Солтүстік Африка тарихы: б.з.д. 8 ғасыр – б.з. 5 ғасыры
North Africa during classical antiquity
Солтүстік Африка тарихы (б.з.д. 8 ғ. – б.з. 5 ғ.): Египет, Ливия, Нумидия, Мавретания аймақтарының ежелгі дәуірдегі тарихы, грек және финик колониялары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Африканың тарихи кезеңдері (б.з.б. 8 ғасыр – б.з. 5 ғасыр)
Historic phases of North Africa (c. 8th cent. BCE 5th cent. CE)
Ежелгі дәуірдегі Солтүстік Африка тарихы (б.з.б. 8 ғасыр – б.з. 5 ғасыр) шамамен шығыстағы Мысыр тарихы, ортадағы ежелгі Ливия тарихы және батыстағы Нумидия мен Мавритания тарихы болып бөлінеді. Бастапқыда, шығыста Египет классикалық антикалық дәуірдің алғашқы кезеңінде парсы билігі астында болды, ал эллинистік дәуірде Птолемей әулетіне өтті. Ливияда бербер тайпалары қоныстанды, ал жағалау бойында финикиялық және грек колониялары құрылды. Рим Республикасы Карфаген жеңілгеннен кейін б.з.б. 146 жылы Африка провинциясын құрды. Рим империясы ақырында Африканың бүкіл Жерорта теңізі жағалауын бақылады, б.з.б. 30 жылы Мысырды, б.з.б. 20 жылы Крит пен Киренаиканы, ал б.з. 44 жылы Мавританияны қосты. Батыс Рим империясы 5 ғасырда Африканың көп бөлігін вандалдарға жоғалтты. Олар 6 ғасырда Шығыс Рим империясы арқылы Рим империясына қайта қосылды. Кейіннен империя Африканы толығымен бақылауын жоғалтты, өйткені 7 ғасырдың соңында аймақ Умайялардың Солтүстік Африканы басып алуына ұшырады.
The history of North Africa during the period of classical antiquity (c. 8th century BCE – 5th century CE) can be divided roughly into the history of Egypt in the east, the history of ancient Libya in the middle and the history of Numidia and Mauretania in the West. Initially, in the east, Egypt was under Persian rule during the early phase of classical antiquity, passing to the Ptolemaic dynasty in the Hellenistic era. Libya was inhabited by Berber tribes, while along the coast Phoenician and Greek colonies were set up. The Roman Republic established the province of Africa in 146 BCE after the defeat of Carthage. The Roman Empire eventually controlled the entire Mediterranean coast of Africa, adding Egypt in 30 BCE, Crete and Cyrenaica in 20 BCE, and Mauretania in CE 44. The Western Roman Empire lost most parts of Africa to the Vandals in the 5th century. They were reincorporated into the Roman realm by the Eastern Roman Empire in the 6th century. Later, the empire finally lost all control of Africa as the region fell to the Umayyad conquest of North Africa by the close of the 7th century.
Ежелгі Мысырдың соңғы кезеңі
Ежелгі Мысырдың соңғы кезеңі – үшінші аралық кезеңнен кейін, Мысырдың Саит жиырма алтыншы династиясынан бастап парсылардың жаулап алуына дейінгі жергілікті мысырлық билеушілердің соңғы гүлденуі мен 332 ж.б.д. Ұлы Александрдың жаулап алуына дейін отыз бірінші (екінші парсы) династиясының құлауын қамтиды. 323 ж.б.д. Александр қайтыс болғаннан кейін Мысыр Птолемей I Сотерге қарасты, ол 305 ж.б.д. Птолемей патшалығын құрды. 2013 жылы ежелгі мысырлықтың тегін анықтау үшін жаңа буын секвенирлеуді пайдалана отырып, алғашқы генетикалық талдау жүргізілді. Мысырлық бес мумияның бас сүйектерінен ДНК алынды. Барлық сынамалар б.з.д. 806-дан б.з. 124 жылға дейінгі кезеңге, яғни Соңғы династиялық және Птолемейлік кезеңдерге сәйкес келеді. Зерттеушілер мумияланған адамдардың бірінің мтДНҚ I2 гаплогруппасына жататындығын анықтады, бұл гаплогруппа Батыс Азияда пайда болған аналық клад деп саналады.
