Астрономияда затты бірімен-бірі жабатын құбылыс – оккультация. Бұл көрініс ұшақтан немесе компьютерлік графикада да кездеседі. Транзит, окклюзия, және күн тұтылуы туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Объектінің екінші бір объектімен арада өтіп бара жатқанда көрінуінің тоқтатылуы.
Occlusion of an object by another object that passes between it and the observer
Жасыру – бір объектінің екінші бір объектінің арасынан өтіп, бақылаушының көзінен жасырылуы салдарынан туындайтын құбылыс. Бұл термин көбінесе астрономияда қолданылады, бірақ алдыңғы жолдағы объектінің артындағы объектіні көру мүмкіндігін тоқтатуына байланысты кез келген жағдайды білдіре алады. Осы жалпы мағынада, жасыру төмен ұшатын ұшақтардан (немесе компьютерлік графикадан) байқалатын көріністе де қолданылады, онда алдыңғы жолдағы объектілер алыстағы объектілерді динамикалық түрде жасырады, көрініс уақыт өте келе өзгеріп отырады. Егер жақын орналасқан дене алыстағы денеді толығымен жасырмаса, онда бұл құбылыс транзит деп аталады. Транзит және жасыру екеуі де тұйықталу деп аталуы мүмкін; ал егер көлеңке бақылаушыға түсірілсе, онда бұл тұтылу деп аталады. Жасырудың, әсіресе күн тұтылуының символы – 🝵 (U+1F775).
An occultation is an event that occurs when one object is hidden from the observer by another object that passes between them. The term is often used in astronomy, but can also refer to any situation in which an object in the foreground blocks from view (occults) an object in the background. In this general sense, occultation applies to the visual scene observed from low flying aircraft (or computer generated imagery) when foreground objects obscure distant objects dynamically, as the scene changes over time. If the closer body does not entirely conceal the farther one, the event is called a transit. Both transit and occultation may be referred to generally as occlusion; and if a shadow is cast onto the observer, it is called an eclipse. The symbol for an occultation, and especially a solar eclipse, is (U+1F775 🝵).
Айдың көлеңкелері
Оккультация термині көбінесе Айдың оккультацияларын сипаттау үшін қолданылады, яғни Ай Жерді айналып қозғалатын орбиталық қозғалысы кезінде жұлдыздың алдынан өтетін жиі кездесетін жағдайлар. Айдың жұлдыздарға қатысты бұрыштық жылдамдығы 0,55 секунд доғасы/секунд немесе 2,7 микрорадиан/секунд, атмосферасы өте жұқа және жұлдыздардың бұрыштық диаметрі ең көп дегенде 0,057 секунд доғасы немесе 0,28 микрорадиан болғандықтан, Аймен оккультацияланатын жұлдыз Айдың жиегінде немесе лимбінде 0,1 секунд немесе одан да аз уақыт ішінде жоғалып немесе қайта пайда болады. Айдың қараңғы лимбінде болатын құбылыстар бақылаушылар үшін ерекше қызығушылық тудырады, себебі жарық шағылысуының болмауы бақылау мен уақытты өлшеуді жеңілдетеді. Ай орбитасы эклиптикаға қатысты сәл еңкейген (Ай орбитасын қараңыз), демек эклиптикалық ені –6,6 және +6,6 градус аралығындағы кез келген жұлдыз онымен оккультациялана алады. Бірінші дәрежелі үш жұлдыз – Регул, Спика және Антарес осы жолақтың ішінде жақсы көрінеді, яғни оларды Ай немесе планеталар оккультациялай алады. Альдебаранның оккультациясы осы кезеңде тек Ай арқылы ғана мүмкін, себебі планеталар Альдебараннан солтүстікке өтеді. Қазіргі уақытта Полюкстің планеталық немесе айлық оккультациясы мүмкін емес, бірақ бірнеше мың жыл бұрын айлық оккультациялар болуы мүмкін еді. Плеядалар сияқты айтарлықтай жақын терең ғарыш нысандары да Аймен оккультациялана алады. Оккультацияның болжамды жолының солтүстік немесе оңтүстік шегі деп аталатын жиегіне жақын бірнеше километрлік қашықтықта бақылаушы жұлдыздың ара-тұра жоғалып, Айдың бейісті лимбі жұлдыздың жанынан өтетін кезде қайта пайда болатынын көре алады, бұл айлық оккультацияның «шегі» деп аталады. Байқау және ғылыми тұрғыдан алғанда, осы «шегі» айлық оккультациялардың ең динамикалық және қызықты түрлері болып табылады. Айлық оккультацияның уақытын (көбінесе әуесқой) астрономдар үнемі өлшейді. Айлық оккультацияның уақытын бірнеше ондық секундқа дейін дәл өлшеудің ғылыми маңызы зор, әсіресе Айдың топографиялық ерекшеліктерін анықтауда. Айлық оккультацияның фотоэлектрлік талдауы кейбір жұлдыздардың өте жақын