Кіріспе

Бразилия жаңғағы (Bertholletia excelsa) – Лецитид тұқымдасына жататын Оңтүстік Америка ағашы. Бұл Амазонка орманындағы ең ірі және ұзақ өмір сүретін ағаштардың бірі. Оның жемісі мен қабығы – ішінде жеуге жарамды Бразилия жаңғағы бар – салыстырмалы түрде үлкен және жалпы салмағы шамамен бірдей болады. Бразилия жаңғағы тағам ретінде микроэлементтердің көп болуымен, әсіресе селенге байлығымен ерекшеленеді. Бразилия жаңғағы ағашының ағашы жоғары сапасымен бағаланады және ағаш өңдеу, еден төсеу және ауыр құрылыс салаларында қолданылады.

Жалпы атаулар

Португал тілінде сөйлейтін елдерде, мысалы Бразилияда, оларды әртүрлі атаулармен шақырады: "castanha do brasil" (португал тілінде "Бразилия каштаны" деген мағынаны білдіреді), "castanha do pará" (португал тілінде "Пара каштаны" деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ castanha da amazônia, castanha do acre, "noz amazônica" (португал тілінде "Амазония жаңғағы"), noz boliviana, tocari ("көбінесе Карибтік тегінен шыққан"), және tururi (Tupi тілінен turu'ri) сияқты атаулар да қолданылады. Солтүстік Америкада 1896 жылдан бастап Бразилия жаңғағын кейде "неггер аяқтары" деп атаған, бірақ бұл осы сөздің нәсілдік қорлау ретінде әлеуметтік жағынан қабылданбауынан кейін қолданудан шығып қалды.

Сипаттама

Бразилия жаңғағы - өте ірі ағаш, биіктігіне дейін жетеді және діңінің диаметріне ие, бұл оны Амазония орманындағы ең үлкен ағаштардың қатарына қосады. Ол 500 жылдан астам өмір сүре алады, көбінесе мың жылға жуық жасайды. Сабағы тік болып келеді және ағаштың биіктігінің жартысынан астам бөлігі бойында бұтақтары жоқ, ал айналасындағы басқа ағаштардың жапырақтарынан жоғарыда ірі, көзге түсетін, ұзын бұтақтардан тұратын қалың жапырақ шоғыры орналасқан. Қабығы сұрғылт және тегіс. Жапырақтары құрғақ маусымда түсіп, кезектесіп орналасқан, қарапайым, бүтін немесе тік тілімді, сопақ пішіндес, ұзындығы және ені болады. Гүлдері кішкентай, жасыл-ақ түсті, ұзындығы бар паникл гүлшоғырымен гүлдейді; әр гүлде екі бөліктен тұратын, түсіп қалатын тостағанша, алты түрлі қаймақ түсті жапырақша және кең, қақпақ тәрізді массаға біріктірілген көптеген аталық тозаңдықтары болады.

Көбею

Бразилия жаңғағы ағаштары жемістерді тек таза ормандарда ғана өндіреді, себебі бұзылған ормандарда Bombus, