Кіріспе
Қаржы жүйесін өзгерту қозғалыстары. Ақша реформасы – қазіргі жүйеден өзгеше ақша ұсыну және экономиканы қаржыландыру жүйесін ұсынатын кез келген қозғалыс немесе теория. Ақша реформаторлары мыналарды, және тағы басқаларын қолдауы мүмкін: Алтын стандартына (немесе күміс стандартына немесе биметаллизмге) қайта оралу. Дағдарыс кезеңдерінде орталық банктың банк жүйесін қолдауын тоқтату және/немесе жеке меншік банк жүйесі үшін толық резервтік банк жүргізуді енгізу, банкке шабуыл мүмкіндігін жою мақсатында, мүмкін, үкімет немесе үкімет бағыныстылығындағы орталық банк шығарған және бақылаған мемлекеттік ақшамен біріктірілуі мүмкін. Австрия мектебінде еркін банк немесе толық резервтік банк қолдауға лайық па деген пікірталас бар, бірақ оған қарамастан, Мюррей Ротбард сияқты Австрия мектебінің экономистері орталық банктердің құтқару операцияларын тоқтатуды ("Федті тоқтатуды") қолдайды. Үкімет бақылауындағы және толық меншігіндегі орталық банк арқылы пайызсыз несие беру. Мұндай пайызсыз, бірақ қайтарылатын қарыздар мемлекеттік инфрақұрылым мен өнімді жеке инвестицияларға жұмсалуы мүмкін. Бұл ұсыныс инфляцияға алып келетін қарызсыз ақшадан аулақ болуға бағытталған. Әлеуметтік несие – орталық банк арқылы пайыздық облигациялар түрінде жаңа ақша алудың орнына, тікелей Қаржы министрлігінен шығарылатын "қарызсыз" немесе "таза" ақша. Бұл тікелей ақшалай төлемдер, кейбір ақша реформаторларының пікірінше, ақшалай-резервтік жүйеде адамдар шегетін таза шығынды өтеу үшін немесе "толықтыру" үшін жасалады. Халықаралық валюта реформасы – әлемдегі барлық мүше елдердің бірлесіп басқаратын әлемдік орталық банкті дамытуды ұсыну арқылы. Әлемдік орталық банк содан кейін әр мүше елдің ұлттық валютасымен қатар өмір сүретін және әр елдің негіздеріне сәйкес айырбас бағамымен бір-біріне айналдырылатын нақты халықаралық валюта шығарады, бұл "автобаланстау" деп аталады. Халықаралық валюта тек мүше елдер арасындағы шекаралық операциялар үшін қолданылады, ал ішкі операциялар өздерінің ұлттық валюталарын пайдалануды жалғастырады.
Monetary reform is any movement or theory that proposes a system of supplying money and financing the economy that is different from the current system. Monetary reformers may advocate any of the following, among other proposals:
A return to the gold standard (or silver standard or bimetallism). Abolition of central bank support of the banking system during periods of crisis and/or the enforcement of full reserve banking for the privately owned banking system to remove the possibility of bank runs, possibly combined with sovereign money issued and controlled by the government or a central bank under the direction of the government. There is an associated debate within Austrian School whether free banking or full reserve banking should be advocated but regardless Austrian School economists such as Murray Rothbard support ending central bank bail outs ("ending the Fed"). The issuance of interest free credit by a government controlled and fully owned central bank. Such interest free but repayable loans could be used for public infrastructure and productive private investment. This proposal seeks to avoid debt free money causing inflation. The issuance of social credit – "debt free" or "pure" money issued directly from the Treasury – rather than the sourcing of fresh money from a central bank in the form of interest bearing bonds. These direct cash payments would be made to "replenish" or compensate people for the net losses some monetary reformers believe they suffer in a fractional reserve based monetary system. The international monetary reform by proposing the development of a world central bank managed jointly by all member countries in the world. The world central bank then issues a real international currency that coexists with the national currency of each member country and can be converted to each other at an exchange rate that follows the fundamentals of each country called "auto balancing". The international currency is only for crosborder transactions between member countries, while domestic transactions continue to use their respective national currencies.
Резервтік талаптар
Банктер әдетте клиенттерге несиелерді клиенттің шотына жаңа талап бойынша депозиттерді есепке алу арқылы береді. Бұл практика фракциялық резервтік банкинг деп аталады және ол кредиттің жалпы көлемінің банктердің ликвидті заңды резервтерінен асып түсуіне мүмкіндік береді. Бұл артық сома "резервтік коэффициент" ретінде көрсетіледі және оны мемлекеттік реттеушілер банктердің төлем міндеттемелерін орындау қабілетін қамтамасыз ету үшін жеткілікті деп санайтын деңгейден аспауға шектейді. Бүкіл әлемде қазіргі уақытта қолданылып жүрген осы жүйе бойынша ақша массасы заңды резервтердің мөлшерімен және банктердің несие беру көлемімен байланысты өзгереді. 20-шы ғасырда фракциялық резервтік банкингке қатысты қаржылық реттеу реформасының бірнеше маңызды тарихи мысалдары Ұлы депрессияға және 1929 жылғы құлаудан кейін болған көптеген банктерге шабуылға жауап ретінде жасалды. Бұл реформаларға банктерге шабуыл қаупін азайту үшін депозиттерді сақтандыруды (мысалы, Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы) құру кірді. Бағытталған экономистер бұл ақша реформалары банктік жүйедегі кенеттен бұзылуларды азайта түсті деп санайды. Алайда, фракциялық резервтік банкингті сынап бағалаушылардың кейбіреулері бұл практиканың өзі нақты пайыздық ставкаларды жасанды түрде төмендетіп, шамадан тыс капитал инвестициялары мен одан кейінгі құлдырау арқылы туындайтын бизнес циклдеріне әкелетінін айтады. Майкл Роуботам сияқты аз ғана сынап бағалаушылар бұл практиканы фальшификациялаумен теңестіреді, себебі банктерге жаңа несиелер беруге заңдық құқық беріледі және осылайша жасалған ақшаға пайыз алынады. Роуботам бұл түрлі зиянды салдарлары бар банктік секторда байлықты шоғырландырады деп санайды. Бұл сынап бағалаушылар бұл жүйенің экономикалық белсенділікті жеке меншік банктердің іс-әрекеттеріне тәуелді ететінін, олардың қозғаушы күші белгілі бір әлеуметтік мақсат немесе міндеттеме емес, жеке мүдде болғанын мәлімдейді.
Халықаралық ұйымдар мен дамушы елдер
Кейбір ақша реформашылары Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры, Халықаралық есеп айырысу банкі сияқты қазіргі әлемдік қаржы институттарын және дамушы елдердегі ақша айналымы, банктер және қарызға қатысты саясатын сынға түсіреді. Олардың пікірінше, бұл институттар әлсіз Үшінші әлем елдерінің үкіметтеріне өтеуге шамасы жетпейтін немесе тым ауыр қарыз жүйесін "тапсырып" отыр, бұл қарыздардың үлесін төлеу үшін халықтың әл-ауқатын немесе тіпті жергілікті қауымдастықтардың өмір сүру мүмкіндігін қауіпке тікеді. Кейбір сарапшылар үшін, әлсіз Үшінші әлем елдерінің сыртқы қарызын өтеу үшін әлемдік нарықта құнды қатты және жұмсақ тауарларды сату әрекеті жергілікті мәдениеттерді жоюға, жергілікті қауымдастықтар мен олардың қоршаған ортасына зиян келтіруге алып келеді.
