France, worried about the escalating military development of Germany, began building up its own war industries and army to deter German aggression. Russia had previously been a member of the League of the Three Emperors, an alliance in 1873 with Austria Hungary and Germany. The alliance was part of German Chancellor Otto von Bismarck's plan to isolate France diplomatically; he feared that France's revanchist aspirations might lead it to attempt to regain its 1871 losses stemming from the Franco Prussian War. The alliance also served to oppose such socialist movements as the First International, which the conservative rulers found unsettling. However, the League faced great difficulty with the growing tensions between Russia and Austria Hungary, mainly over the Balkans, where the rise of nationalism and the continued decline of the Ottoman Empire made many former Ottoman provinces struggle for independence. To counter Russian and French interests in Europe, the Dual alliance between Germany and Austria Hungary was concluded in October 1879 and with Italy in May 1882. The situation in the Balkans, especially in the wake of the 1885 Serbo Bulgarian War and the 1878 Treaty of Berlin, which made Russia feel cheated of its gains made in the Russo Turkish War of 1877/78, prevented the League from being renewed in 1887. In an attempt to stop Russia from allying with France, Bismarck signed the secret Reinsurance Treaty with Russia in 1887. This treaty assured that both parties would remain neutral if war broke out. The growing rapprochement between Russia and France and Bismarck's exclusion of Russia from the German financial market in 1887 prevented the treaty from being renewed in 1890, ending the alliance between Germany and Russia. After the forced resignation of Bismarck in 1890, the young Kaiser Wilhelm set out on his imperialist course of Weltpolitik ("world politics") to increase the empire's influence in and control over the world.
Француз-орыс одағы
Ресейдің барлық алты еуропалық державаның ішіндегі ең ірі әскер резервтері болды, бірақ ол экономикалық жағынан ең дамылмаған мемлекет еді. Ресей Францияның Германия жөніндегі алаңдауларын бөлісті. Сонымен қатар, ресейліктер адмирал Лимпус және тағы басқалардың көмегімен, британдықтар, француздар және немістер Осман әскерін қайта ұйымдастырып, жаңғырту арқылы Осман империясының Дарданеллді бақылауға алуы мүмкін деп қорқыды, ал Дарданелл – Ресей экспортінің екі бестен бір бөлігін тасымалдайтын маңызды сауда жолы еді. Ресейдің Балқан аймағындағы Австрия-Мажарстанмен ықпал аймақтары үшін күрес жүрді. 1890 жылы қайта сақтандыру шарты жаңартылмағаннан кейін, ресейлік басшылар елдің дипломатиялық оқшаулануына алаңдап, 1894 жылы Франко-Ресей альянсына қосылды. Франция үштік альянсқа қарсы тұру үшін құрылған Франко-Ресей альянсын бекіту арқылы Ресеймен берік байланыс орнатты. Францияның басты мақсаты – Германиядан қорғану және Эльзас-Лотарингияны қайтарып алу еді.
Russia had by far the largest manpower reserves of all the six European powers, but it was also the most backward economically. Russia shared France's worries about Germany. Additionally, the Russians feared that the Ottomans, who had received assistance from the British under Admiral Limpus, et al., the French, and the Germans to reorganize and modernize the Ottoman armed forces, would come to control the Dardanelles, a vital trade artery that carried two fifths of Russia's exports. There was also Russia's recent rivalry with Austria Hungary over the spheres of influence in the Balkans and after the Reinsurance Treaty was not renewed in 1890, Russian leaders grew alarmed at the country's diplomatic isolation and joined the Franco Russian Alliance in 1894. France developed a strong bond with Russia by ratifying the Franco Russian Alliance, which was designed to create a strong counter to the Triple Alliance. France's main concerns were to protect against an attack from Germany and to regain Alsace Lorraine.
Жақсылық келісім
XIX ғасырдың соңғы онжылдығында Ұлыбритания өзінің "керемет оқшаулану" саясатын жалғастырды, оның басты назары зор теңіз арты империясын қорғауға аударылды. Алайда, ХХ ғасырдың басында Германияның қауіп-қатері күрт өсті және Ұлыбритания одақтасқа мұқтаж екенін түсінді. Лондон Берлинге ұсыныс жасады, бірақ оған жауап келмеді, сондықтан Лондон Париж бен Санкт-Петербургке жүз бұрды. 1904 жылы Ұлыбритания мен Франция колониялық дауларды шешуге бағытталған "Entente cordiale" деп аталатын бірқатар келісімдерге қол қойды. Бұл Ұлыбританияның керемет оқшаулануының аяқталуын білдірді. 1904 жылы Франция мен Ұлыбритания Солтүстік Африкадағы ықпал аймақтарына қатысты бес жеке келісімге қол қойды. Кейіннен Танжер дағдарысы екі елдің өзара қорқынышынан туған ынтымақтастығын күшейтті, олар Германияның кеңеюінен сескенді.
