Сократтың ісі: Афиналық сот және философиялық тартыс

Кіріспе

399 ж.б.э. Афина пантеонының Сократқа қарсы заңдық ісі, 2007 жылғы «Сократтың соты» пьесасы философтың екі айыптау бойынша кінәлі екенін анықтау үшін өткізілді: Афина пантеонына қарсы әбеия (дәмсіздік, құдайсыздық) және қала-мемлекет жастарының бұзылуы; айыптаушылар Сократтың екі дәмсіздік әрекетін атады: «қала мойындаған құдайларды мойындамауы» және «жаңа құдайларды енгізуі». Сократқа өлім жазасы тағайындалуының себебі – оның студенттеріне саяси-философиялық сұрақтар қоюы, нәтижесінде адамгершілік бұзылу және дәмсіздік туралы екі айыптау туды. Сотта дикасттардың (жора арқылы таңдалған ер азамат қазылар) көпшілігі оны екі айыптау бойынша кінәлі деп таныды; содан кейін, қалыпты заңдық тәжірибеге сәйкес, оның жазасын анықтау үшін дауыс берді және Сократтың уытты сусын ішу арқылы өлім жазасына кесілуіне келісті. Сократтың соты мен өлім жазасына кесілуі туралы негізгі деректер – Платонның «Сократтың қорғану сөзі» және Афиналық Ксенофонттың «Сот алдындағы Сократтың қорғану сөзі» еңбектері, екеуі де оның шәкірттері болған; қазіргі заманғы интерпретацияларға журналист И.Ф. Стоунның «Сократтың соты» (1988), классика ғалымы Робин Уотерфилдтің «Сократ неге өлді: Мифтерді жою» (2009) және ғалым Мэтт Гаттонның «Сократтың көлеңкелері: Сократтың соты артындағы ересь, соғыс және сатқындық» (2024) кіреді.

Өмірбаян

Философ Сократты моральдық бұзылу және дінсіздік үшін соттамас бұрын, Афина азаматтары оны қоғамның зиялы және моральдық қоздырғышы ретінде білген. "Бұлттар" (б.з.д. 423 ж.) комедиялық пьесасында Аристофан Сократты софист философ ретінде бейнелейді, ол жас жігіт Фидиппидке әкесіне ұруға және соққы беруге негіз болатын аргументтерді қалай құру керектігін үйретеді. Сократ өзінің софистермен байланысы жоқ екенін мәлімдегенімен, драматург афиналықтар Сократтың философиялық тұжырымдамаларын софизммен байланыстырғанын көрсетеді. Философтар ретінде софистер күмәнді беделге ие болды, "олар б.з.д. V ғасырда Грецияда пайда болған алдаушылар тобы еді және жалғандық арқылы көп табыс тапты: жақсылықты үйрететіндеріңіз, шындығында адасқан сөздердің өнерін үйретті, сонымен қатар әдепсіз тәжірибелік ілімдерді таратып жүрді". "Бұлттардан" басқа, "Шегіршіндер" (б.з.д. 422 ж.) комедиясы да әке мен ұл арасындағы ұрпақтар аралық қақтығысты бейнелейді. Афиналықтар арасындағы ұрпақтар аралық әлеуметтік қақтығыстың мұндай бейнелері, әсіресе б.з.д. 425-415 жылдар аралығында, Сицилияға жасалған афиналық шабуылға қарсылық немесе қолдау туралы әртүрлі көзқарастарды көрсете алады. Көптеген афиналықтар софистер мен Сократтың ілімдерін жас ұрпақты моральдық нигилизмге және қоғамға деген құрметсіздікке итермелегені үшін айыптады. Сократ ешқандай жазба еңбек қалдырмады, бірақ оның шәкірті және досы Платон Сократты басты кейіпкер ретінде бейнелейтін диалогтар жазды. Мұғалім ретінде, бәсекелес зиялылар Сократтың зиялилық сараптаманың эленктикалық әдісіне наразылық білдірді, өйткені оның сұрақтары олардың даналық және ізгілік иесі ретіндегі беделін құлатты. Кейде Сократ өзін Афинаның "қоңыз" деп сипаттаған, ол жай ат сияқты, оны "шағу" арқылы ояту қажет еді. Платонның грек тіліндегі қорғаныс мәтінінде Сократ өзін сипаттау үшін бұл терминді (яғни "қоңыз" [грек. oîstros]) ешқашан қолданбаған. Керісінше, оның сілтемесі тек меңзеу ғана, өйткені ол (сөзбе-сөз) тек оны шағу үшін Қалаға (proskeimenon tē polei) жабысқанын айтады. Дегенмен, ол өзін афиналықтарға құдайдың сыйы ретінде бергенін батыл түрде мәлімдейді. Сократтың эленктикалық әдісін Афинаның жас жігіттері жиі еліктеді.

