Я әріпі: тарихы, қолданылуы мен дыбысталу ерекшеліктері

Кіріспе

Кириллица әрпі

Я, Ia немесе Ja (Я я; курсивті: Я я) – кириллица жазу жүйесінің әрпі, ескі кириллицаның Кіші Юс әрпінің азаматтық нұсқасы, және мүмкін И-ленген А әрпі. Қазіргі славян тілдерінің ішінде, ол шығыс славян тілдерінде және болгар тілінде қолданылады. Сондай-ақ, бұрынғы Кеңес Одағының моңғол, көптеген урал, кавказ және түркі тілдерінде қолданылатын кириллица алфавиттерінде де қолданылады.

Айтуға

Иотталған дауыстылар бастапқы немесе дауыстыдан кейінгі позицияларда айтылады, мысалы, ағылшын тіліндегі "yard" сөзінің айтылуындай. Жұмсақ дауыссыз дыбыстан кейін дауыссыз дыбыс пен дауысты дыбыс арасында ешқандай дыбыс пайда болмайды. "of" дауыстысының нақты айтылуы славян тілдеріндегі аллофонияға сәйкес келесі дыбысқа да байланысты. Орыс тілінде жұмсақ дауыссыз дыбыстан бұрын , ағылшын тіліндегі "cat" сөзіндегідей айтылады. Егер қатты дауыссыз дыбыс немесе дыбыс болмаса, нәтижесінде ашық дауысты, әдетте [] болады. Бұл айырмашылық басқа кириллица тілдерінде кездеспейді. Дауыссыз позицияларда дауыстының азаюы тіл мен диалектке байланысты. Стандартты орыс тілі дауыстыны [] дейін азайтады, бірақ якание диалектілері фонеманың басқа жағдайларынан (әріппен белгіленгеніндей) айырмашылығы, азайтуды бастан өткермейді. Болгар тілінде дауысты дыбысы, басылмаған буындарда [] дейін азаяды және басылған етістік пен анықталған артикльдің соңғы буындарында айтылады.

Тарих

Кішкентай юс (yus) (, юс малый) деп аталатын әріп бастапқыда алдыңғы мұрындық дауыстыны білдірді, әдетте ę деп жазылады. Әріптің тарихы (шіркеу славян және жергілікті тілдердегі мәтіндерде) кириллица қолданылған әр түрлі аймақтарда осы дыбыстың дамуына байланысты әр түрлі. Сербияда [ɛ̃] өте ерте кезеңде [e] дыбысына айналды, және әріп қолданыстан шығып, оның орнына e қолданыла бастады. Болгарияда жағдай диалекттердің әртүрлі болуымен және қолданылған орфографиялық жүйелердің сан алуандығымен күрделенеді, бірақ жалпы алғанда [ɛ̃] көптеген жағдайларда [ɛ] дыбысына айналды, бірақ кейбір жағдайларда [ǫ] дыбысымен бірікті, әсіресе сөздердің жіктелу соңғыларында, мысалы, кейбір етістіктердің қазіргі заманғы үшінші жақ көпше түрінің соңғысы (қазіргі болгар тілінде правят). Әріп қолданыла берді, бірақ оның таралуы, әсіресе басқа юс әріптерімен салыстырғанда, орфографиялық конвенциялармен, фонетикалық ерекшеліктерімен немесе этимологиямен анықталды. Болгар тілі азаматтық жазуды қабылдағаннан кейін /ja/ дыбысы я әрпімен белгілене бастады, әйтсе де этимологиялық я /ɛ/ деп айтылды. Шығыс славян тілдерінде [ɛ̃] дыбысы деназалданып, ықтимал [æ] дыбысына айналды, ол алдыңғы дауыссызды палатализациялады. Палатализация фонемалық мәнге ие болғаннан кейін /æ/ фонемасы /a/ фонемасымен бірікті, ал ѧ әрпі бұдан былай палатализацияланған дауыссыздың артынан /a/ дыбысын немесе сөз басында немесе дауыстыдан кейін /ja/ дыбысын білдірді. Алайда, кириллицада осы функцияны орындайтын тағы бір әріп бар еді, атап айтқанда , сондықтан шығыс славян тілдерінде бұл екі әріп теңдес болды. Мелетич Смотрицкийдің 1619 жылғы грамматикасындағы әліпбиде "" ("ꙗ ili ѧ", "ꙗ немесе ѧ") деп көрсетілген; ол әріптің сөз басында және басқа жағдайларда қолданылатынын түсіндіреді. (Шындығында, ол үшінші жақ есімнің көпше түріндегі айыптау жақтағы әйелдік түрін еркектік және орталық түрінен де ажыратады.) Бұл бұрынғы жазушылардың тәжірибесін көрсетеді және он жетінші ғасырдағы москвалық баспагерлер оны одан әрі бекітті (және қазіргі шіркеу славян тілінде де қолданылады). Алайда, сол кезеңдегі халық тіліндегі және бейресми жазуда екі әріптің арасында ешқандай айырма жасалмайтын. Осы кездегі орыс жазуында (скоропис) әріп қазіргі түрін алды: сол жақ аяғы бірте-бірте қысқарып, ақырында мүлдем жоғалып кетті, ал ортаңғы аяғының табаны сол жаққа қарай жылжып, я пішінін құрады. Петр I үшін жасалған азаматтық жазу үлгілерінде және я әріптерінің формалары біріктірілді; Петр алғашқы екеуін алып тастап, қазіргі әліпбиде я әрпін ғана қалдырды, және оның орыс тіліндегі қолданылуы бүгінгі күнге дейін өзгерген жоқ. Бұл сондай-ақ қазіргі украин және белорус тілдерінің стандартталған орфографиясында да қабылданды. XIX ғасырдағы Болгарияда басу үшін Ежелгі кириллица және азаматтық жазу қолданылды, я әрпі соңғысында бұрынғысына сәйкес келді, және орфографияны стандарттау үшін әртүрлі әрекеттер жасалды, олардың кейбіреулері, мысалы, Найден Геровтың Пловдив мектебі, консервативті болды, негізінен орта болгар тіліндегі әріп таралуын сақтады, ал басқалары орфографияны фонетикалық принциптерге сәйкес етуге тырысты, ал 1893 жылғы бір жоба я әрпін мүлдем жоюды ұсынды. ХХ ғасырдың басында орыс тілінің ықпалымен я әрпі (бұл болгар тіліндегі ę дыбысының тікелей нәтижесі емес) үшін қолданыла бастады, оның қолданылуын сақтап қалды, бірақ басқа мақсаттар үшін қолданылмады; осылайша бүгінгі күні оның функциясы осылай.

