Кіріспе
Клаустрофобия – бұл шағын кеңістіктерден қорқу. Оны көптеген жағдайлар немесе себептер тудыруы мүмкін, соның ішінде лифтілер, әсіресе адамдар толы болғанда, терезесіз бөлмелер және есіктері мен терезелері жабық қонақ үй бөлмелері. Тіпті сырттан құлыпталатын жатын бөлмелері, кішкентай автомобильдер және мойынға тығыз киімдер де клаустрофобиясы бар адамдарда жауап реакциясын тудыруы мүмкін. Бұл көбінесе үрейлену шабуылдарына алып келетін мазасыздық синдромы ретінде жіктеледі. Клаустрофобияның пайда болуына миндаль безінің (амигдала) көлемінің азаюы, классикалық шарттану немесе шағын кеңістіктерге қорқыныш сезіміне генетикалық бейімділік сияқты көптеген факторлар себеп болуы мүмкін. Бір зерттеу көрсеткендей, әлем халқының 5-10 пайызы ауыр клаустрофобиядан зардап шегеді, бірақ олардың аз ғана бөлігі осы синдромға ем алады. Клаустрофобия термині латын тіліндегі "claustrum" – "жабық орын" және грек тіліндегі "phóbos" – "қорқыныш" сөздерінен шыққан.
Claustrophobia is a fear of confined spaces. It is triggered by many situations or stimuli, including elevators, especially when crowded to capacity, windowless rooms, and hotel rooms with closed doors and sealed windows. Even bedrooms with a lock on the outside, small cars, and tight necked clothing can induce a response in those with claustrophobia. It is typically classified as an anxiety disorder, which often results in panic attacks. The onset of claustrophobia has been attributed to many factors, including a reduction in the size of the amygdala, classical conditioning, or a genetic predisposition to fear small spaces. One study indicates that anywhere from five to ten percent of the world population is affected by severe claustrophobia, but only a small percentage of these people receive some kind of treatment for the disorder. The term claustrophobia comes from Latin claustrum "a shut in place" and Greek φόβος, phóbos, "fear".
Белгілері мен симптомдары
Клаустрофобия – мазасыздық синдромы. Симптомдар көбінесе балалық шақта немесе жасөспірім кезеңінде дамиды, бірақ оның пайда болуы өмірдің кез келген сәтінде мүмкін. Мұндай жағдай бірнеше рет немесе бір рет ғана орын алып, санада терең із қалдыруы мүмкін. Ларс Геран Ост жасаған тәжірибеде клаустрофобиядан зардап шеккен көптеген қатысушылар олардың фобиясы "шартты рефлекс нәтижесінде пайда болды" деді. Көбінесе клаустрофобия бұрынғы оқиғалардың салдарынан туындайды.
Дайын фобия
Клаустрофобияның классикалық түрде шартталған немесе үйренген фобия емес екенін көрсететін зерттеулер бар. Бұл міндетті түрде туа біткен қорқыныш емес, бірақ "дайын фобия" деп аталатын нәрсе болуы мүмкін. Эрин Герсли "Фобиялар: себептері мен емдеуі" кітабында адамдардың генетикалық тұрғыдан оларға қауіпті нәрселерден қорқуға бейім екенін айтады. Клаустрофобия осы санатқа жатуы мүмкін, себебі оның "кең таралуы, ерте пайда болуы, оңай игерілуі және танымдық емес ерекшеліктері" бар. Клаустрофобияның пайда болуы эволюциялық қорғаныш механизмінің бір бөлігі болуы мүмкін. Бұрынғы қауіпті ортада мұндай алдын ала бағдарламаланған қорқыныш қажет болған, сондықтан адам миы "қауіпті стимулдардың белгілі бір түрлеріне тиімді қорқыныш шарттарын" дамытты. Бұл дайын фобияны тудырады, ол толығымен туа біткен емес, бірақ кеңінен және оңай үйреніледі. Рахман мақалада былай түсіндіреді: "Дайын фобиялардың басты белгілері – оларды оңай игеруге болады, олар таңдамалы, тұрақты, биологиялық маңызды және, мүмкін, [танымдық емес]". "Таңдамалы" және "биологиялық маңызды" дегеніміз, олар тек жеке адамның денсаулығына, қауіпсіздігіне немесе өмір сүруіне тікелей қауіп төндіретін нәрселерге қатысты. "Танымдық емес" дегеніміз, осы қорқыныштардың санасыз қалыптасатынын білдіреді. Екі фактор да клаустрофобияның адам миына алдын ала бағдарламаланған дайын фобия екенін көрсетеді.
Өлшемі
Бұл әдіс 1979 жылы клаустрофобия диагнозы қойылған пациенттердің файлдарын қарастыру және бұл ауруды диагностикалау туралы әртүрлі ғылыми мақалаларды оқу арқылы әзірленді. Бастапқы шкала жасалғаннан кейін, оны бірнеше саладағы сарапшылар сынап, жетілдірді. Бүгінде ол 20 сұрақтан тұрады, олар қысылғандық деңгейін және белгілі бір жағдайлардан қашуға деген ұмтылысты анықтайды. Көптеген зерттеулер бұл шкаланың клаустрофобияны диагностикалауда тиімді екенін көрсетті.
