Франсиско де Кеведо: Испан ақыны, жазушысы және саяхатшысы

Кіріспе

Испан ақсұлтаны, жазушы және саясаткер (1580–1645), Сантьяго орденінің рыцарі Франсиско Гомес де Кеведо и Сантибанес Вильегос (fɾanˈθisko ðe keˈβeðo; 14 қыркүйек 1580 – 8 қыркүйек 1645) – испан ақсұлтаны, саясаткер және барокко дәуірінің жазушысы. Өмір бойы қарсыласы болған Луис де Гонгорамен бірге Кеведо сол дәуірдегі ең белгілі испан ақындарының бірі болды. Оның стилі концептизм деп аталатын ерекшеліктерімен сипатталады. Бұл стиль Гонгораның культеранизмінен түбегейлі түрде өзгеше болды.

Өмірбаян

Кеведо 1580 жылғы 14 қыркүйекте Мадридте, Кантабрияның солтүстік таулы аймағындағы Вежорис ауылынан шыққан хидалго отбасында дүниеге келді. Оның әулеті Кастилия ақсүйектерінен тараған. Кеведоның әкесі Франсиско Гомес де Кеведо Испания ханшайымы Марияның хатшысы болды, ол император V Карлдың қызы және Рим императоры II Максимилианның әйелі еді, ал анасы, Мадридте туған Мария де Сантибанес, патшайымның күтімшісі болған. Кеведо патша сарайының мәртебелі тұлғалары мен ақсүйектерінің арасында өсті. Зерек ақылды болғанымен, Кеведо дене мүгедектігімен – табаны бұрық және жақын көру қабілетімен – күресті. Ол үнемі pince-nez тақты, сондықтан испан тілінде "кеведос" сөзі "pince-nez" деген мағынаны білдіретін болды. Алты жасында жетім қалған ол Мадридтегі иезуиттер басқаратын Императорлық мектепке оқуға түсті. Содан кейін 1596-1600 жылдары Алкала-де-Энарес университетінде білім алды. Өзінің айтуынша, ол философия, классикалық тілдер, араб, еврей, француз және итальян тілдерін жеке зерттеді. Кеведо 1616-1626 жылдары президент Себастьян Франсиско де Медрано құрған Медрано академиясына (Мадрид поэзия академиясы) қатысты. 1601 жылы Кеведо, сарай мүшесі ретінде, Вальядолидке көшті, онда корольдің министрі, Лерма герцогы сарайды көшірген болатын. Ол теологияны оқыды, бұл өмір бойы қызығушылық тудырған сала еді, және кейіннен атеизмге қарсы "Құдайдың қамқорлығы" (Providencia de Dios) атты трактат жазды. Осы кезде ол ақын және прозашы ретінде таныла бастады. Оның кейбір өлеңдері Педро Эспиносаның 1605 жылғы "Тамаша ақындардың гүлдері" (Flores de Poetas Ilustres) атты антологиясына енді. Осы кезеңге оның пикарескалық романы "Бусконның өмірі" (Vida del Buscón) жобасының бастапқы нұсқасы да жатады – бұл, әрине, сарайлық зиялылықты дамытуға арналған жаттығу болды, – сондай-ақ оны студенттер арасында танымал еткен, бірақ кейіннен жасөспірімдік әрекет деп мойындамаған бірнеше сатиралық памфлеттер жарық көрді. Осы шарада ол гуманист Юст Липсиуспен хат алмасып, Еуропаны шарпыған соғыстарға қайғырды. 1606 жылы сарай Мадридке оралды, ал Кеведо 1611 жылға дейін қаладан кетпеді. Ол кезде ол жақсы білінетін және тәжірибелі әдебиетші еді. Ол Мигель де Сервантес және сол дәуірдің көрнекті драматургі Лопэ де Вегамен достық қарым-қатынас жасады және олардың құрметіне ие болды.

