Кіріспе

Рим республикасындағы саяси институттар

Рим республикасының заң шығарушы ассамблеялары ежелгі Рим республикасындағы саяси институттар еді. Замандас тарихшы Полибийдің айтуынша, билерді сайлау, римдік заңдарды қабылдау, өлім жазасын қолдану, соғыс және бейбітшілік жариялау, одақтар құру (немесе тарату) мәселелерінде соңғы шешімді халық (демек, ассамблеялар) қабылдады. Рим республикасының Конституциясына сәйкес, егемендіктің түпкі көзі – халық (және осылайша ассамблеялар) болды. Римдіктер тікелей демократияның бір түрін қолданғандықтан, сайлаушылар емес, азаматтар әрбір ассамблея алдында дауыс берді. Осылайша, азаматтардың сайлаушы ретіндегі құқығы – дауыс берумен шектелді. Әрбір ассамблеяны бір римдік магистрат басқарды, сондықтан процедуралық және заңдық мәселелер бойынша барлық шешімдерді осы магистрат қабылдады. Нәтижесінде, төрағалық етуші магистраттың ассамблеяға қатысты билігі дерлік шексіз болды. Бұл биліктің шегін тек басқа магистраттардың вето құқығы ғана ұстап тұрды. Римдіктердің тікелей демократиялық жүйесінде заң шығару, сайлау және сот мәселелерін қарау үшін екі негізгі жиын түрі қолданылды. Біріншісі – ассамблея (комиция), ол бүкіл рим халқын білдіретін жиын болды, тіпті ол барлық римдік азаматтарды қамтымаса немесе, мысалы, комиция куриата сияқты, римдік азаматтардың белгілі бір тобын (плебстерді) қабылдамаса да. Екіншісі – белгілі бір топтың азаматтарынан құралған кеңес (концилиум) еді. Ал конвент – ресми емес байланыс алаңы болды. Конвенттер римдіктердің арнайы ресми емес мақсаттар үшін, мысалы, саяси сөз тыңдау үшін жиналатын форумдар еді. Дауыс беруге дейін сайлаушылар әрқашан конвенттерге жиналып, пікірталас тыңдап, басқа да мәселелерді шешетін, содан кейін ассамблеяларға немесе кеңестерге барып, дауыс беретін.

Құрастыру тәртібі

Кездесулердің белгілі бір күні болмаған, бірақ жиынды ресми деп есептеу үшін оны алдын ала хабарлау қажет еді. Сайлаулар сайлау күнінен 17 күн бұрын жариялануы керек еді. Сондай-ақ, заң жобасы ұсынылғаннан кейін және жиналыста қабылдануына дейін 17 күн өткені тиіс еді. Төраға судьядан басқа, көмекшілер ретінде бірнеше қосымша судьялар жиі қатысты. Құдайлардан келген белгілерді (аумендерді) түсіндіруге көмектесетін діни лауазымдағы адамдар – агурлар да қатысып немесе шақырылып тұратын. Төраға судьяның қабылдаған шешімін плебей трибуны деп аталатын судья вето құқығымен тоқтатуға болатын. Бұдан өзге, төраға судьялардың қабылдаған шешімдерін жоғары дәрежелі судьялар да вето құқығымен тоқтатуға құқылы еді. Дауыс беру күні сайлаушылар алдымен пікір алмасу және үгіт жүргізу үшін өздерінің жиындарына (конвенцияларына) жиналатын. Конвенцияларда сайлаушылар тиісті бөлімдерге (курия, ғасырлар немесе тайпалар) бөлінбеді. Жеке азаматтардың сөздері заң шығару немесе сот мәселесі болған жағдайда ғана тыңдалды. Егер дауыс беру мақсаты сайлау болса, жеке азаматтардың сөздері естілмей, кандидаттар конвенцияны сайлау науқаны үшін пайдаланды. Конвенция кезінде дауысқа салынатын заң жобасын «Геральд» лауазымындағы адам жиналысқа оқып беретін. Егер жиналыс тайпалардан тұрса, дауыс беру тәртібі анықталуы керек еді. Плебей трибуны дауыс беру тәртібі белгіленгенге дейін күтіліп тұрған заңдарға вето қоюға құқылы еді. Содан кейін сайлаушыларға конвенцияны таратып, ресми жиналысқа немесе кеңеске жиналу туралы бұйрық берілді. Сайлаушылар тиісті құтыларға тас немесе жазбаша бюллетеньдер салып дауыс берді. Дауыстар салынған себеттерді белгілі бір лауазымдағы адамдар бақылап, бюллетеньдерді санап, нәтижелерін төрағалық ететін судьяға хабарлады. Кез келген курия, тайпа немесе ғасырдағы дауыстардың көпшілігі осы курия, тайпа немесе ғасырдың қалай дауыс бергенін анықтады. Әр курия, тайпа немесе ғасыр, олардың қанша сайлаушысы болса да, бір дауысқа ие болды. Куриялардың, тайпалардың немесе ғасырлардың көпшілігі бір мәселе бойынша бірдей дауыс бергеннен кейін дауыс беру аяқталып, мәселе шешілді. Егер заң тиісті тәртіптерді бұза отырып (мысалы, заңға дауыс беруден бұрын 17 күн күтпеу) қабылданса, Сенат заңның міндетті емес екенін жариялай алатын.

