Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұзаққа созылған дау-жанжал немесе төбелес
Long running argument or fight
Феуд /f//juː//d/ (сондай-ақ, қанды дау, кек қайтару, пайда, кландық соғыс, бандиттік соғыс, жеке соғыс немесе мафиялық соғыс деп те аталады) – көбінесе отбасылар немесе рулар сияқты әлеуметтік топтар арасында болатын, ұзаққа созылған дау немесе төбелес. Феудтар бір тараптың екінші тараптан шабуылға ұшыраған, қорланған, жарақаттанған немесе басқа түрде зардап шеккенін сезінуінен басталады. Күшті ашу сезімі бастапқы кек алуға алып келеді, бұл екінші тарапты қатты ренжітеді және кек алуға итермелейді. Содан кейін дау ұзаққа созылған кек алу зорлық-зомбылығының циклымен қоздырылады. Осы үздірсіз наразылық пен кек алу циклы феудты бейбіт түрде аяқтауды өте қиын жасайды. Феудтар ұрпақтар бойы сақталып, зорлық-зомбылық әрекеттеріне әкелуі мүмкін. Оларды отбасылық абыройға негізделген әлеуметтік қатынастардың шектен тыс дамуы деп түсіндіруге болады. Мафиялық соғыс – екі немесе одан көп қарсылас отбасы бір-бірімен ашық соғыс бастап, бір-бірінің бизнесін жойып, отбасы мүшелерін өлтіретін кез. Мафиялық соғыстар көбінесе барлық қатысушылар үшін апатты болып табылады және отбасының өркендеуіне немесе құлдырауына әкелуі мүмкін. Ерте заманға дейін феудтар заңды құралдар ретінде қарастырылып, белгілі бір деңгейде реттелген. Мысалы, Черногория мәдениетінде бұл "крвна освета" деп аталады, яғни "қан кек алу" дегенді білдіреді, оның айтылмаған, бірақ жоғары бағаланған ережелері бар. Албан мәдениетінде ол әдетте ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын "гякмарря" деп аталады. Рулық қоғамдарда қандық феуд, қандық байлықпен қатар, 1955 жылы антрополог Макс Глюкманның "Феудтағы бейбітшілік" мақаласында сипатталғандай, туыстық байланыс арқылы байланысты жеке адамдар мен топтар арасындағы қақтығыстарды шектеу және тоқтату үшін тиімді әлеуметтік бақылау құралы ретінде қызмет етті.
A feud /f//juː//d/, also known in more extreme cases as a blood feud, vendetta, faida, clan war, gang war, private war, or mob war, is a long running argument or fight, often between social groups of people, especially families or clans. Feuds begin because one party perceives itself to have been attacked, insulted, injured, or otherwise wronged by another. Intense feelings of resentment trigger an initial retribution, which causes the other party to feel greatly aggrieved and vengeful. The dispute is subsequently fuelled by a long running cycle of retaliatory violence. This continual cycle of provocation and retaliation usually makes it extremely difficult to end the feud peacefully. Feuds can persist for generations and may result in extreme acts of violence. They can be interpreted as an extreme outgrowth of social relations based in family honor. A mob war is a time when two or more rival families begin open warfare with one another, destroying each other's businesses and assassinating family members. Mob wars are generally disastrous for all concerned, and can lead to the rise or fall of a family. Until the early modern period, feuds were considered legitimate legal instruments and were regulated to some degree. For example, Montenegrin culture calls this krvna osveta, meaning "blood revenge", which had unspoken but highly valued rules. In Albanian culture it is called gjakmarrja, which usually lasts for generations. In tribal societies, the blood feud, coupled with the practice of blood wealth, functioned as an effective form of social control for limiting and ending conflicts between individuals and groups who are related by kinship, as described by anthropologist Max Gluckman in his article "The Peace in the Feud" in 1955.