визуалды немесе спектроскопиялық жұлдыздар екенін анықтады. Жұлдыздардың кейбір бұрыштық диаметрлері айлық оккультацияның уақытын өлшеу арқылы анықталды, бұл олардың тиімді температурасын анықтау үшін пайдалы. Алғашқы радиоастрономдар Айдың радио көздерін оккультациялауды олардың нақты орнын анықтау үшін құнды деп тапты, себебі радио толқындарының ұзын толқын ұзындығы тікелей бақылау арқылы қол жетімді ажыратымдылықты шектеді. Бұл 3C 273 радио көзін оптикалық квазармен және оның джетімен анық сәйкестендіру үшін маңызды болды. Планеталар, жұлдыздардан айырмашылығы, айтарлықтай бұрыштық өлшемдерге ие болғандықтан, планеталардың айлық оккультациясы Жер бетінде планетаның ішінара оккультациялануын тудыратын тар аймақты құрайды. Бұл тар аймақта орналасқан бақылаушы планетаның дискісінің баяу қозғалатын Аймен жартылай жабылуын көре алады. Сол механизм Күнде де байқалады, онда Жердегі бақылаушылар оны күн тұтылуы ретінде көреді. Сондықтан толық күн тұтылуы – бұл Айдың Күнді оккультациялауы.
The term occultation is most frequently used to describe lunar occultations, those relatively frequent occasions when the Moon passes in front of a star during the course of its orbital motion around the Earth. Since the Moon, with an angular speed with respect to the stars of 0.55 arcsec/s or 2.7 μrad/s, has a very thin atmosphere and stars have an angular diameter of at most 0.057 arcseconds or 0.28 μrad, a star that is occulted by the Moon will disappear or reappear in 0.1 seconds or less on the Moon's edge, or limb. Events that take place on the Moon's dark limb are of particular interest to observers, because the lack of glare allows easier observation and timing. The Moon's orbit is inclined slightly with respect to the ecliptic (see orbit of the Moon) meaning any star with an ecliptic latitude between –6.6 and +6.6 degrees may be occulted by it. Three first magnitude stars appear well within that band – Regulus, Spica, and Antares – meaning they may be occulted by the Moon or by planets. Occultations of Aldebaran are in this epoch only possible by the Moon, because the planets pass Aldebaran to the north. Neither planetary nor lunar occultations of Pollux are currently possible, however several thousand years ago lunar occultations were possible. Some notably close deep sky objects, such as the Pleiades, can be occulted by the Moon. Within a few kilometres of the edge of an occultation's predicted path, referred to as its northern or southern limit, an observer may see the star intermittently disappearing and reappearing as the irregular limb of the Moon moves past the star, creating what is known as a grazing lunar occultation. From an observational and scientific standpoint, these "grazes" are the most dynamic and interesting of lunar occultations. The accurate timing of lunar occultations is performed regularly by (primarily amateur) astronomers. Lunar occultations timed to an accuracy of a few tenths of a second have various scientific uses, particularly in refining our knowledge of lunar topography. Photoelectric analysis of lunar occultations have also discovered some stars to be very close visual or spectroscopic binaries. Some angular diameters of stars have been measured by timing of lunar occultations, which is useful for determining effective temperatures of those stars. Early radio astronomers found occultations of radio sources by the Moon valuable for determining their exact positions, because the long wavelength of radio waves limited the resolution available through direct observation. This was crucial for the unambiguous identification of the radio source 3C 273 with the optical quasar and its jet, Since planets, unlike stars, have significant angular sizes, lunar occultations of planets will create a narrow zone on Earth from which a partial occultation of the planet will occur. An observer located within that narrow zone could observe the planet's disk partly blocked by the slowly moving Moon. The same mechanism can be seen with the Sun, where observers on Earth will view it as a solar eclipse. Therefore, a total solar eclipse is essentially the Moon occulting the Sun.