Үкімет бақылауы мен орталық банктің тәуелсіздігі
Кредит беруді реттеу үшін кейбір елдер валюталық кеңес құрды немесе өздерінің орталық банктеріне тәуелсіздік берді. Жаңа Зеландияның Резервтік банкі, Австралияның Резервтік банкі, Федералдық резерв және Англия банкі – орталық банкке пайыздық мөлшерлемелерді белгілеу және ақша-несие саясатын орталық үкіметтен кез келген тікелей саяси араласу немесе нұсқаусыз тәуелсіз жүргізуге нақты өкілеттік берілген мысалдар. Бұл пайыздық мөлшерлемелерді белгілеуге саяси ықпал етудің ықтималдығын азайтуға және осылайша инфляциямен күресуге (немесе валютаның құнсыздануына) көмектеседі, себебі орталық банкке М3 өсімін тиімдірек шектеуге мүмкіндік туады. Дегенмен, бұл саясаттар фракциялық резервтік банктік жүйенің негізгі мәселелерін шешпейді, сондықтан көптеген сарапшылар тек Қытай немесе Швейцария үлгілесіндегідей, үкіметтің орталық банктерді тікелей басқару сияқты радикалды ақша реформасы ғана позитивті экономикалық немесе әлеуметтік өзгерістерге ықпал ете алады деп санайды. Орталық банктер инфляцияны мезгіл-мезгіл банктерді құтқару және басқа да шаралар арқылы бақылауда көрінетін болса да, олар банк жүйесін банкроттықтан немесе күрт құлдыраудан сақтау үшін ақша ұсынымын ұлғайтуға (соның салдарынан валютаны құнсыздатуға) бейіштей мәжбүр болуы мүмкін, осылайша қаржы жүйесінде моральдық тәуекелдік тудырып, оны экономикалық көпіршіктерге осал етеді.
Халықаралық валюталық реформа
Роберт Мунделл сияқты теоретиктер (және Джеймс Робертсон сияқты радикалды ойшылдар) жаһандық ақша реформасының Біріккен Ұлттар Ұйымымен қатар жаһандық институттар жүйесінің бір бөлігі ретінде әлемдік экологиялық басқаруды қамтамасыз ету және әлемдік бейбітшілікке қол жеткізу үшін маңызды рөл атқаратынын айтады. Роберт Мунделл әсіресе халықаралық қаржы жүйесінде тұрақтандырушы фактор ретінде алтынды қайта қолдануды жақтады. "Asia Times Online" авторы Хенри Лю ақша реформасының аутистікке қарсы экономикаға қадам басқандағы маңызды бөлігі екенін көрсетеді. Кейбір бағытталған экономистер инфляцияны және валюталық тәуекелді азайту, сондай-ақ қаржы капиталын тиімді бөлу үшін ақша реформаларын қолдайды, бірақ экологиялық немесе бейбітшілік мақсаттарымен байланысты толыққанды реформа идеясын көбінесе солшылдар мен жаһандануға қарсы қозғалыс өкілдері қолдайды.
Әлеуметтік несие және қарызсыз ақшаны тікелей үкіметтен беру
Тағы бір радикалды реформа ұсыныстары ақша, салық және капиталдық бюджет реформасына баса назар аударады, бұл үкіметке экономиканы тұрақты шешімдерге бағыттауға мүмкіндік береді, егер мемлекеттік шығындарды тек жеке банктік жүйеден алынатын мемлекеттік қарыздың артуымен қаржыландыру мүмкін болмаса. Атап айтқанда, Майкл Роуботам, Стивен Зарленга және Эллен Браун сияқты бірқатар ақша реформаторлары фракциялық резервтік банкті шектеуді немесе толығымен тыйым салуды қолдайды (оны заңсыз банктік тәжірибе ретінде сипаттап, ол тонауға ұқсас) және фракциялық резервтік банктік жүйені мемлекеттік қазынадан тікелей шығарылатын, қарызы жоқ фиат валютасымен ауыстыруды жақтады, емес, квази-мемлекеттік Федералдық резервтен. Австриялық сарапшы Гэри Норт өзінің жазбаларында осы көзқарастарды қатаң сынады. Балама ретінде, әлеуметтік несие қозғалысы сияқты кейбір ақша реформаторлары инфрақұрылым мен тұрақты әлеуметтік жобаларды қаржыландыру үшін мемлекеттік меншіктегі орталық банк берген қайтарылатын, пайызсыз несие беруді қолдайды. Бұл әлеуметтік несие қозғалысы 20 ғасырдың басында қысқа ғана уақытқа өркендеп, кейін шеттетілді. Канадада ол 1935 және 1971 жылдар аралығында Альберта провинциясында тоғыз заң шығару жиналысы арқылы билікке ие болған және Квебекте көптеген мандаттар ұтып алған маңызды саяси қозғалыс болды. Ол 1980-ші жылдары жойылды. Бұл екі топтың да (фракциялық резервтік банктік жүйені қарызы жоқ, мемлекеттік шығарылған фиатпен алмастыруды жақтағандар және мемлекеттік орталық банк берген қайтарылатын, пайызсыз несие беруді қолдағандар) пікірінше, пайызсыз ақша ұсыну жұмыс істейтін халықты "қарыздық құлдықтың" шеңгелінен босатудың және экономиканы экологиялық зиян келтіретін тұтынушылықтан тұрақты экономикалық саясатқа және экологиялық таза бизнес-практикаларға қарай өзгертудің жолы болып табылады.