Қан кешу
Қанды қастық – бұл өшпенділік айналымымен жүретін қастық, онда өлтірілген немесе әділетсіздікке ұшыраған, немесе ар-намысы қоршалған адамның туыстары немесе жақындары кінәлілерді немесе олардың туыстарын өлтіру арқылы немесе басқаша дене жазасы беру арқылы кек қайтаруға тырысады. Ағылшын тілінде "vendetta" деген итальян сөзі қанды қастықты білдіреді; алайда, итальян тілінде ол жай ғана (жеке) "кек алу" немесе "қарсылық" дегенді білдіреді, латын тіліндегі "vindicta" (кек алу) сөзінен шыққан, ал "faida" сөзі қанды қастыққа көбірек сай келеді. Ағылшын тілінде "vendetta" сөзі кейде қантөгіске міндетті түрде қатысы жоқ, ұзаққа созылған кез келген қастықты білдіру үшін қолданылады. Кейде ол өзара емес, бір адамның екіншісіне қарсы жаулық әрекеттердің ұзаққа созылған тізбегін білдіреді, оған ешқандай жауап қайтарылмайды.
A blood feud is a feud with a cycle of retaliatory violence, with the relatives or associates of someone who has been killed or otherwise wronged or dishonored seeking vengeance by killing or otherwise physically punishing the culprits or their relatives. In the English speaking world, the Italian word vendetta is used to mean a blood feud; in Italian, however, it simply means (personal) 'vengeance' or 'revenge', originating from the Latin vindicta (vengeance), while the word faida would be more appropriate for a blood feud. In the English speaking world, "vendetta" is sometimes extended to mean any other long standing feud, not necessarily involving bloodshed. Sometimes it is not mutual, but rather refers to a prolonged series of hostile acts waged by one person against another without reciprocation.
Тарих
Қандық дұшпандықтар заң үстемдігі әлсіз (немесе мемлекет мұндай дауларды реттеуге өзін жауапты деп санамаған) қоғамдарда кең таралған, онда отбасы мен туыстық байланыстар биліктің басты көзі болған. Отбасының кез келген мүшесінің әрекеті үшін бүкіл отбасы жауапты деп есептелген. Кейде бір отбасының екі тармағы да дау туып, тіпті ұрысқа да шығушы еді. Бұл әдет көбінесе құқық қорғау және қылмыстық заңдар заң бұзушыларды жазалауды өз мойнына алған, күшті орталық билікке ие қоғамдарда жойылды.
Blood feuds were common in societies with a weak rule of law (or where the state did not consider itself responsible for mediating this kind of dispute), where family and kinship ties were the main source of authority. An entire family was considered responsible for the actions of any of its members. Sometimes two separate branches of the same family even came to blows, or further, over some dispute. The practice has mostly disappeared with more centralized societies where law enforcement and criminal law take responsibility for punishing lawbreakers.
Өнеркәсіптік дәуірге дейінгі тайпалар арасындағы қақтығыстар
Қанды дұшпандық көптеген индустриялық дәуірге дейінгі тайпаларда кездесетін рәсімдік соғысқа ұқсас белгілі бір ортақтықтарға ие. Мысалы, Яномамо тайпасының еркектерінің үштен бірінен астамы орташа есеппен соғыста қаза тапқан. Аймаққа келген миссионерлердің баяндамаларында тайпалардың әйелдер немесе мәртебе үшін үнемі жанжалдарға түсіп, еуропалық қоныс аударушылар мен үкімет келгенге дейін Маку сияқты көрші тайпаларды құлдыққа салу мақсатымен үздіксіз соғыстар болғаны туралы мәліметтер келтірілген.
The blood feud has certain similarities to the ritualized warfare found in many pre industrial tribes. For instance, more than a third of Ya̧nomamö males, on average, died from warfare. The accounts of missionaries to the area have recounted constant infighting in the tribes for women or prestige, and evidence of continuous warfare for the enslavement of neighboring tribes, such as the Macu, before the arrival of European settlers and government.
Ежелгі Грекия
Гомер дәуіріндегі ежелгі Грецияда, жасаған қателіктері үшін жеке кек алу амалы табиғи және қалыпты саналды: «Грек моралінің өшпенділікке бейімділігіне кек алу құқығы кіріктірілген. Қандық дау – соғыс, ал соғыс – шексіз кек алулар тізбегі; және мұндай кек алу әрекеттері құдайлармен бекітілген».
