Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Мысыр тарихының дәуірі
Era of Ancient Egyptian history
Ежелгі Мысыр тарихындағы «қара кезең» деп сипатталатын Бірінші аралық кезең шамамен 125 жылға созылды, б.з.д. 2181–2055 жылдар аралығында Ескі Патшалықтың аяқталуынан кейін. Ол Жетінші (египтологтардың көпшілігі оны нақты емес деп санайтын болса да), Сегізінші, Тоғызыншы, Оныншы және Он бірінші династиялардың бір бөлігін қамтиды. «Бірінші аралық кезең» терминін 1926 жылы египтологтар Георг Штайндорф және Анри Франкфорт енгізді. Бұл кезеңнен, әсіресе оның басынан, монументалды ескерткіштердің өте аз бөлігі сақталған. Бірінші аралық кезең – Мысыр билігі екі бәсекелес күш орталығы арасында шамамен тең бөлінген, серпінді кезең болды. Олардың бірі – Файюм аймағының оңтүстігіндегі Төменгі Мысырдағы Гераклеополь қаласы, ал екіншісі – Жоғарғы Мысырдағы Фива қаласы. Сол кезде храмдар тоналып, зардап шеккен, өнер туындыларына қиянат жасалған, патшалардың мүсіндері сындырылған немесе жойылған деп саналады, бұл саяси хаостың салдары болды. Екі патшалықтың арасында соғыс шығып, Теба патшаларының солтүстікті жаулап алуына және Мысырдың біртіндеп қайта бірігуіне, сондай-ақ Он бірінші династияның екінші жартысындағы Ментухотеп II басшылығымен Орта Патшалықтың басталуына әкелді.
The First Intermediate Period, described as a 'dark period' in ancient Egyptian history, spanned approximately 125 years, c. 2181–2055 BC, after the end of the Old Kingdom. It comprises the Seventh (although this is mostly considered spurious by Egyptologists), Eighth, Ninth, Tenth, and part of the Eleventh Dynasties. The concept of a "First Intermediate Period" was coined in 1926 by Egyptologists Georg Steindorff and Henri Frankfort. Very little monumental evidence survives from this period, especially from the beginning of the era. The First Intermediate Period was a dynamic time in which rule of Egypt was roughly equally divided between two competing power bases. One of the bases was at Heracleopolis in Lower Egypt, a city just south of the Faiyum region, and the other was at Thebes, in Upper Egypt. It is believed that during that time, temples were pillaged and violated, artwork was vandalized, and the statues of kings were broken or destroyed as a result of the postulated political chaos. The two kingdoms would eventually come into conflict, which would lead to the conquest of the north by the Theban kings and to the reunification of Egypt under a single ruler, Mentuhotep II, during the second part of the Eleventh Dynasty. This event marked the beginning of the Middle Kingdom of Egypt.
Бірінші аралық кезеңге әкелетін оқиғалар
Ежелгі патшалықтың құлдырауы көбінесе Бірінші аралық кезеңдегі әдебиеттерде, бірақ көбінесе ежелгі Египет тарихының кейінгі дәуірлеріндегі әдебиеттерде хаос пен тәртіпсіздік кезеңі ретінде сипатталады. Ескі патшалықтың құлдырауына себеп болған факторлар көп, бірақ кейбіреулері болжамдық сипатта. Жиі айтылатын себептердің бірі – VI династияның соңғы маңызды перғауыны Пепи II-нің өте ұзақ билік етуі. Ол бала кезінен бастап, мүмкін 90 жасқа дейін билік жүргізді, бірақ оның билік мерзімінің ұзақтығы нақты емес. Ол көптеген мұрагерлерін басып өтті, соның салдарынан мұрагерлік мәселелері туды. Осылайша, Ескі патшалық режимі осы ұйымсыздық ортасында ыдырады. Тағы бір маңызды мәселе – провинциялық номархтардың билікке өсуі. Ескі патшалықтың соңына қарай номархтардың лауазымы мұрагерлік болып кеткен, сондықтан отбасылар көбінесе өз провинцияларындағы билік ұстанымын сақтап келді. Бұл номархтардың күші мен ықпалы арта бастаған сайын, олар патшадан тәуелсіздікке ұмтылды. Олар өздерінің иеліктерінде қабірлер салып, көбінесе әскер жинады. Осы көптеген номархтардың өсуі сөзсіз көршілес провинциялар арасында қақтығыстарға, жиі қызыл тілдесуге және соғыстарға әкеп соқты. Орталық биліктің жойылуына себеп болған үшінші фактор – Нилдің тасқыны деңгейінің төмендеуі, бұл құрғақ климаттың салдарынан болуы мүмкін, нәтижесінде егін өнімділігі төмендеп, бүкіл Ежелгі Египетте ашаршылыққа ұшырады; 4.2 киложылдық оқиғаға қараңыз. Дегенмен, бұл мәселе бойынша жалпы пікір жоқ. Мэннингтің сөзіне сүйенсек, Нилдің тасқынының төмендеуімен ешқандай байланыс жоқ. "Мемлекеттік құлдырау күрделі болды, бірақ Нилдің тасқыны тарихымен байланысты емес".