Quevedo was born on 14 September 1580 in Madrid into a family of hidalgos from the village of Vejorís, located in the northern mountainous region of Cantabria. His family was descended from the Castilian nobility. Quevedo's father, Francisco Gómez de Quevedo, was secretary to Maria of Spain, daughter of emperor Charles V and wife of Maximilian II, Holy Roman Emperor, and his mother, Madrid born María de Santibáñez, was lady in waiting to the queen. Quevedo matured surrounded by dignitaries and nobility at the royal court. Intellectually gifted, Quevedo was physically handicapped with a club foot, and myopia. Since he always wore pince nez, his name in the plural, quevedos, came to mean "pince nez" in the Spanish language. Orphaned by the age of six, he was able to attend the Imperial School run by the Jesuits in Madrid. He then attended university at Alcalá de Henares from 1596 to 1600. By his own account, he made independent studies in philosophy, classical languages, Arabic, Hebrew, French and Italian. Quevedo attended the Medrano Academy (Poetic Academy of Madrid) founded by the president Sebastian Francisco de Medrano between 1616 1626. In 1601, Quevedo, as a member of the Court, moved to Valladolid, where the Court had been transferred by the King's minister, the Duke of Lerma. There he studied theology, a subject that would become a lifelong interest, and on which in later life he would compose the treatise Providencia de Dios (God's Providence) against atheism. By this time, he was becoming noted as both a poet and a prose writer. Some of his poetry was collected in a 1605 generational anthology by Pedro Espinosa entitled Flores de Poetas Ilustres (Flowers by Illustrious Poets). We can also date back to this time the first draft of his picaresque novel Vida del Buscón – apparently written as an exercise in courtly wit – and a few satirical pamphlets that made him famous among his fellow students and which he would later disown as juvenile pranks. Around this time, he began a very erudite exchange of letters with the humanist Justus Lipsius, in which Quevedo deplored the wars that were ravaging Europe. The Court returned to Madrid in 1606, and Quevedo followed, remaining till 1611. By then, he was a well known and accomplished man of letters. He befriended and was praised by Miguel de Cervantes and Lope de Vega, the premier playwright of the age.

Жаулары

Квиведоның жаулары арасында драматург Хуан Руис де Аларкон да болды, өйткені өзінің дене мүкіяттықтарына қарамастан, Квиведо Аларконның қызыл шашты және мойны бүкіреген дене бітімін көңіл көтеруге арналған нәрсе деп санады. Квиведо сондай-ақ, ол дауласқан кітап сатушының ұлы Хуан Перес де Монталбанға шабуыл жасап, оны «La Perinola» (Айналмалы) шығармасында сатиралық түрде сынады. 1608 жылы Квиведо автор және қылышбаз Луис Пачеко де Нарваезбен дуэльге түсті, себебі Квиведо Пачеконың бір туындысын сынаған болатын. Квиведо Пачеконың бас киімін алғашқы кездесуде шешіп алды. Олар өмір бойы жау болып қалды. Квиведоның «Бускон» шығармасында бұл дуэль математикалық есептеулерге сүйенген қылышбаздың тәжірибелі әскермен дуэльден қашуы керек екенімен пародияланды. Квиведо импульсивті болуы мүмкін еді. Ол Мадридтегі Сан-Мартин шіркеуінде намаз оқып тұрған әйелдің бетіне бір ер адамның соққысын тигізген кезде сол жерде болды. Квиведо сол ер адамды ұстап алып, шіркеуден шығарды. Екеуі де қылыштарын суырып алып, Квиведо қарсыласын қанады. Кейіннен жарақатынан қайтыс болған ол кісі маңызды лауазымдағы адам болған. Осылайша Квиведо уақытша өзінің досы және демеушісі Педро Тельез Жиронның сарайына көшті. Дегенмен, оның ашу-ызасы мен мазақтарының басты нысанасы – ақын Гонгора, оны бірқатар қатал сатираларда лайықсыз дін қызметкері, гомосексуалист, құмар ойыншы және ұятсыз өлеңдер жазатын, мағынасы түсініксіз тіл қолданатын жазушы деп айыптады. Квиведо өзінің қарсыласын «Aguja de navegar cultos» атты сонетпен мазақтап, онда Гонгораның сөздігінен сөздер тізіліп берілген: «Егер бір күні культо ақыны болғысы келсең / келесі жаргонды үйренуің керек: / Fulgores, arrogar, joven, presiente / candor, construye, métrica, armonía». Квиведо Гонгораның дене бітімін, әсіресе оның ірі мұрынын «A una nariz» (Мұрынға) атты сонетте сатиралады. Ол мына жолдармен басталады: «Érase un hombre a una nariz pegado, / érase una nariz superlativa, / érase una nariz sayón y escriba, / érase un peje espada muy barbado.» (Бір адам мұрынға жабысқан, / бір ерекше мұрын болған, / бір мұрын лауазымды адам және хатшы болған, / бір сақалды қылыш балығы болған.)