In the last decade of the nineteenth century, Britain continued its policy of "splendid isolation", with its primary focus on defending its massive overseas empire. However, by the early 1900s, the German threat had increased dramatically, and Britain thought it was in need of allies. London made overtures to Berlin which were not reciprocated, so London turned to Paris and St. Petersburg instead. In 1904, Britain and France signed a series of agreements, the Entente cordiale, mostly aimed toward resolving colonial disputes. That heralded the end of British splendid isolation. France and Britain had signed five separate agreements regarding spheres of influence in North Africa in 1904, the Entente cordiale. The Tangier Crisis later encouraged co operation between the two countries from their mutual fear of apparent German expansionism.
Германиямен теңіз жарысы
Ұлыбритания дәстүрлі түрде теңіздерге бақылау орнатып келген, 1909 жылға қарай неміс теңіз күштерін өзінің Корольдік теңіз күштеріне (флотына) қауіпті қарсылас ретінде қарастырды. Ұлыбритания Дредноут технологиясы бойынша басымдыққа ие болды және оған жауап ретінде ірі құрылыс бағдарламасын іске қосты. Олар Германияның ешқашан бәсекелесе алмайтын Корольдік флотты құрды. 1912 жылдың ақпанында британдықтар соғыс министрі лорд Холдейнді Берлинге, ағылшын-неміс теңіз қарулану жарысынан туындаған шиеленісті азайту үшін жіберді. Миссия сәтсіз аяқталды, себебі немістер «теңіз демалысын» Ұлыбританияның Германия соғысқа қатысса, бейтараптығын сақтау туралы уәдесімен байланыстыруға тырысты, егер «Германияны агрессор деп айтуға болмаса». Зара Штайнер былай деді: «Бұл соңғы алты жыл бойы мұқият күтіліп келген келісімдер жүйесінен бас тартуды білдіретін еді. Германияның агрессиясынан қорқуға қарсы ешқандай ұсыныс жасалмады». Қысқасы, британдықтар Германияға шабуыл жасаған кез келген елге қосылу құқығын өзіне сақтап қалды, тіпті егер Германия соғысты бастамаса да, бұл келіссөздердің сәтсіздікке ұшырауына себеп болды. Неміс тарихшысы Дирк Бёнкердің сөзіне сүйенсек, «Шындығында, [теңіз] жарысы бұрын-ақ шешілді; саяси лидерлер мен дипломаттар оны мәселе ретінде қарастыруға үйренді және ол 1914 жылы соғысқа қабылданған шешімге себеп болмады. Бірақ теңіз бәсекесі өзара жаулық пен сенімсіздік атмосферасын жасады, бұл бейбіт дипломатия мен ортақ мүдделерді мойындау үшін кеңістікті шектеді және Еуропадағы соғысқа апаратын қиын жолдың салынған тасын қалады».
Britain, traditionally having control of the seas, by 1909 saw the German navy as a serious threat to its Royal Navy. Britain was well ahead in terms of Dreadnought technology and responded with a major building program. They built a Royal Navy that Germany could never rival. The British sent war minister Lord Haldane to Berlin in February 1912 to reduce friction stemming from the Anglo German naval arms race. The mission was a failure because the Germans attempted to link a "naval holiday" with a British promise to remain neutral if Germany should become engaged in a war where "Germany could not be said to be the aggressor." Zara Steiner says, "It would have meant abandoning the whole system of ententes which had been so carefully nurtured during the past six years. There was no German concession to counter the fear of German aggression." Essentially, the British reserved the right to join whatever country was attacking Germany even if Germany did not start the conflict, dooming the talks to failure. According to German historian Dirk Bönker, "To be sure, the [naval] race was decided early on; political leaders and diplomats learned to bracket it as an issue, and it did not cause the decision for war in 1914. But the naval competition nonetheless created an atmosphere of mutual hostility and distrust, which circumscribed the space for peaceful diplomacy and public recognition of shared interests, and helped to pave the twisted road to war in Europe."
Қауымдастық емес
Антанта, Үштік одақ пен Франко-Ресей одағынан өзгеше, өзара қорғаныс одағы болған жоқ, сондықтан Ұлыбритания 1914 жылы өз сыртқы саясаты бойынша шешімдерді еркін қабылдауға мүмкіндік алды. Британдық Сыртқы істер министрлігінің шенеунігі Эйр Кроу белгілеп өткендей, "Негізгі мәселе, әрине, Антанта – одақ емес. Ең қиын жағдайларда оның мәні мүлдем болмауы мүмкін. Антанта – екі ел үкіметі ортақ көзқарас ұстанатын жалпы саясаттың бір түрі ғана, бірақ ол осылай шамалы түсініксіз болып, мазмұнынан толық айырылуы мүмкін".
The Entente, unlike the Triple Alliance and the Franco Russian Alliance, was not an alliance of mutual defense and so Britain was free to make its own foreign policy decisions in 1914. As British Foreign Office Official Eyre Crowe minuted, "The fundamental fact, of course, is that the Entente is not an alliance. For purposes of ultimate emergencies, it may be found to have no substance at all. For the Entente is nothing more than a frame of mind, a view of general policy which is shared by the governments of two countries, but which may be, or become, so vague as to lose all content".
Англо-орыс конвенциясы
Ресей жақында ұятты Ресей-жапон соғысын да жеңіліске ұшырады, бұл 1905 жылғы Революцияның және конституциялық монархияға өтудің бір себебі болды. Жапониямен соғыс кезінде күрделі деп есептелсе де, бұл одақ Еуропа аренасында Үштік одақтың қаупіне қарсы тұру үшін маңызды болды. Томазевский үштік келісімнің 1908-1914 жылдар аралығындағы Ресей тұрғысынан дамуын, түрлі дағдарыстарға төтеп берген және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін толыққанды одаққа айналған шайқасқан түсініктер жиынтығынан өркендеу ретінде сипаттайды. 1907 жылы Англо-Ресейлік Антанта туралы келісімге қол қойылды, ол Персия, Ауғанстан және Тибет маңындағы ұзақ жылдар бойына созылған дауларды шешуге, Орталық Азиядағы бәсекелестікті тоқтатуға бағытталды, бұл «Ұлы ойын» деп аталды, сонымен қатар Бағдад темір жолына байланысты британдықтардың алаңдаушылығын сейілтуге көмектесті, ол жақын Шығыста неміс экспансиясына мүмкіндік берер еді.
Russia had also recently lost the humiliating Russo Japanese War, a cause of the Russian Revolution of 1905, and the apparent transformation into a constitutional monarchy. Although it was perceived as useless during the war with Japan, the alliance was valuable in the European theatre to counteract the threat of the Triple Alliance. Tomaszewski describes the evolution of the triple entente relationship from the Russian standpoint during the period 1908 to 1914 as a progression from a shaky set of understandings that withstood various crises and emerged as a fully fledged alliance after the outbreak of World War I. In 1907, the Anglo Russian Entente was agreed, which attempted to resolve a series of long running disputes over Persia, Afghanistan and Tibet and end their rivalry in Central Asia, nicknamed The Great Game. and helped to address British fears about the Baghdad Railway, which would help German expansion in the Near East.
Қолданыстағы келісім
Антентаның құрылуы екі қарама-қарсы билік блогына тұрақты бөлінуді міндетті түрде бекітпеді. Жағдай икемді болып қалды. Ресей империясының Еуропаның ең ірі екі күш орталығымен одақтасуы екі тарап үшін де даулы мәселе болды. Көптеген ресейлік консерваторлар дінсіз француздықтарға сенімсіздікпен қарады және жақын Шығыстағы Ресейдің ықпалын шектеу үшін британдықтардың бұрынғы дипломатиялық амалдарын еске алды. Ал, француз және британдық журналистердің, ғалымдардың және парламентарийлердің көпшілігі реакциялық патшалық режимді ұнатпады. Соғыс кезінде де сенімсіздік сақталды, британдық және француздық саясаткерлер 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін патша Николай II тақтан басқанда және оның орнына Ресейдің Уақытша үкіметі келгенде, әуес көрінді. Британ патшасы тіпті Романовтарға саяси пана беру туралы ұсынысты халықтың наразылығынан сескеніп кері қайтарып алды. Франция да құлатылған патшаға пана беру туралы мәселені көтерген жоқ.
The coming into being of the entente did not necessarily fix a permanent division into two opposing power blocs. The situation remained flexible. The alignment of the Russian Empire with Europe's two largest power centres was controversial on both sides. Many Russian conservatives distrusted the secular French and recalled British past diplomatic manoeuvres to block Russian influence in the Near East. In turn, prominent French and British journalists, academics, and parliamentarians found the reactionary tsarist regime distasteful. Mistrust persisted even during wartime, with British and French politicians expressing relief when Tsar Nicholas II abdicated and was replaced by the Russian Provisional Government after the February Revolution in 1917. An offer of political asylum for the Romanovs was even withdrawn by the British king for fear of popular reaction. Also, France never brought up the subject of asylum with the deposed tsar.