The fall of the Old Kingdom is often described as a period of chaos and disorder by some literature in the First Intermediate Period, but mostly by the literature of successive eras of ancient Egyptian history. The causes that brought about the downfall of the Old Kingdom are numerous, but some are merely hypothetical. One reason that is often quoted is the extremely long reign of Pepi II, the last major pharaoh of the 6th Dynasty. He ruled from his childhood until he was very elderly, possibly in his 90s, but the length of his reign is uncertain. He outlived many of his anticipated heirs, thereby creating problems with succession. Thus, the regime of the Old Kingdom disintegrated amidst this disorganization. Another major problem was the rise in power of the provincial nomarchs. Towards the end of the Old Kingdom the positions of the nomarchs had become hereditary, so families often held onto the position of power in their respective provinces. As these nomarchs grew increasingly powerful and influential, they became more independent from the king. They erected tombs in their own domains and often raised armies. The rise of these numerous nomarchs inevitably created conflicts between neighboring provinces, often resulting in intense rivalries and warfare between them. A third reason for the dissolution of centralized kingship that is mentioned was the low levels of the Nile inundation which may have been caused by a drier climate, resulting in lower crop yields bringing about famine across ancient Egypt; see 4.2 kiloyear event. There is however no consensus on this subject. According to Manning, there is no relationship with low Nile floods. "State collapse was complicated, but unrelated to Nile flooding history."
Мемфистегі жетінші және сегізінші династиялар
Жетінші және сегізінші династиялар көбінесе назардан тыс қалады, себебі осы екі кезеңнің билеушілері туралы өте аз мәлімет белгілі. Птолемей дәуірінің тарихшысы және дін қызметкері Манетон 70 патшаның 70 күн билік еткенін айтады. Бұл, әрине, осы кезеңдегі патшалықтың дүрбелеңін көрсету үшін айтылған асыра сілтеме. Жетінші династия Мемфисте орналасқан Алтыншы династияның қуатты шенеуніктерден құралған олигархиясы болуы мүмкін, олар елді бақылауда ұстауға тырысқан. Сегізінші династияның билеушілері, Алтыншы династия патшаларының ұрпақтары екенін мәлімдеп, сонымен қатар Мемфистен билік жүргізген. Осы екі династия туралы аз мәлімет бар, өйткені осы кезеңді сипаттау үшін мәтіндік немесе архитектуралық дәлелдер өте аз сақталған. Дегенмен, бірнеше артефакттар табылды, оның ішінде жетінші династияның патшасы Неферкаре II-ге тиесілі скарабейлер, сондай-ақ сегізінші династияға жатқызылған сириялық ықпалдағы жасыл жасмырт цилиндрі. Сонымен қатар, Саққарада сегізінші династияның Иби патшасы салған деп есептелетін шағын пирамида анықталды. Кейбір патшалар, мысалы, Ийтежену, тек бір рет айтылады және олардың мәртебесі белгісіз болып қала береді.
The Seventh and Eighth Dynasties are often overlooked because very little is known about the rulers of these two periods. Manetho, a historian and priest from the Ptolemaic era, describes 70 kings who ruled for 70 days. This is almost certainly an exaggeration meant to describe the disorganization of the kingship during this time period. The Seventh Dynasty may have been an oligarchy comprising powerful officials of the Sixth Dynasty based in Memphis who attempted to retain control of the country. The Eighth dynasty rulers, claiming to be the descendants of the Sixth Dynasty kings, also ruled from Memphis. Little is known about these two dynasties since very little textual or architectural evidence survives to describe the period. However, a few artifacts have been found, including scarabs that have been attributed to king Neferkare II of the Seventh Dynasty, as well as a green jasper cylinder of Syrian influence which has been credited to the Eighth Dynasty. Also, a small pyramid believed to have been constructed by King Ibi of the Eighth Dynasty has been identified at Saqqara. Several kings, such as Iytjenu, are only attested once and their position remains unknown.