Куриялар жиналысы

Куриаттық жиналыс (comitia curiata) Рим Республикасының алғашқы екі онжылдығындағы басты жиналыс болды. Куриаттық жиналыс кеңес емес, жиналыс ретінде ұйымдастырылды, бірақ оның мүшелері тек патрициандар ғана болды. Осы алғашқы онжылдықтарда Рим халқы отыз бөлімге – курияларға бөлінді. Куриялар этникалық негізде құрылды, сондықтан олар ертедегі римдік отбасылар негізінде, нақтырақ айтқанда, отыз түпнұсқа патрициандық (аристократиялық) рулар негізінде ұйымдастырылды. Куриялар заң шығару, сайлау және сот істерін қарау үшін Куриаттық жиналысқа жиналатын. Куриаттық жиналыс заңдар қабылдады, консулдарды (сол кездегі жалғыз сайланатын лауазым иелері) сайлады және сот істерін қарады. Консулдар әрқашан жиналысқа төрағалық етті. Республика құрылғаннан кейін көп ұзамай, Куриаттық жиналыстың көптеген өкілеттіктері Центуриаттық және Трайб жиналыстарына берілді. Рим әскері "жүздіктер" деп аталатын бөлімшелерге бөлінді, олар заң шығару, сайлау және сот істерін қарау үшін Центуриаттық жиналысқа жиналатын. Алайда, әр классқа жататын жүздіктердің саны белгілі болғандықтан, кейбір жүздіктерде 100-ден астам адам болуы мүмкін еді. Тек осы жиналыс ғана соғыс жариялай алатын және ең жоғары дәрежелі римдік магистраттарды – консулдарды, преторларды және цензорларды сайлай алатын. Центуриаттық жиналыс консулдар мен преторларға конституциялық басқару құқығын, ал цензорларға цензорлық өкілеттіктерді беретін заңдарды да қабылдады. Офицерлер класы он сегіз жүздікке бөлінді. Қарусыз әскерлер соңғы бес жүздікке бөлінді. Бес топтың ішінде ең байлары 80 дауысқа ие болды. Дауыс беру кезінде, келесі төменгі топтың жүздіктері дауыс бермес бұрын, бір топтың барлық жүздіктері дауыс беруі керек еді. 97 дауысқа жеткен кандидат жеңіске жетті. Егер шара немесе кандидат 97 дауыс алса, яғни көпшілік дауыс жинаса, дауыс беру тоқтатылып, көптеген төменгі дәрежелі жүздіктерге дауыс беруге мүмкіндік болмайтын. Бірінші мүлік класының 18 эквиті мен 80 жүздігінің біріккен саны қажетті сандан бірге артық болды, сондықтан элитаның бірауыздан дауыс беруі үміткерді сайлауға жеткілікті еді. 241 ж.б.д., жиналыс қайта ұйымдастырылды, бірақ нақты егжей-тегжейі белгісіз. Кейбір дереккөздерде 373 жүздік болғандығы айтылады, бірақ Цицерон өзінің дәуірінде 193 жүздік туралы жазған, ал көптеген ғалымдар осы санды қолданады. Бірінші мүлік класы 80 жүздіктен 70 жүздікке дейін азайтылғандығы және дауыс беру тәртібі өзгертілгендігі белгілі – бірінші класс бірінші болып дауыс берді, одан кейін эквитілер дауыс берді. Центуриаттық жиналыстағы ең төменгі дәрежелі жүздік – қарусыз қосымша класстың бесінші жүздігі (пролетарийлер деп аталды) болды. Бұл жүздік мүлкі жоқ әскерлерден тұратын жалғыз жүздік болды және ол әрқашан соңғы болып дауыс бергендіктен, сайлауға ешқандай ықпалы болған жоқ. 82 ж.б.д. – 80 ж.б.д. аралығындағы диктатура кезінде Луций Корнелий Сулла осы жиналысқа ескі Сервий ұйымын қайта орнатты. Сулла б.з.д. 78 ж. қайтыс болды, ал б.з.д. 70 ж. консулдар Помпей Магнус және Марк Лициний Красс Сулланың конституциялық реформаларын, оның ішінде осы жиналысқа Сервий ұйымын қайта орнатуын жойды. Осылайша, олар б.з.д. 241 ж. пайда болған жаңа ұйымды қайта орнатты. Рим империясы құлағаннан кейін б.з.д. 27 ж. бірінші рим императоры Август оның барлық өкілеттіктерін Рим Сенатына бергенге дейін Центуриаттық жиналыстың ұйымы қайтадан өзгертілмеді.