The Late Period of ancient Egypt refers to the last flowering of native Egyptian rulers after the Third Intermediate Period from the Saite Twenty sixth Dynasty of Egypt into Persian conquests and ending with the fall of the Thirty First (Second Persian) Dynasty to the conquest of Alexander the Great in 332 BCE. After Alexander's death in 323 BCE, Egypt fell to Ptolemy I Soter who eventually established the Ptolemaic Kingdom in 305 BCE. In 2013, the first genetic analysis utilizing next generation sequencing was conducted to ascertain the ancestral lineage of an Ancient Egyptian individual. DNA was extracted from the heads of five Egyptian mummies. All the specimens were dated to between 806 BC and 124 AD, a timeframe corresponding with the Late Dynastic and Ptolemaic periods. The researchers observed that one of the mummified individuals likely belonged to the mtDNA haplogroup I2, a maternal clade believed to have originated in Western Asia.
Ежелгі Ливия мен финикиялықтар
Финикиялық саудагерлер шамамен б.з.д. 900 жылы Солтүстік Африка жағалауына келді және 800 жылы Карфагенді (қазіргі Тунис) құрды. Б.з.д. VI ғасырда Типасада (Алжирдегі Черчеллдің шығысында) пунийліктердің болуы байқалды. Карфагендегі басты билік орталығынан карфагендіктер кеңіп, Солтүстік Африка жағалауында кішкентай елді мекендер (грек тілінде эмпория деп аталған) құрды; осы елді мекендер ақырында сауда қалаларымен қатар, кемелер тоқтау орны ретінде де пайда болды. Гиппо Региус (қазіргі Аннаба) және Русикада (қазіргі Скикда) қазіргі Алжир жағалауындағы карфагендіктер құрған қалалардың қатарында. Карфагеннің күші артқан сайын, жергілікті халықпен байланысы күрт күшейді. Бербер цивилизациясы ауыл шаруашылығы, өндіріс, сауда және саяси құрылымдар бірнеше мемлекеттерді қолдауға жеткен деңгейде болды. Карфаген мен ішкі аймақтағы берберлер арасындағы сауда байланыстары дамып, пуний тілінде сөйлейтін жаңа пунийлік қоғам пайда болды, бірақ аумақтық кеңеюдің нәтижесінде кейбір берберлер құлдыққа немесе әскери қызметке алынып, ал енді біреулерінен салық жиналды.
Phoenician traders arrived on the North African coast around 900 BC and established Carthage (in present day Tunisia) around 800 BCE. By the 6th century BCE, a Punic presence existed at Tipasa (east of Cherchell in Algeria). From their principal center of power at Carthage, the Carthaginians expanded and established small settlements (called emporia in Greek) along the North African coast; these settlements eventually served as market towns as well as anchorages. Hippo Regius (modern Annaba) and Rusicade (modern Skikda) are among the towns of Carthaginian origin on the coast of present day Algeria. As Carthaginian power grew, its involvement in the indigenous population increased dramatically. Berber civilization was already at a stage in which agriculture, manufacturing, trade, and political organization supported several states. Trade links between Carthage and the Berbers in the interior grew and thus created a new Punic society speaking Punic, but territorial expansion also resulted in the enslavement or military recruitment of some Berbers and in the extraction of tribute from others.
Птолемеялық Египет
Мысыр эллиндік географияда Ливияның (Африканың) құрамына кірмейтін еді. Африка мен Азия арасындағы шекара – Катабатмус Магнус болды, ол Ливияның өзінің (немесе Мармариканың) Батыс Мысырдың «Ливия номостарынан» (Λιβύης νόμος) бөліп тұрды.
Egypt was not considered part of Libya (Africa) in Hellenistic geography. The boundary between Africa and Asia was at Catabathmus Magnus, separating Libya proper (or Marmarica) from the "Libyan Nomos" (Λιβύης νόμος) of western Egypt.