Гераклеополит патшаларының өрлеуі
Жетінші және сегізінші династиялардың патшаларының шамалы белгілі билігінен кейін, Төменгі Мысырдағы Гераклеопольде билеушілер тобы пайда болды. Бұл қиялға берілген әңгіме болуы мүмкін, бірақ Вахкаре Турин канонында патша ретінде тізілген. Кети I-ден кейін Кети II биледі, ол Мерибр деп те аталды. Оның билігі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ оның есімімен бірнеше артефакттар сақталған. Дельта аймағына белгілі бір тәртіп әкелуі мүмкін оның мұрагері – III Кети, алайда осы Тоғызыншы династия патшаларының күші мен ықпалы Ескі патшалықтың перғауындарымен салыстырғанда мардымсыз болды. Сиут (немесе Асиут) – Гераклеополиттік патшалықтың оңтүстігіндегі қуатты және бай провинция. Бұл жауынгер әміршілер Гераклеополиттік патшалық әулетімен тығыз байланыста болды, бұл олардың қабірлеріндегі жазуларда көрініс тапқан. Бұл жазулар олардың билік кезеңіндегі саяси ахуалды көрсетеді. Онда Сиут номархтарының арналар қазғаны, салықтарды азайтып, мол өнім алғаны, мал өсіргені, әскер мен флотты күтіп ұстағаны айтылады. Бұл патшалар сызығы көбінесе «Оңтүстік есігінің сақшысы» аталған Интефтің ұрпақтары деп саналады. Ол Жоғарғы Мысырды оңтүстіктегі тәуелсіз басқару орталығына біріктіргені үшін мақталады, бірақ өзі патша титулын талап етуге тырыспаған сияқты. Дегенмен, оның 11-ші және 12-ші династиялардағы мұрагерлері оның орнына соңнан патшалыққа ие болды. Олардың бірі, Интеф II, солтүстікке, әсіресе Абидосқа шабуыл жасады. Шамамен 2060 жылға дейін Интеф II Некеннің губернаторын жеңіп, оңтүстікке қарай, Элефантинаға қарай кеңейуге жағдай жасады. Оның мұрагері Интеф III Абидосты жаулап алып, Гераклеополиттік патшаларға қарсы Орта Мысырға жорық жасады. Он бірінші династияның алғашқы үш патшасы (барлығының аты Интеф) Бірінші аралық кезеңнің соңғы үш патшасы болды және олардың орнын Ментухотеп есімді патшалар сызығы басты. Ментухотеп II, сондай-ақ Небепетра аталған, шамамен 2033 жылға дейін Гераклеополиттік патшаларды жеңіп, елді біріктіріп, Он бірінші династияны жалғастырды, соның арқасында Мысыр Орта патшалық дәуіріне енді. Ерекше маңызға ие нұсқа – Ипувер папирусы, көбінесе Ипувердің айқай-шуы немесе ескертулері деп аталады. Қазіргі заманғы зерттеулерде бұл кезеңмен байланыстырылмаса да, ол Бірінші аралық кезеңге сілтеме жасауы және Мысырдағы халықаралық қатынастардың нашарлауын және жалпы кедейліктің күшеюін көрсетеді.
