Кіріспе
Денеге заттарды алу немесе енгізу үшін салынатын медициналық түтіктер.
Медицинада катетер (/ˈkæθətər/) – медициналық сапалы материалдардан жасалған, кең ауқымды функцияларды атқаратын жұқа түтік. Катетерлер – ауруларды емдеу немесе хирургиялық процедураларды жүргізу үшін денеге енгізілетін медициналық құралдар. Катетерлер нақты қолданысқа сәйкес жасалады, мысалы, жүрек-қан тамырлары, урологиялық, асқазан-ішек, нейроваскулярлық және офтальмологиялық процедуралар үшін. Катетерді енгізу процесі катетеризация деп аталады. Көп жағдайда катетер жұқа, икемді түтік болып келеді (жұмсақ катетер), бірақ қолданылуына қарай әртүрлі қаттылықта болуы мүмкін. Денеге уақытша немесе тұрақты түрде қалдырылған катетерді "ішкі катетер" деп атайды (мысалы, шеткі жақтан енгізілген орталық катетер). Тұрақты түрде енгізілген катетерді "пермкат" деп атайды (бұл алғашқыда тауарлық белгі болған). Катетерлер дене қуысына, өзекке немесе тамырға, миға, теріге немесе майлы тіндерге енгізілуі мүмкін. Олардың қызметіне дренаж жасау, сұйықтықтар мен газдарды енгізу, хирургиялық құралдармен кіру және катетер түріне байланысты басқа да көптеген міндеттер кіреді. Катетерлердің ерекше түрлері, сондай-ақ зондтар, липофильді және гидрофильді қосылыстар, ақуызға байланысқан және байланыспаған препараттар, нейротрансмиттерлер, пептидтер мен ақуыздар, антиденелер, нанобөлшектер мен нанотасымалдаушылар, ферменттер мен везикулалардың үлгілерін алу үшін клиникалық және клиникалық алдын ала зерттеулерде қолданылады.
Этимология
"Катетер" (грекше καθετήρ kathetḗr) грекше καθίεμαι kathíemai етістігінен туындаған, ол "ішке енгізу" немесе "төменге жіберу" мағынасын білдіреді, себебі катетер денеден сұйықтықты "төменге жіберуге" мүмкіндік берді.
Ежелгі өнертапқыштар
Ежелгі қытайлар пияз сабақтарын, римдіктер, индустар және гректер ағаштан немесе құнды металдардан жасалған түтіктерді қолданған. Ежелгі египеттіктер қамыстан катетерлер жасаған.
Қазіргі заманғы
Иілгіш катетердің алғашқы ойлап табылуы 18 ғасырда болған. Бенджамин Франклин өзінің табандылығын отбасының медициналық мәселелеріне де жеткізіп, 1752 жылы інісі Джонның несеп қуығында тас пайда болғанда иілгіш катетерді ойлап тапты. Франклиннің катетері металдан жасалған, сегменттері сыммен біріктірілген, енгізу кезінде беріктік беру үшін сым жабық болған. Бенджамин Франклиннің еңбектерінің 4-томындағы 1959 жылғы хатындағы түсіндірмеге сәйкес, Франклин иілгіш катетерді 1720 жылы Франческо Рончелли Пардино ойлап тапқан деп санайды. Шындығында, Франклин иілгіш катетер одан да ертерек жасалған болуы мүмкін екенін айтады. Катетердің ерте қолданылуының бір мысалы – Клод Бернардтың 1844 жылы жүрек катетеризациясы үшін оны қолдануы. Процедура жылқының қарыншаларына мойын венасы және артерия арқылы кіруді қамтыды. 1929 жылы Вернер Форсман алғаш рет орталық вена катетеризациясын жасады, бұл жұмыс жүрек катетеризациясының дамуына әкелді, осы жетістігі үшін ол, Андре Ф. Курнанд және Дикинсон В. Ричардс 1959 жылы медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Орталық вена катетеризациясы, әсіресе ауыр сырқаттарға, үлкен венаға дәрі-дәрмектерді, сұйықтықтарды және қан компоненттерін үздіксіз беруге мүмкіндік береді. Дэвид С. Шеридан 1940 жылдары қазіргі заманғы бір реттік қолданылатын катетерді ойлап тапты. Бұрынғы қайта қолданылатын катетерлер мақтадан тоқылған түтіктерден тұрған, олар лакталған, қыздырылған және жылтыратылған. Бұл өнімдер негізінен Францияда өндірілгендіктен, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, жабдықтандыру тізбегіне қауіп төнді. Шеридан 1988 жылы Forbes журналында "Катетер патшасы" деп аталды. Ол сондай-ақ қазір хирургияда кеңінен қолданылатын "бір реттік" пластикалық эндотрахеальды түтікшені де ойлап тапты. Қан ұюын болдырмау үшін қолданылмаған катетерлерді катетерлік құлыптау ерітіндісімен толтыруға болады.
Зәр шығару үшін қолданылатын катетерлер
Катетерлерді жасау үшін силикон каучугі, нейлон, полиуретан, полиэтилен терефталат (ПЭТ), латекс және термопластикалық эластомерлер сияқты түрлі полимерлер қолданылады. Силикон дене сұйықтықтарымен және олармен жанасатын медициналық сұйықтықтармен инертті және реакцияға түспейтіндіктен, имплантацияға жиі қолданылатын материалдың бірі болып табылады. Алайда, бұл полимер механикалық тұрғыдан нашар, сондықтан катетерлерде сынған жағдайлар болған. Мысалы, силикон фолей катетерлерінде қолданылады, онда сынықтар тіркелген, көбінесе қабылдама қалдығын жою үшін хирургиялық араласу қажет болады. Зәр шығару проблемаларына арналған көптеген катетер түрлері бар. Көбінесе қолданылатын заманауи катетерлер полиуретаннан жасалады және ерлер, әйелдер және балалар үшін әртүрлі ұзындықта және өлшемде болады.