The letter , known as little jus (yus) (, юс малый) originally stood for a front nasal vowel, conventionally transcribed as ę. The history of the letter (in both Church Slavonic and vernacular texts) varies according to the development of this sound in the different areas where Cyrillic was used. In Serbia, [ɛ̃] became [e] at a very early period and the letter ceased to be used, being replaced by e. In Bulgaria the situation is complicated by the fact that dialects differ and that there were different orthographic systems in use, but broadly speaking [ɛ̃] became [ɛ] in most positions, but in some circumstances it merged with [ǫ], particularly in inflexional endings, e. g. the third person plural ending of the present tense of certain verbs such as (Modern Bulgarian правят). The letter continued to be used, but its distribution, particularly in regard to the other yuses, was governed as much by orthographical convention as by phonetic value or etymology. After the Bulgarian language adopted the civil script, the sound /ja/ would come to be represented by the letter я, despite etymological я being pronounced /ɛ/. Among the Eastern Slavs, [ɛ̃] was denasalised, probably to [æ], which palatalised the preceding consonant; after palatalisation became phonemic, the /æ/ phoneme merged with /a/, and ѧ henceforth indicated /a/ after a palatalised consonant, or else, in initial or post vocalic position, /ja/. However, Cyrillic already had a character with this function, namely , so that for the Eastern Slavs these two characters were henceforth equivalent. The alphabet in Meletij Smotrickij's grammar of 1619 accordingly lists "" ("ꙗ ili ѧ", "ꙗ or ѧ"); he explains that is used initially and elsewhere. (In fact he also distinguishes the feminine form of the accusative plural of the third person pronoun from the masculine and neuter .) This reflects the practice of earlier scribes and was further codified by the Muscovite printers of the seventeenth century (and is continued in modern Church Slavonic). However, in vernacular and informal writing of the period, the two letters may be used completely indiscriminately. It was in Russian cursive (skoropis') writing of this time that the letter acquired its modern form: the left hand leg of was progressively shortened, eventually disappearing altogether, while the foot of the middle leg shifted towards the left, producing the я shape. In the specimens of the civil script produced for Peter I, forms of and я were grouped together; Peter removed the first two, leaving only я in the modern alphabet, and its use in Russian remains the same to the present day. It was similarly adopted for the standardised orthographies of modern Ukrainian and Belarusian. In nineteenth century Bulgaria, both Old Cyrillic and civil scripts were used for printing, with я in the latter corresponding to in the former, and there were various attempts to standardise the orthography, of which some, such as the Plovdiv school exemplified by Nayden Gerov, were more conservative, essentially preserving the Middle Bulgarian distribution of the letter, others attempted to rationalise spelling on more phonetic principles, and one project in 1893 proposed abolishing the letter я altogether. By the early twentieth century, under Russian influence, я came to be used for (which is not a reflex of ę in Bulgarian), retaining its use for but was no longer used for other purposes; this is its function today.

Қарыз сөздер мен транскрипцияларда қолдану

Орыс тілінде бұл әріп шет тілдерден алынған сөздерді жазуда және шетел сөздерін орфографиялық түрде транскрипциялауда сирек қолданылады. Бірақ, ерекше жағдай ретінде, роман тілдерінен, поляк, неміс және араб тілдерінен алынған сөздерді транскрипциялау үшін қолданылады. Бұл әріп [] дыбысын жақсырақ көрсетеді, қарағанда оның қарағайы тіліндегі [l] айтылуынан. Румын тіліндегі дыбысын транскрипциялау үшін де қолданылады, ол орыс тілінде ерекше айтылады. Орыс тілінде бұл әріптің ерекше айтылуы болғанымен, бұл дыбысты транскрипциялау үшін дерлік қолданылмайды, ал жақын алдыңғы және орталық дөңгелек дауыстыларды жақындату үшін қолданылады. Дегенмен, эстон және фин тілдерінде қолданылады – мысалы, Пярну қаласы орыс тілінде жазылған, бірақ орыс тіліндегі айтылуы түпнұсқа айтылуымен сәйкес келмейді.

Есептеу кодтары

Юникод бұл әріптің Ежелгі кириллица және азаматтық шрифттері үшін жеке код нүктелерін қарастырады. Юникод 5.1 нұсқасынан бұрын жасалған бірнеше Ежелгі кириллица шрифттері, А әрпін Жеке пайдалану аймағының орнына Я (Я/я) кодтық нүктелерінде көрсеткен, бірақ Юникод 5.1 нұсқасынан бастап А әрпі Я-дан бөлек кодталды.