Карфаген және пунистік соғыстар
Мерседес соғысына бербер сарбаздары б.з.д. 241 жылдан 238 жылға дейін қатысты, себебі Бірінші Пуникалық соғыста Карфаген жеңілгеннен кейін оларға жалақы төленбеді. Берберлер Карфагеннің Солтүстік Африкадағы көптеген территориясын бақылауға қол жеткізді және грек тілінде Солтүстік Африканың жергілікті тұрғындарын сипаттау үшін қолданылатын "Ливиялық" деген атағы бар монеталар шығарды. Карфаген мемлекеті Пуникалық соғыстарда римдіктерге тікелей жеңіліске ұшырағандықтан құлдырады; б.з.д. 146 жылы Карфаген қаласы толығымен қиратылды.
In the Mercenary War, Berber soldiers participated from 241 to 238 BCE after being unpaid following the defeat of Carthage in the First Punic War. Berbers succeeded in obtaining control of much of Carthage's North African territory, and they minted coins bearing the name Libyan, used in Greek to describe natives of North Africa. The Carthaginian state declined because of successive defeats by the Romans in the Punic Wars; in 146 BCE the city of Carthage was destroyed.
Бербер патшалықтары
Карфагендік билік әлсіреген сайын, бербер басшыларының ішкі аймақтардағы ықпалы арта түсті. Б.з.д. 2-ғасырда бірнеше ірі, бірақ нашар басқарылған бербер мемлекеттері пайда болды. Олардың екеуі Карфаген бақылаған жағалау аймақтарының ішінде, Нумидияда құрылды. Нумидияның батысында Мавритания жатқан, ол Молуя өзенінен бастап Марокко арқылы Атлант мұхитына дейін созылды. Бербер өркениетінің ең жоғалған шағы, бір мың жылнан астам уақыттан кейін Альмохадтар мен Альморавидтер келгенге дейін теңдесі жоқ, б.з.д. 2-ғасырда Масинисса билігі тұсында жетістікке жетті. Б.з.д. 148 жылы Масиниссаның қайтысынан кейін бербер мемлекеттері бірнеше рет бөлініп, біріктірілді. Масинисса әулеті біздің заманымыздың 24 жылына дейін сақталды, содан кейін қалған бербер территориясы Рим империясына қосылды.
As Carthaginian power waned, the influence of Berber leaders in the hinterland grew. By the 2nd century BCE, several large but loosely administered Berber kingdoms had emerged. Two of them were established in Numidia, behind the coastal areas controlled by Carthage. West of Numidia lay Mauretania, which extended across the Moulouya River in Morocco to the Atlantic Ocean. The high point of Berber civilization, unequaled until the coming of the Almohads and Almoravids more than a millennium later, was reached during the reign of Masinissa in the 2nd century BCE. After Masinissa's death in 148 BC, the Berber kingdoms were divided and reunited several times. Masinissa's line survived until CE 24, when the remaining Berber territory was annexed to the Roman Empire.