Quevedo's enemies included, among others, the dramatist Juan Ruiz de Alarcón for, despite his own physical handicaps, Quevedo found Alarcón's redheaded and hunchbacked physique a source of amusement. Quevedo also attacked Juan Pérez de Montalbán, the son of a bookseller with whom he had quarrelled, satirizing him in La Perinola (The Whirligig), a piece that he included in his book Para todos (For Everyone). In 1608, Quevedo duelled with the author and fencing master Luis Pacheco de Narváez as a result of Quevedo criticizing one of Pacheco's works. Quevedo took off Pacheco's hat in the first encounter. They remained enemies all their lives. In Quevedo's Buscón, this duel was parodied with a fencer relying on mathematical calculations having to run away from a duel with an experienced soldier. Quevedo could be impulsive. He was present at the church of San Martín in Madrid when a woman praying there was slapped on the cheek by another man who had rushed up to her. Quevedo seized the man, dragging him outside the church. The two men drew swords, and Quevedo ran his opponent through. The man, who died of his wounds some time later, was someone of importance. Quevedo thus retired temporarily to the palace of his friend and patron, Pedro Téllez Girón, 3rd Duke of Osuna. The preferred object of his fury and ridicule, however, was the poet Góngora, whom, in a series of scathing satires, he accused of being an unworthy priest, a homosexual, a gambler, and a writer of indecent verse who used a purposefully obscure language. Quevedo lampooned his rival by writing a sonnet, Aguja de navegar cultos, which listed words from Góngora's lexicon: "He who would like to be a culto poet in just one day, / must the following jargon learn: / Fulgores, arrogar, joven, presiente / candor, construye, métrica, armonía "

Quevedo satirized Góngora's physique, particularly his prominent nose in the sonnet A una nariz, (To a Nose). It begins with the lines: Érase un hombre a una nariz pegado, / érase una nariz superlativa, / érase una nariz sayón y escriba, / érase un peje espada muy barbado. (There was a man glued to a nose, / there was a superlative nose, / there was a nose that was an official and a scribe, / there was a bearded swordfish.)

Осуна герцогымен қарым-қатынасы

Сол кезде Квеведо Педро Тельез Жиронға, Осунның 3-ші герцогына, сол дәуірдің көрнекті мемлекет қайраткерлері мен генералдарының біріне жақын болды. Ол 1613 жылы герцогтың хатшысы ретінде Италияға бірге сапар шекті, оның тапсырмасымен Ницца, Венеция қалаларына барды, соңында Мадридке қайтып оралды. Ол Осунаға Неаполь Корольдігінің вице-корольдігін алу үшін түрлі сарайлық интригаларға қатысты, бұл күш-жігері 1616 жылы жеміс берді. Содан кейін ол герцогтың сүйемелдемесімен Италияға қайта оралды, онда вице-корольдіктің қаржысын тәртіпке келтіру міндеті жүктелді, сондай-ақ қарсылас Венеция Республикасына тыңшылыққа қатысты бірнеше тапсырмалармен жіберілді, бірақ қазір бұл жұмыстарға оның жеке қатыспағаны айтылады. 1618 жылы оның еңбегі Сантьяго орденінің рыцары атағымен марапатталды.