Планеталардың жасырылуы
Жұлдыздар планеталармен жасырылуы мүмкін. Көрінетін жұлдыздардың жасырылуы сирек кездеседі. 1959 жылы Венера Регулусты жасырды, ал келесі жарқын жұлдыздың жасырылуы (Венерамен Регулус) 2044 жылы болады. Егер жақын планета алыс планетадан үлкен болса, бұл құбылыс өзара планеталық жасыру деп аталады. Соңғы жасыру немесе транзит 1818 жылдың 3 қаңтарында болды, ал келесісі 2065 жылдың 22 қарашасында болады, екі жағдайда да бірдей екі планета – Венера мен Юпитер қатысады. Юпитер Сатурнды сирек жасырады. Бұл белгілі ең сирек кездесетін құбылыстардың бірі, келесісі 7541 жылдың 10 ақпанында болады. Бұл құбылыс бүкіл әлемде көрінеді, себебі осы екі планета Күнге қарама-қарсы, Орион және Тор шоқжұлдыздарының шекарасында орналасады. Кейбір аймақтарда бұл жасыруды көру мүмкін емес, бірақ тіпті кішкентай телескоп арқылы қарағанда, екі газ гиганты да окуляр арқылы бір көріністе көрінеді. Алдыңғысы б.з.д. 6857 жылы болған.
Stars may also be occulted by planets. Occultations of bright stars are rare. In 1959, Venus occulted Regulus, and the next occultation of a bright star (also Regulus by Venus) will be in 2044. If the nearer planet appears larger than the more distant one, the event is called a mutual planetary occultation. The last occultation or transit occurred on 3 January 1818 and the next will occur on 22 November 2065, in both cases involving the same two planets—Venus and Jupiter. Jupiter rarely occults Saturn. This is one of the rarest events known, with the next occurrence on February 10, 7541. This event is visible worldwide since the duo would be positioned almost in opposition to the sun, in the border line between the constellations of Orion and Taurus. In some areas this occultation cannot be seen, but when viewed through even small telescopes, both gas giants appear to be in the same part of view through the eyepiece. The last one occurred in 6857 B. C. E.
Кіші денелердің жасырылуы
Тағы бір оккультациялар түрі – Күн жүйесінің кішкентай денесі немесе кәріз планетасы жұлдыздың алдынан өтіп, Жерден қарағанда оның жарығын уақытша тоқтатуы.
A further set of occultations are those when a small Solar System body or dwarf planet passes in front of a star, temporarily blocking its light as seen from Earth.
Алыстағы нысандар
2010 жылғы 6 қарашадағы Эрис кішкентай планетасының Кейт шоқжұлдызындағы 17 шамалы жұлдызды жабуының алдын ала нәтижелері Эристің диаметріне 2320 км дейін шектеу қойды, бұл оны Плутонмен шамалас етеді.
Preliminary results of a 6 November 2010 occultation by the dwarf planet Eris of a magnitude 17 star in the constellation of Cetus placed an upper limit on Eris's diameter of 2320 km, making it almost the same size as Pluto.
Қос жасыру
Ай немесе басқа аспан денелері бір уақытта бірнеше аспан денелерін тұтқалай алады. Айдың салыстырмалы түрде үлкен бұрыштық диаметрі болғандықтан, ол кез келген уақытта белгісіз көптеген жұлдыздар мен галактикаларды тұтқалайды. Дегенмен, Айдың екі жарқын нысанды (мысалы, екі планетаны немесе жарқын жұлдыз бен планетаны) бір мезгілде тұтқалауы өте сирек кездеседі және мұны әлемнің шағын бөлігінен ғана көруге болады: соңғы рет 1998 жылғы 23 сәуірде Аспанға көтерілу аралындағы бақылаушылар үшін Венера мен Юпитерді тұтқаған болатын.
The Moon or another celestial body can occult multiple celestial bodies at the same time. Because of its relatively large angular diameter the Moon, at any given time, occults an indeterminate number of stars and galaxies. However the Moon occulting (obscuring) two bright objects (e. g. two planets or a bright star and a planet) simultaneously is extremely rare and can be seen only from a small part of the world: the last such event was on 23 April 1998 when it occulted Venus and Jupiter for observers on Ascension Island.
Жасанды жасырулар
Үлкен жасырын бағытталатын спутник (BOSS) – алыс жұлдыздардың айналасындағы планеталарды анықтау үшін телескоппен бірлесіп жұмыс істейтін жобаланған спутник. Спутник үлкен, өте жеңіл жапырақшадан және маневрлік қозғалтқыштар мен навигациялық жүйелерден тұрады. Ол телескоп пен жақын жұлдыз арасындағы бағыт бойынша қозғалып, орналасады. Спутник осылайша жұлдыздың сәулесін тосып, планеталарды байқауға мүмкіндік береді.
The Big Occulting Steerable Satellite (BOSS) was a proposed satellite that would work in conjunction with a telescope to detect planets around distant stars. The satellite consists of a large, very lightweight sheet, and a set of maneuvering thrusters and navigation systems. It would maneuver to a position along the line of sight between the telescope and a nearby star. The satellite would thereby block the radiation from the star, permitting the orbiting planets to be observed.