Рим дәуірі
Римдіктердің Африканың Жерорта теңізі жағалауындағы солтүстік аймақтарына билік етуі Карфагеннің жеңілісімен басталды. Келесі ғасырда Рим империясы Нил аңғарынан қазіргі Марокконың Атлант мұхитына дейінгі барлық жағалауларды бақылап тұрды. Солтүстік Африкадағы Рим әскери күші, империяның басқа аймақтарымен салыстырғанда, салыстырмалы түрде шағын болды – Нумидия мен екі Мавритания провинциясында шамамен 28 000 әскер мен қосымша күштер орналасқан еді. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырынан бастап, бұл гарнизондар негізінен жергілікті тұрғындармен толықтырылды, себебі аймақ толығымен бағынып, римдік мәдениетке сіңген деп есептелді. Карфагеннен басқа, Солтүстік Африкадағы қала құрылысы Рим императорлары Клавдий, Нерва және Траян тұсындағы әскери қызметтен шыққандардың қоныстарын құрумен байланысты. Қазіргі Алжирде Типаса, Куикул (қазіргі Джемила, Сетифтің солтүстік-шығысында), Тамугади (қазіргі Тимгад, Сетифтің оңтүстік-шығысында) және Ситифис (қазіргі Сетиф) сияқты елді мекендер болды. Көптеген қалалардың гүлденуі ауыл шаруашылығына байланысты еді. Солтүстік Африка империяның «астық қоймасы» деп аталды және империядағы ең ірі астық экспорттаушылардың бірі болды, одан Италия және Грекия сияқты басқа провинцияларға экспортталды. Басқа дақылдарға жеміс-жидектер, өрік, жүзім және бұршақ кірді. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына қарай, зәйтүн майы экспорттық тауар ретінде астықпен бәсекелесті. Төмендеудің басталуы Солтүстік Африкада басқа жерлерге қарағанда аз болды. Дегенмен, көтерілістер болды. 238 жылы жер иелері императордың салық саясатына қарсы сәтті болмаған көтеріліс ұйымдастырды. 253 жылдан 288 жылға дейін Мавритания тауларында эпизодтық тайпалық көтерілістер болды. Қалалар да экономикалық қиындықтарға тап болды және құрылыс іс-шаралары дерлік тоқтады. Римдік Солтүстік Африка қалаларында үлкен еврей халқы болды. Кейбір еврейлер 1-ші және 2-ші ғасырларда Рим билігіне қарсы көтерілгені үшін Яһудеядан немесе Палестинадан жер аударылды, ал басқалары пуникалық қоныс салушылармен ертерек келді. Сонымен қатар, бербер тайпаларының бір бөлігі еврей дініне көшті.
Roman domination of the northern Mediterranean coasts of Africa began when Carthage was defeated. The Roman Empire in the following century controlled all the coasts from the Nile valley to the Atlantic Ocean of modern Morocco. The Roman military presence of North Africa was relatively small if related to other areas of the empire, consisting of about 28,000 troops and auxiliaries in Numidia and the two Mauretanian provinces. Starting in the 2nd century CE, these garrisons were manned mostly by local inhabitants, because the area was considered fully pacified and nearly totally romanised. Aside from Carthage, urbanization in North Africa came in part with the establishment of settlements of veterans under the Roman emperors Claudius, Nerva, and Trajan. In what is now Algeria, such settlements included Tipasa, Cuicul or Curculum (modern Djemila, northeast of Sétif), Thamugadi (modern Timgad, southeast of Sétif), and Sitifis (modern Setif). The prosperity of most towns depended on agriculture. Called the "granary of the empire," North Africa was one of the largest exporters of grain in the empire, which was exported to other provinces, like Italy and Greece. Other crops included fruit, figs, grapes, and beans. By the 2nd century CE, olive oil rivaled cereals as an export item.'' The beginnings of the decline were less serious in North Africa than elsewhere. There were uprisings, however. In CE 238, landowners rebelled unsuccessfully against the emperor's fiscal policies. Sporadic tribal revolts in the Mauretanian mountains followed from 253 to 288. The towns also suffered economic difficulties, and building activity almost ceased. The towns of Roman North Africa had a substantial Jewish population. Some Jews had been deported from Judea or Palestine in the 1st and 2nd centuries CE for rebelling against Roman rule; others had come earlier with Punic settlers. In addition, a number of Berber tribes had converted to Judaism.