Интервенциялық процедураларда қолданылатын катетерлер
Қажетті механикалық сипаттамаларға байланысты, интервенциялық мақсаттарда қолданылатын катетерлерді жасау үшін әртүрлі полимерлер мен полимер-металл композиттерін қолдануға болады. Көбінесе қолданылатын материалдар: полиамид (найлон), полиэфир блоктық амид, полиуретан, полиэтилен терефталат және полиимидтер. Бұл материалдар көбінесе бір-бірімен үйлесімде қолданылады және катетерге қажетті икемділік беру үшін, оның қолданылу мақсатына байланысты, тот баспайтын өрімге, лазерлік кесімді тот баспайтын құбырға немесе басқа да тіреу құрылымдарының үстіне жағу арқылы қолданылады. Мысалы, неврологиялық қолданысқа арналған қан тамырлары катетерін жасау үшін қолданылатын материалдар мен құрылымдар жүрек-қан тамырлары қолданысына арналған катетерлерден айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Бағыттағыш катетерлер (ангиопластикалық баллондар мен стенттерді бағыттайтын катетерлер) ішкі қабатында жылдам сырғанауға мүмкіндік беретін политетрафторэтиленнен (ПТФЭ) жасалған қабаттан тұрады, одан кейін катетерді қолдауға және қан тамырлары арқылы өтетін кезінде бүгілуін болдырмауға көмектесетін тот баспайтын өрім сымнан жасалған сыртқы қабаты орналасқан, содан кейін катетерге қосымша қолдау көрсетіп, қисық қан тамырлары арқылы өтетін кезінде оның иілуін сақтайтын нейлон эластомердің сыртқы қабаты болады. Енгізуді жеңілдету үшін кейбір катетерлердің бетіне үйкелісті азайту үшін жылдам сырғанауға мүмкіндік беретін жабын жағылады. Мұндай жабын тегіс, сырғанақ қабатты құрайды, бұл катетерді енгізуді жеңілдетеді.
Диагностикалық катетерлер
Ангиографиялық процедураларда әртүрлі катетерлер қолданылады. Диагностикалық катетерлер қан тамырлары арқылы сымдарды бағыттайды. Содан кейін катетер арқылы радиоконтрастты зат енгізіліп, компьютерлік томография (КТ), проекциялық рентгенография және флюороскопия сияқты әртүрлі бейнелеу әдістері арқылы тамырларды көруге болады. Sidewinder катетері – аортаға селективті түрде өтуге арналған катетер. Headhunter, Newton, Simmons, Bentson және Berenstein катетерлері аорта доғасының үш тармағының біріне бағыттау үшін қолданылады. Яширо катетері – целиактық артерияға оңтайлы ену үшін жасалған селективті гидрофильді катетер. Эндотелий жасушаларын эндоваскулярлық үлгі алу арқылы, спиральдармен, стенттермен, стенттерді алып тастау құрылғыларымен немесе жетекші сымдармен алудың селективтілігі нашар және жасушалардың мөлшері төмен немесе өте өзгермелі болса, эндоваскулярлық техникаға бейімделген микро 3D-басылған құрылғы транскриптомикалық талдау үшін эндотелий жасушаларын жинауға мүмкіндік береді.
Баллондық катетерлер
Ангиопластика процедураларында қолданылатын шарлы катетерлер де бар, мысалы, тығыз тамыр стеноздарынан өтуге көмектесетін жай шарлы катетерлер, тамыр қабырғаларының тегіс бұлшық еттер клеткаларының көбеюін болдырмау үшін бетіне паклитаксел жағалған дәрілік қаптамалы шарлар, осылайша болашақта тамырлардың бітелу қаупін азайтады, тамырлар мен артериовеноздық фистулалардағы берік тамыр стеноздарын ашуға арналған жоғары қысымды шарлар, сондай-ақ бетінде 3-4 кішкентай пышақ (эндотомалар) бар шарлы ангиопластика, бұл шардың кеңеюін тегіс бөлуді жақсырақ бақылауға және талшықты тіндерден туындаған қарсылықты стенозды кесіп өтуге көмектеседі.
Диализге арналған катетерлер
Қан ағынының жеткіліктілігіне, катетерді қолдану мерзіміне, инфекцияға және тромбоэмболия қаупіне қатысты диализ катетерінің ұшы қадамды, екіге бөлінген немесе симметриялық болғанының ешқандай айырмашылығы жоқ. Палидроме катетері максималды қан ағыны, диализдің жеткіліктілігі және жылдық өткізгіштік көрсеткіші тұрғысынан Пермкат катетерінен жоғары. Пермкат сияқты, Палидроме катетері де жоғары инфекция және тромбоэмболия деңгейіне ие.
Жағымсыз әсерлер
Интервенциялық процедураларда тефлон катетерлері (су өткізбейтін) полиуретен катетерлерімен салыстырғанда тромб пайда болу қаупі жоғары. Катетер денеде қанша уақыт қалса, тромб пайда болу қаупі сонша артады. Ірі катетерлер қан ағынын бұғаттауы мүмкін болғандықтан, катетер маңында тромб пайда болу қаупін арттырады. Мичиган университетінің медбикелік мектебінің профессоры Милиса Манойлович: «Денедегі кез келген шетелдік зат инфекцияға шақыру қаупін тудырады, ал катетер бактериялардың қан тамырларына немесе денеге енуіне мүмкіндік береді» дейді. Катетерлерді тазалау қиын болуы мүмкін, сондықтан антибиотиктерге төзімді немесе басқа да патогенді бактерияларға орын береді.