Сұрақнама
Бұл әдісті 1993 жылы осы саладағы екі сарапшы – Рахман мен Тейлор әзірледі. Бұл әдіс тұншығу қорқынысынан туындаған белгілерді ажыратуға тиімді. 2001 жылы тағы бір салалық сарапшылар тобы оны 36 сұрақтан 24-ке дейін қысқартып өзгертті. Әртүрлі зерттеулер бұл әдістің өте тиімді екенін көрсетті. Бұл әдіс, егер пациент нақты жағдайдан емес, осындай жағдайдың салдарынан қорқатын болса, онда осы бұзылыспен күресуде ерекше тиімді деп есептеледі.
In vivo әсер ету
Бұл әдіс науқастарды өздерінің қорқыныштарына тікелей қабылдану арқылы бетпе-бет келуге мәжбүрлейді. Шындығында, бағалауларға сәйкес, пациенттердің 4-20% осы себеппен сканерлеуден бас тартады. Бір зерттеуде бұл көрсеткіш МРТ-ға түскендердің 37%-ына дейін жетеді деп есептеледі. Тағы бір жағдайлық зерттеу екі нақты фобиясы (клаустрофобия және дауыл) бар науқасқа виртуалды шындықтың тиімділігін зерттеді. Қатысушы DSM IV критерийлеріне сәйкес екі нақты фобияға – жағдайлық типке (клаустрофобия) және табиғи орта типке (дауыл) сай келді. Ол 12 жыл бұрын сауда орталығында адамдардың басып кеткенінен кейін автобустар, лифттер, көпшілік және ұшақтар сияқты жабық кеңістіктерден қорқуын басталды. Осы оқиғаға жауап ретінде ол табиғи орта типтегі фобияны (дауыл) дамытты, себебі адамдардың жүгіруіне үлкен дауылдың шуы себеп болған. Қатысушыға "клаустрофобиялық" ортадағы қиындық деңгейлерін анықтау үшін екі жеке VR ортасы берілді, бірі үй, екіншісі лифт болды. Барлығы 30 күн ішінде сегіз сеанс өтті, әр сеанс 35-45 минутқа созылды. Осы емнің нәтижесі жабық кеңістіктерден қорқуды азайтуға және 3 ай ішінде жақсаруға көмектесті.
Шектеуден қорқу мен тұншығудан қорқуды ажырату
Клаустрофобияны зерттеген көптеген сарапшылар оның екі жеке компоненттен тұратынын айтады: тұншығудан қорқу және шектелуден қорқу. Бұл тұжырымды толыққанды дәлелдеу мақсатында үш сарапшы зерттеу жүргізді, нәтижелерді нақты айқындау үшін. Зерттеу 78 науқасқа МРТ жасау кезінде сауалнама тарату арқылы жүзеге асырылды. Алынған деректер тұншығу және шектелуге қатысты жеке субшкалалары бар, белгілі бір "қорқыныш шкаласына" біріктірілді. Теориялық тұрғыдан алғанда, егер себептік факторлар шындығында бөлек болса, бұл субшкалалар өзгеше болуы керек. Зерттеу симптомдардың жеке екенін дәлелдеуге сәттілік тапты. Осылайша, осы зерттеуге сәйкес, клаустрофобиямен тиімді күресу үшін осы екі түбірлік себепті де жою қажет. Дегенмен, бұл зерттеу тек МРТ-ні аяқтай алған адамдарға қатысты болғандықтан, МРТ-ні толықтыра алмағандар зерттеуге қосылмады. Көптеген адамдар клаустрофобияның ауыр түріне байланысты зерттеуден бас тартқан болуы мүмкін. Сондықтан, клаустрофобиядан ең қатты зардап шеккендердің қатыспауы осы статистиканы бұрмалауы ықтимал.
Клаустрофобиямен ауыратын және ауырмайтын пациенттердегі ықтималдық рейтингтері
Бұл зерттеу 98 адамға қатысты жүргізілді, оның 49-ы клаустрофобия диагнозы қойылған, ал 49-ы – "бақылау тобы" болды. Зерттеудің мақсаты – клаустрофобиямен ауыратын адамдардың санасы "күшті алаңдау тудыратын" оқиғалар (яғни клаустрофобиялық жағдайлар) арқылы бұрмаланатынын және олардың осы оқиғалардың орын алу мүмкіндігіне сене бастайтынын анықтау болды. Әрбір қатысушыға үш оқиға ұсынылды: клаустрофобиялық оқиға, жалпы жағымсыз оқиға және жалпы жағымды оқиға. Олардан осы оқиғаның өзіне орын алу ықтималдығын бағалау сұралды. Күтілгендей, клаустрофобия диагнозы қойылған адамдар клаустрофобиялық оқиғалардың орын алу ықтималдығын бақылау тобына қарағанда едәуір жоғарырақ бағалады. Позитивті немесе негативті оқиғаларда ерекше айырмашылық байқалмады. Дегенмен, бұл зерттеудің де кемшіліктері болуы мүмкін, себебі клаустрофобиясы бар адамдарға бұрыннан диагноз қойылған еді. Диагноз қою, клаустрофобиялық жағдайлардың оларға көбірек орын алуы мүмкін деген сенімге әсер етуі мүмкін.