Мемлекеттік қарызсыз ақшаның мысалдары
Кейбір үкіметтер бұрын банк тәуелсіз, қарызсыз мемлекеттік ақша шығарумен тәжірибе жасаған. Америкалық колониялар Революцияға дейін «Колониялық қағаз ақша» жүйесін пайдаланды, бұл Бенджамин Франклиннің мақтауына ие болды. Ол ағылшын банкирлерінің осы мемлекеттік ақшаны жою әрекеті Революцияға себеп болды деп сенді. Сенімсіз дереккөз: дата=2021 жылғы сәуір айы.
Абрахам Линкольн Америка Азамат соғысында Одақтың жеңіске жетуіне көмектесу үшін үкімет шығарған, пайызы жоқ ақшаны пайдаланды. Ол кейде (әдетте шындығына күмәнді) осы «Гринбактарды» «осы республика халқының ең үлкен сыйы» деп атады.
Жергілікті бартер, жергілікті валюта
Кейбіреулер одан әрі барып, жасыл экономика немесе табиғи капитализм идеяларына негізделген ақша және валютаның толыққанды реформасы тиімді болар дейді. Бұған жұмсақ валюта, бартер және жергілікті қызмет көрсету экономикасы сияқты ұғымдар кіреді. Жергілікті валюта жүйелері кішкентай қауымдастықтарда, мемлекеттік жүйелерден тыс жұмыс істей алады және айырбас үшін арнайы басылған банкноттарды немесе "скриптер" деп аталатын талонды пайдаланады. Бартер бұл тұрғыда тауарлар мен қызметтерді тікелей алмасуға қадамы басқанда, жергілікті айырбас сауда жүйелері (LETS) схемасы – мүшелердің өзара несиелерін орталықтандырылған түрде тіркейтін, қауымдастыққа негізделген экономиканың ресми жүйесі болып табылады.
Тауар ақшасы
Ақша реформасын жақтаушылардың кейбіреулері фиаттық ақшадан қатай валютаға немесе активтермен қамтамасыз етілген валютаға көшуді қалайды, бұл көбінесе инфляцияға қарсы құрал деп есептеледі. Бұл алтын, күміс немесе олардың екеуімен де қамтамасыз етілген тауарлық ақшаны пайдалануды қамтиды, жақтаушылар олардың ерекше қасиеттеріне ие екенін айтады: жоғары серпімділік, жалғандауға қарсы тұру қабілеті, тұрақтылығы мен ыдырауға төзімділігі, сондай-ақ олардың табиғи түрде шектеулі қоры. Қазіргі таңдағы цифрлық технологиялар алтын сияқты қатай валюталармен сауда жасауға мүмкіндік береді. Кейбір сарапшылар интернет осы салада орталықтандыруды азайтып, бәсекелестікті жаңартатынын, нәтижесінде ақша өндірісі мен таратуда жаңа еркін нарық пайда болады және орталық үкімет пен банктердің айырбас құралдарына қатысты бұрынғы монополиялық бақылауы жойылатынын болжайды.
Банк қызметі
Кейбір ақша реформаторлары бәсекелес банктерге жеке банкноттар шығаруға мүмкіндік беруді, сонымен қатар орталық банктың соңғы шара ретінде несие беруші рөлін жоюды жақтайды. Осы факторлардың болмауы жағдайында, олар еркін нарықта алтын немесе күміс стандарты өздігінен қалыптасады деп есептейді.