Христиандық
II ғасырда ерте христиандық пайда болды және көп ұзамай қалаларда да, құлдардың арасында да жақтастары көбейді. 256 жылы Карфаген соборында сексеннен астам епископ қатысты, олардың кейбіреулері алыс жатқан Нумидияның шекаралық аймақтарынан келген еді. IV ғасырдың соңына қарай, қонысқан жерлер христиандыққа енді, ал кейбір бербер тайпалары бірден дінге көшті. 313 жылы Солтүстік Африкадағы христиандар арасында донатизм деп белгілі болған шіркеудегі бөлініс басталды. Донатистер шіркеудің қасиеттілігін баса көрсетіп, император Диоклетиан билік кезінде тыйым салынған кезде Киелі кітаптарды тапсырғандардың діни рәсімдерді орындау құқығын мойындамады. Сондай-ақ, донатистер император Константиннің шіркеу ісіне араласуына қарсы болды, ал көптеген христиандар императорлық биліктің ресми мойындауын құптады. Кейде зорлыққа шабуылдарға ұшыраған бұл дау Рим жүйесінің жақтастары мен қарсыластары арасындағы күрес ретінде сипатталды. Донатизмнің ұстанымын, кейіннен ересь деп танылған, Солтүстік Африкада ең кескілесе сынға алған адам – Гиппо Регий епископы Августин болды. Августин дін қызметкерінің лайықты болмауы діни сакраменттердің дұрыстығына әсер етпейді, себебі олардың нағыз дін қызметкері – Мәсіх деп мәлімдеді. Христиандық догманың көрнекті жақтасы саналатын Августин өз уағыздарында және кітаптарында православиелік христиан билеушілерінің шиғысшылдар мен еретиктерге қарсы күш қолдану құқығы туралы теорияны дамытты. 411 жылы Карфагендегі императорлық комиссия шешім қабылдап, дауды шешкенімен, донатистер қауымы 6 ғасырға дейін өмір сүре берді.
Early Christianity arrived in the 2nd century and soon gained converts in the towns and among slaves. More than eighty bishops, some from distant frontier regions of Numidia, attended the Council of Carthage in 256. By the end of the 4th century, the settled areas had become Christianized, and some Berber tribes had converted en masse. A division in the church that came to be known as the Donatist controversy began in 313 among Christians in North Africa. The Donatists stressed the holiness of the church and refused to accept the authority to administer the sacraments of those who had surrendered the scriptures when they were forbidden under the Emperor Diocletian. The Donatists also opposed the involvement of Emperor Constantine in church affairs in contrast to the majority of Christians who welcomed official imperial recognition. The occasionally violent controversy has been characterized as a struggle between opponents and supporters of the Roman system. The most articulate North African critic of the Donatist position, which came to be called a heresy, was Augustine, bishop of Hippo Regius. Augustine maintained that the unworthiness of a minister did not affect the validity of the sacraments because their true minister was Christ. In his sermons and books Augustine, who is considered a leading exponent of Christian dogma, evolved a theory of the right of orthodox Christian rulers to use force against schismatics and heretics. Although the dispute was resolved by a decision of an imperial commission in Carthage in 411, Donatist communities continued to exist as late as the 6th century.
Жарақаттандыру және құлдырау
365 жылы жазда Солтүстік Африканы зор цунами шапты, орасан зор қиратулар мен мыңдаған адамның қаза болуына себеп болды. Қалалар қирады, жағалаудағы егістік жерлер тұзды сумен бүлінді. Дақылдың дерлік толық құлауы сауданың күрт азаюына әкеп соқты. Сауданың азаюы Римнің үстемдігін әлсіретті. Таулы және шөлді аймақтарда тәуелсіз мемлекеттер құрылды, ал берберлер қалаларды қайта бағындырды. Содан кейін вандалдар 5 ғасырдың басында Африка Проконсулярінің көп бөлігін жаулап алып, жүз жылға созылды. Константинопольде орналасқан Византия императоры Юстиниан I-нің қолбасшысы Белисарий 533 жылы 16 мың әскермен Солтүстік Африкаға қонды және бір жылдың ішінде вандалдар мемлекетін жойды. Көптеген ауылдық аймақтар берберлердің билігіне қайта оралды, ал Византияның Солтүстік Африкасы мұсылман шапқыншылықтары кезінде толығымен жоғалып кетті.
In the summer of 365 AD, a massive tsunami struck North Africa, causing massive damage and thousands of deaths. The cities were devastated and coastal farmlands ruined by seawater. Almost total crop failure precipitated a steep decline in trade. This decline in trade weakened Roman control. Independent kingdoms emerged in mountainous and desert areas, towns were reconquered by Berbers. Then the Vandals took over most of Africa Proconsularis in the early 5th century and stayed for a hundred years. Belisarius, general of the Byzantine emperor Justinian I based in Constantinople, landed in North Africa in 533 with 16,000 men and within a year destroyed the Vandal kingdom. Many rural areas reverted to Berber rule and Byzantine North Africa as a whole was lost during the Muslim conquests.