Ұлттар жиналысы

Рим Республикасының тайпалық жиналысы (comitia populi tributa) – римдік азаматтардың демократиялық жиналысы еді. Бұл жиналыс кеңес емес, ассамблея ретінде ұйымдастырылды. Рим республикасы жылдарында азаматтар отыз бес тайпаға бөлінді, онда патрицийлер мен плебейлер болды. Тайпалар заң шығару, сайлау және сот мәселелері үшін тайпалық жиналысқа жиналды. Тайпалық жиналыстың төрағасы әдетте консул (ең жоғары дәрежелі римдік магистрат) немесе претор (ең жоғары дәрежелі екінші римдік магистрат) болатын. Тайпалық жиналыс үш түрлі магистратты сайлады: квесторлар, куруль эдилдері және әскери трибундары. Тайпалық жиналыстың сот істерін қарау құқығы да болды. Жоғарыда аталған магистраттардан басқа, Тайпалық жиналыс Pontifex Maximus-ты сайлады. Бірақ оның тағайындалуы өмір бойына сақталды, сондықтан Тайпалық жиналыс бұрынғы Pontifex Maximus қайтыс болғаннан кейін ғана жаңасын сайлады. Отыз бес тайпа этникалық немесе туыстық топтар емес, римдік азаматтардың бөлінуінің жалпы түрі болды. Тайпалар құрылған кезде, бұл бөліністер географиялық сипатта болды, қазіргі парламенттік округтерге ұқсас. Алайда, әкесінің тайпасына қосылғандықтан, географиялық ерекшеліктер біртіндеп жоғалып кетті. 35 тайпаның дауыс беру реті кездейсоқ түрде жеребе арқылы анықталды. Реті бірден таңдалмады, әр тайпа дауыс бергеннен кейін, келесі тайпаны анықтау үшін жеребе тасталды. Әдетте, бірінші таңдалған тайпа ең маңызды тайпа болып саналды, себебі ол көбінесе мәселені шешті. Жеребе ретінің құдайлар таңдағанына сендірілді, демек, ертерек дауыс берген тайпалардың ұстанымы – құдайлардың ұстанымы болды. Көпшілік тайпалар бірдей дауыс бергеннен кейін дауыс беру аяқталды. Плебейлердің тайпалар бойынша ұйымдасуына рұқсат беретін заң қабылданды. Осыған дейін олар курия негізінде ұйымдасқан. Алайда, б.з.д. 449 жылы плебисциттерге барлық римдіктерге (плебейлер мен патрицийлерге) толық заң күшін беретін жиналыстың жарғысы қабылданды. Бірақ б.з.д. 287 жылы Рим Сенатының плебей кеңесінің актілеріне вето қоюына мүмкіндік беретін соңғы механизм жойылды. Осыдан кейін, дерлік барлық ішкі заңнама плебей кеңесінен шықты.