Before the philosopher Socrates was tried for moral corruption and impiety, the citizens of Athens knew him as an intellectual and moral gadfly of their society. In the comic play, The Clouds (423 BC), Aristophanes represents Socrates as a sophistic philosopher who teaches the young man Pheidippides how to formulate arguments that justify striking and beating his father. Despite Socrates denying he had any relation with the Sophists, the playwright indicates that Athenians associated the philosophic teachings of Socrates with Sophism. As philosophers, the Sophists were men of ambiguous reputation, "they were a set of charlatans that appeared in Greece in the fifth century BC, and earned ample livelihood by imposing on public credulity: professing to teach virtue, they really taught the art of fallacious discourse, and meanwhile propagated immoral practical doctrines." Besides The Clouds, the comic play The Wasps (422 BC) also depicts inter generational conflict, between an older man and a young man. Such representations of inter generational social conflict among the men of Athens, especially in the decade from 425 to 415 BC, can reflect contrasting positions regarding opposition to or support for the Athenian invasion of Sicily. Many Athenians blamed the teachings of the Sophists and of Socrates for instilling the younger generation with a morally nihilistic, disrespectful attitude towards their society. Socrates left no written works; however, his student and friend, Plato, wrote Socratic dialogues, featuring Socrates as the protagonist. As a teacher, competitor intellectuals resented Socrates's elenctic examination method for intellectual inquiry, because its questions threatened their credibility as men of wisdom and virtue. It has sometimes been claimed that Socrates described himself as the "gadfly" of Athens which, like a sluggish horse, needed to be aroused by his "stinging". In the Greek text of his defense given by Plato, Socrates never actually uses that term (viz., "gadfly" [Grk., oîstros]) to describe himself. Rather, his reference is merely allusive, as he (literally) says only that he has attached himself to the City (proskeimenon tē polei) in order to sting it. Nevertheless, he does make the bold claim that he is a god's gift to the Athenians. Socrates's elenctic method was often imitated by the young men of Athens.

Алкивиад пен Отыз зұлыммен байланысы

Алкивиад – Пелопоннес соғыстары кезінде апатты Сицилия экспедициясын ұйымдастырушы болған афиналық генерал. Бұл жорықта 50 000-нан астам афиналық әскер мен соғысқа қатыспаған адамдар (мысалы, трирема кемелерін күреушілер) қаза тапты немесе тұтқынға алынып, құлдыққа салынды. Ол Сократтың шәкірті және жақын досы, сонымен қатар Потидея қамалы кезінде (б.з.д. 433–429 жж.) оның серігі болды. Сократ Алкивиадтың жақын досы, ізбасары және ұстазы болып бес-алты жыл бойы қалып өтті. Сократтың сот ісіне қатысты көптеген мәселелер сияқты, оның Отыз Тиранмен байланысы да түсініксіз. Отыз патша билігі кезінде жаңа үкіметке қарсы болған көптеген белгілі афиналықтар Афинаны тастап кетті. Робин Уотерфилд былай демелі: «Сократты олигархиялық Фивада құшақ жайып қарсы алатын еді, онда оның Пифагорлықтардың арасында жақын достары болды, олар сол жерде өркендеді, және басқа да жер аударылғандарды қабылдады».

Олигархиялық билікті қолдау және афиналық демократияны елемеу

Сократтың кейбір ізбасарлары қалдырған бейнелерге сәйкес, Сократтың өзі демократияға қарсы белгілі бір көзқарастарды ашық түрде қолдаған сияқты, ең бастысы, дұрыс саясатты көпшілік пікір емес, шынайы білім мен кәсіби шеберлік тудырады, және мұндай қабілет тек аз ғана адамдарда болады. Платон да оны афиналық демократияның ең көрнекті және құрметті басшыларын қатаң сынаған ретінде көрсетеді; тіпті афиналық басқару жүйесімен таңдалған лауазым иелерін игілікке ұмтылғандар деп санау мүмкін емес, себебі пайда көпшілікке емес, тек "бір немесе өте аз адамдарға" тиесілі. Сонымен қатар, Сократ Спарта мен Криттің демократиялық емес режимдерінің заңдарын жиі мақтағандығы мәлім. Платон өзінің "Республика" еңбегінде демократияға қарсы идеяларды күшейтіп, элиталық, сауатты "Философтар патшаларының" билігін жақтады. Тоталитарлық Отыз Тиран өзін элита деп жариялаған, ал афиналық айыптаушылардың пікірінше, Сократ оларға олигархиялық идеяларды сіңірді деген күдікпен кінәлі болды. Ларри Гоник өзінің "Көңілді тарих" атты кітабында былай деп жазды:

Сократтың саяси көзқарастарынан өзге, дінге қатысты да ерекше пікірлері болды. Ол өзінің рухы немесе даймонионы бірнеше рет атады, бірақ ол оның оны ешқашан итермегенін, тек түрлі жоспарланған іс-әрекеттерден сақтандырғанын нақты айтты.

Соттың тарихи сипаттамалары

Сократтың соты мен өлім жазасына кесілуінің тарихы туралы негізгі дереккөздер: тарихшы және философ Ксенофонттың Сократтың сот алдындағы қорғану сөзі; Сократтың шәкірті болған философ Платонның «Евфифро», «Сократтың қорғану сөзі», «Крито» және «Федон» кіретін Сократ диалогтарының тетралогиясы. Сократқа тағылған айыптамада (б.з.д. 392 ж.) софист риторик Поликрат (б.з.д. 440–370 ж.) Анитус жасаған айыптау сөзін ұсынады, онда Сократ б.з.д. 403 жылға дейін Афинадағы саяси және діни қызметтері үшін айыпталған. Афина полисі Сократқа қарсы моральдық бұрықпалық және дінсіздік туралы нақты айыптаулар жасағанда, Анитус мұндай айыптауды ұсыну арқылы 403–402 ж.ж. татуласу келісімінде белгіленген саяси кешірімді бұзды, ол отыз тиранның билігі алдында немесе оның кезінде жасалған саяси және діни әрекеттер үшін кешірім берді, «онда террор дәуіріне қатысты барлық қосымша айыптаулар мен ресми шағымдарға тыйым салынды». Сонымен қатар, Поликраттың «Сократқа тағылған айыптама» еңбегінде баяндалған Сократқа қарсы заңдық және діни мәліметтер Ксенофонт пен софист Либаний Антиохиялықтың (314–390 ж.ж.) жауаптарында талқыланады.

Сот

Формалды айыптама Сократтың сотының екінші бөлігі болды, айыптаушы Мелет архонттың (діни міндеттері басым мемлекеттік лауазым иесі) алдында, дәлелдерді қарастырғаннан кейін, «афиналық жастардың моральдық бұзылуы» және «құдайсыздық» қылмысы бойынша іс қозғалғанын шындыққа ант берді, бұл үшін философ заң бойынша жауап беруге тиіс болды; архонт Сократты қазылар алқасының сотына шақырды. Афиналық қазылар сотқа қатысқан жүздеген ер азаматтардың арасынан жеребе тарту арқылы таңдалынды; мұндай үлкен алқа сотта көпшілік шешімді қамтамасыз етуге көмектесетін. Платон да, Афиналық Ксенофонт та қазылардың нақты санын көрсетпесе де, 501 адамнан тұратын алқа заңмен белгіленген норма болып саналды. Сократтың «Аполлогиясында» (36a–b) соттағы қорғануы туралы Платон, егер 30 дауысқа дейін басқаша болғанда, Сократ ақталған болар еді (36a) және (болжам бойынша) қазылардың үштен екі бөлігінен кемі оған қарсы дауыс берген (36b) деді. Егер қазылар алқасы 501 адамнан тұрған болса, онда ол 280-ге қарсы 221 дауыспен сотталған болуы мүмкін. Сыбайлас жемқорлық және құдайсыздық қылмысында кінәлі деп танылған Сократ пен прокурор Афина мемлекетіне қарсы жасаған қылмыстары үшін жазалар ұсынды. Ақтау үшін қажетті дауыс санының аздығына таңырқан Сократ, Афинаның игілігіне қызмет еткендерге және Олимпиада жеңімпаздарына берілетін құрметтің орнына, қаланың қасиетті ошағында (Приттанейде) тегін тамақпен жазалануын әзілмен айтты. Бұл ұсыныс қабылданбағаннан кейін Сократ 100 драхма айыппұл төлеуді ұсынды, бұл оның мүлкінің бестен бір бөлігін құрады, мұндай жомарттық оның философ ретінде адалдығы мен кедейлігін көрсетті. Ақырында, Платон, Критон, Критобул және Аполлодор ұсынған 3000 драхма айыппұлға келісім жасалды, олар төлемді кепілдікке алды. Бірақ, Сократты соттаған прокурор, құдайсыз философқа өлім жазасын беруді ұсынды (Диоген Лаерций, 2.42). Соңында, қазылар алқасы оны айыптағаннан гөрі үлкен көпшілік дауысымен өлім жазасына кесті. Осы оқиғаға байланысты достары, ізбасарлары мен шәкірттері Сократты Афинадан қашуға көндіруге тырысты, бұл азаматтар күткен әрекет еді; алайда, принциптеріне қайшы келіп, Сократ заңды бұзып, Афинаға деген заңдық жауапкершілігінен қашудан бас тартты (қараңыз: Критон). Сондықтан, заңға адалдық танытып, 70 жастағы Сократ өлім жазасын орындады және сотта айыпталғандай, уытты шұжық суын ішті (қараңыз: Фаэдон).