In Homeric ancient Greece, the practice of personal vengeance against wrongdoers was considered natural and customary: "Embedded in the Greek morality of retaliation is the right of vengeance Feud is a war, just as war is an indefinite series of revenges; and such acts of vengeance are sanctioned by the gods".
Еврей заңдары
Ежелгі еврей заңына сәйкес, Құдай үшін және өлтірілген адам үшін қандық дауды өркендету жеке адам мен отбасының міндеті саналды. Қандық кек алу заңын жеке өзі алғашқы кісі өлтірушіге жаза тағайындаған адамға ерекше атау берілді: go'el haddam, қан кек алушы немесе қан құнының өтеуін беруші (Сандар кітабы 35:19 және басқа да жерлерде). Кездейсоқ кісі өлтірушілерге қорғау және заңды сот процесін қамтамасыз ету үшін алты қала-панажай құрылды. Егер кісі өлтіруші осы қалалардың біріне синып қорғаныш алса, кек алушыға оған зиян келтіруге тыйым салынды. «Оксфорд Библиясының анықтамалығында» айтылғандай: «Өмір қасиетті деп есептелгендіктен (Тек қана 9:6), жазықсыз адамның өмірі үшін ешқандай ақша төлеу өтеу бола алмайды; ол «жанға жан» (Шығу 21:23; Ережелер 19:21) болуы керек еді».
In ancient Hebrew law, it was considered the duty of the individual and family to avenge unlawful bloodshed, on behalf of God and on behalf of the deceased. The executor of the law of blood revenge who personally put the initial killer to death was given a special designation: go'el haddam, the blood avenger or blood redeemer (Book of Numbers 35: 19, etc.). Six Cities of Refuge were established to provide protection and due process for any unintentional manslayers. The avenger was forbidden from harming an unintentional killer if the killer took refuge in one of these cities. As the Oxford Companion to the Bible states: "Since life was viewed as sacred (Genesis 9.6), no amount of blood money could be given as recompense for the loss of the life of an innocent person; it had to be "life for life" (Exodus 21.23; Deuteronomy 19.21)".
Солтүстік Еуропаның христиан дініне дейінгі дәуірі
Келттіктердегі қандық дау "көзге көз" принципімен жүзеге асырылып, көбінесе кісі өлтіруге ұласатын. Шотландия мен Ирландияда рулар арасындағы келіспеушіліктер буыннан буынға беріліп, ұзаққа созылуы мүмкін. Скандинавияда викингтер дәуірінде дау-жанжал көп кездесетін, себебі орталық үкіметтің болмауы тудырған дауларды оған қатысты жеке адамдар немесе отбасылар өздері шешуге мәжбүр болды. Кейде бұл "қан ортасуға" дейін жетіп, ал кейбір жағдайларда тұтас отбасыларды құртатын. Дау-жанжалдың салдары мен олардың аяқталуы исланд сагаларындағы маңызды тақырыптардың бірі болып табылады. Даудың орнына "құн төлеу" (немесе норвегия мәдениетінде weregild) жүйесі болған, ол кінәлі адамдардан қасақана немесе тіпті қатенің салдарынан келген дене мүшесінің жоғалуына немесе өлімге жауапты болған жағдайда белгілі бір сома төлеуді талап ететін. Егер бұл төлемдер жасалмаса немесе зардап шеккен тарап оларды қабылдамаса, қандық дау басталуы мүмкін.
The Celtic phenomenon of the blood feud demanded "an eye for an eye", and usually descended into murder. Disagreements between clans might last for generations in Scotland and Ireland. In Scandinavia in the Viking era, feuds were common, as the lack of a central government left dealing with disputes up to the individuals or families involved. Sometimes, these would descend into "blood revenges", and in some cases would devastate whole families. The ravages of the feuds as well as the dissolution of them is a central theme in several of the Icelandic sagas. An alternative to feud was blood money (or weregild in the Norse culture), which demanded a set value to be paid by those responsible for a wrongful permanent disfigurement or death, even if accidental. If these payments were not made, or were refused by the offended party, a blood feud could ensue.