Sometime after the obscure reign of the Seventh and Eighth Dynasty kings a group of rulers arose in Heracleopolis in Lower Egypt. This may have been a fanciful tale, but Wahkare is listed as a king in the Turin Canon. Kheti I was succeeded by Kheti II, also known as Meryibre. Little is certain of his reign, but a few artifacts bearing his name survive. It may have been his successor, Kheti III, who would bring some degree of order to the Delta, though the power and influence of these Ninth Dynasty kings was seemingly insignificant compared to the Old Kingdom pharaohs. A distinguished line of nomarchs arose in Siut (or Asyut), a powerful and wealthy province in the south of the Heracleopolitan kingdom. These warrior princes maintained a close relationship with the kings of the Heracleopolitan royal household, as evidenced by the inscriptions in their tombs. These inscriptions provide a glimpse at the political situation that was present during their reigns. They describe the Siut nomarchs digging canals, reducing taxation, reaping rich harvests, raising cattle herds, and maintaining an army and fleet. This line of kings is believed to have been descendants of Intef, who was the nomarch of Thebes, often called the "keeper of the Door of the South". He is credited for organizing Upper Egypt into an independent ruling body in the south, although he himself did not appear to have tried to claim the title of king. However, his successors in the Eleventh and Twelfth Dynasties would later do so for him. One of them, Intef II, begins the assault on the north, particularly at Abydos. By around 2060 BC, Intef II had defeated the governor of Nekhen, allowing further expansion south, toward Elephantine. His successor, Intef III, completed the conquest of Abydos, moving into Middle Egypt against the Heracleopolitan kings. The first three kings of the Eleventh Dynasty (all named Intef) were, therefore, also the last three kings of the First Intermediate Period and would be succeeded by a line of kings who were all called Mentuhotep. Mentuhotep II, also known as Nebhepetra, would eventually defeat the Heracleopolitan kings around 2033 BC and unify the country to continue the Eleventh Dynasty, bringing Egypt into the Middle Kingdom. A particularly important piece is the Ipuwer Papyrus, often called the Lamentations or Admonitions of Ipuwer, which although not dated to this period by modern scholarship may refer to the First Intermediate Period and record a decline in international relations and a general impoverishment in Egypt.
Бірінші аралық кезеңнің өнері мен сәулеті
Мысырдағы Бірінші аралық кезең әдетте екі негізгі географиялық және саяси аймаққа бөлінді, біреуі Мемфис қаласында, екіншісі Фивада орналасқан. Мемфит патшалары, күш-қуаты әлсіз болса да, Ескі патшалық дәуірінде қалыптасқан Мемфит өнер дәстүрлерін сақтап қалды. Бұл – әлсіз Мемфит мемлекетінің Ескі патшалықтың мәртебелі дәулетінің қалдықтарын ұстап тұруының символдық тәсілі болды. Ал Фива патшалары, Мемфистен (Ескі патшалықтағы Мысыр астанасы) және Мемфис өнер орталығынан физикалық тұрғыдан оқшауланғандықтан, өздерінің «Бірлестіктен бұрынғы Фива стилін» дамытуға мәжбүр болды. Солтүстіктегі өнер стилі (Гераклеополис орталығы) туралы көп мәлімет жоқ, себебі Гераклеополиттік патшалар туралы ақпарат аз: солтүстіктегі ескерткіштерде олардың билігін егжей-тегжейлі сипаттаған мәліметтер шамалы. Дегенмен, Бірлестіктен бұрынғы Фива стилі туралы көп нәрсе белгілі, өйткені Фиваның он бірінші династиясының патшалары өздерінің билігінің заңдылығын нығайту үшін өнерді пайдаланды, көптеген патшалық шеберханалар құрылды, бұл Ескі патшалық канонынан ерекше жоғары Египет өнерінің стилін қалыптастырды. Мүсіндерде күшті бет-әлпет ерекшеліктері және аяқ-қолдың дөңгелек пішіні де көрінеді, мысалы, Бірінші аралық кезеңнің 11-ші династиясынан шыққан, Мэнтухотеп II билігі кезінде жасалған, қарауылшы Мерінің әктас мүсіні. Жоғары лауазымды Тхетжидің әктас бедерлерінде ірі, бұрышты көкіректермен бейнеленген еркектер, сондай-ақ бұрышты немесе сүйір көкіректермен бейнеленген әйелдер бар. Жоғары лауазымды Тхетжидің әктас рельефінде 14 тізімде жазылған мәтін бар. Рельефтің оң жағындағы бес тік бағана Бірінші аралық кезеңге тән күрделі құрбандық формуласын көрсетеді. Тхетжи оңға қарай бет бұрған, сол жақта, әрине, ресми қызметкерлер болған екі кішкентай еркек бейнеленген. Тхетжидің өзі айқын көкірек, денесінде майлы дөңгелектер және биязы биік белдік киген ересек лауазымды адам ретінде бейнеленген. Сол жақтағылар жастық шақтағылардан кішірек, қысқа белдіктер киіп, олардың жетілмегенін