The formal accusation was the second element of the trial of Socrates, which the accuser, Meletus, swore to be true, before the archon (a state officer with mostly religious duties) who considered the evidence and determined that there was an actionable case of "moral corruption of Athenian youth" and "impiety", for which the philosopher must legally answer; the archon summoned Socrates for a trial by jury. Athenian juries were drawn by lottery, from a group of hundreds of male citizen volunteers; such a great jury usually ensured a majority verdict in a trial. Although neither Plato nor Xenophon of Athens identifies the number of jurors, a jury of 501 men likely was the legal norm. In the Apology of Socrates (36a–b), about Socrates's defence at trial, Plato said that if just 30 of the votes had been otherwise, then Socrates would have been acquitted (36a), and that (perhaps) less than three fifths of the jury voted against him (36b). Assuming a jury of 501, this would imply that he was convicted by a majority of 280 against 221. Having been found guilty of corruption and impiety, Socrates and the prosecutor suggested sentences for the punishment of his crimes against the city state of Athens. Expressing surprise at the few votes required for an acquittal, Socrates joked that he be punished with free meals at the Prytaneum (the city's sacred hearth), an honour usually held for a benefactor of Athens, and the victorious athletes of an Olympiad. After that failed suggestion, Socrates then offered to pay a fine of 100 drachmaeone fifth of his propertywhich largesse testified to his integrity and poverty as a philosopher. Finally, a fine of 3,000 drachmae was agreed, proposed by Plato, Crito, Critobulus, and Apollodorus, who guaranteed paymentnonetheless, the prosecutor of the trial of Socrates proposed the death penalty for the impious philosopher. (Diogenes Laërtius, 2.42). In the end, the sentence of death was passed by a greater majority of the jury than that by which he had been convicted. In the event, friends, followers, and students encouraged Socrates to flee Athens, an action which the citizens expected; yet, on principle, Socrates refused to flout the law and escape his legal responsibility to Athens (see: Crito). Therefore, faithful to his teaching of civic obedience to the law, the 70 year old Socrates executed his death sentence and drank the hemlock, as condemned at trial. (See: Phaedo)

Өлім

Сократтың өлімі Платонның "Фаидо" диалогында суреттеледі, онда Сократ және оның достары Сократқа өлім жазасы ретінде берілген гебенені ішу алдында жанның мәңгілігі туралы әңгімелейді.

Ежелгі

Сократтың соты кезінде, б.з.д. 399 жылы Афина қала-мемлекеті Спартаның гегемониясының және Отыз Тиранның 13 айлық билігінің ауыр сынақтары мен қиындықтарын бастан өткерді, бұл Пелопоннес соғысында (б.з.д. 431–404 жж.) афиналықтардың жеңілісінен кейін туындаған жағдай еді. Спарталық адмирал Лисандрдың өтінішімен Критиас пен Теремен басқарған Отыз адам Афинаны басқаруға және қаланың демократиялық заңдарын, олар Стоа Базилейдің қабырғасына жазылған, қайта қарауға кірісті. Олардың мақсаты – Афина үкіметін демократиядан Спартаға қызмет ететін олигархияға ауыстыруды жеңілдету болды. Бұдан өзге, Отыз Тиран 500 адамнан тұратын кеңес тағайындады, ол бұрын әрбір афиналық азаматқа тиесілі болған сот функцияларын атқаруға тиіс болды. Өз қысқа билігінің кезінде Спарталық олигархтар афиналықтардың шамамен бес пайызын өлтірді, көптеген мүлікті тәркіледі және демократтарды қаладан қуды. Отыз Тиранның басшысы Критиас Сократтың шәкірті болғандығы оған қарсы айғақ ретінде пайдаланылды.