және белсенді емес екенін көрсетеді. Ағаштан жасалған тікбұрышты сандықтар әлі де қолданылып келді, бірақ Гераклеополиттік патшалар тұсында олардың безендірулері күрделірек болды. Жаңа сандық мәтіндері ішкі жағына боялып, өлгеннен кейінгі өмірде пайдаланатын сиқырлар мен карталар жазылды. Фива дәуірінен сақталған өнер туындылары қолөнершілердің дәстүрлі көріністерді жаңаша түсіндіруге тырысқанын көрсетеді. Олар суреттерінде жарқын түстерді пайдаланды және адам бейнесінің пропорцияларын өзгертті, бұрмалады. Бұл ерекше стиль Нага-эль-Дейрдегі қабірлерден табылған тікбұрышты тақташалар стелаларында ерекше көзге түседі. Патшалық сәулет тұрғысынан алғанда, он бірінші династияның басындағы Фива патшалары Нілдің батыс жағалауындағы Эль-Тарифте сафф қабірлері деп аталатын жартастан жасалған қабірлер салды. Бұл жаңа стильдегі зират құрылымы үлкен ауладан және қабырғаға таспен қаланған бағаналы алаңнан тұратын. Аулаға қараған бөлмелер қабырғаға ойылып, онда өлгендерді жерлеуге болатын, бұл бір қабірде бірнеше адамды жерлеуге мүмкіндік берді. Қабір бөлмелерінің әшекейсіз болуы Фива патшалығында шебер суретшілердің жетіспеуіне байланысты болуы мүмкін.
The First Intermediate Period in Egypt was generally divided into two main geographical and political regions, one centered at Memphis and the other at Thebes. The Memphite kings, although weak in power, held on to the Memphite artistic traditions that had been in place throughout the Old Kingdom. This was a symbolic way for the weakened Memphite state to hold on to the vestiges of glory in which the Old Kingdom had reveled. On the other hand, the Theban kings, physically isolated from Memphis (the capital of Egypt in the Old Kingdom) and the Memphite center of art, were forced to develop their own "Pre Unification Theban Style" of art to fulfill their kingly duty of creating order out of chaos through art. There is not much known about the style of art from the North (centered in Heracleopolis) because not much is known about the Heracleopolitan kings: little information is provided detailing their rule on monuments from the North. However, much is known about the Pre Unification Theban Style, as the Theban kings of the Pre Unification Eleventh Dynasty used art to reinforce the legitimacy of their rule, and many royal workshops were created, forming a distinctive Upper Egyptian style of art different from the Old Kingdom canon. Strong facial features and the round modeling of limbs is also seen in statues, as seen in the Limestone Statue of the Steward Mery, from the 11th Dynasty of the First Intermediate Period, also under the reign of Mentuhotep II. Males with pronounced, angular breasts portrayed with rolls of fat, as well as females with angular or pointed breasts are seen in the collection of Limestone Reliefs of High Official Tjetji. The Limestone Relief of High Official Tjetji contains 14 horizontal lines of text at the top of the relief, with an account of Tjetji's life. Five vertical columns on the right of the relief dictate an elaborate offering formula particular to the First Intermediate Period. Tjetji faces right with two smaller males on the left that are most likely official staff. Tjetji himself is depicted as a mature official with a pronounced breast, rolls of fat on his torso, and a calf length kilt. The officials shown on the left are more youthful and wear shorter kilts, symbolizing that they are less mature and active. Wooden rectangular coffins were still being used, but their decorations became more elaborate during the rule of the Heracleopolitan kings. New Coffin Texts were painted on the interiors, providing spells and maps for the deceased to use in the afterlife. Artworks that survived from the Theban Period show that the artisans took on new interpretations of traditional scenes. They employed the use of bright colors in their paintings and changed and distorted the proportions of the human figure. This distinctive style was especially evident in the rectangular slab stelae found in the tombs at Naga el Deir. In terms of royal architecture, the Theban kings of the early eleventh dynasty constructed rock cut tombs called saff tombs at El Tarif on the west bank of the Nile. This new style of mortuary architecture consisted of a large courtyard with a rock cut colonnade at the far wall. Rooms were carved into the walls facing the central courtyard where the deceased were buried, allowing for multiple people to be buried in one tomb. The undecorated burial chambers may have been due to the lack of skilled artists in the Theban kingdom.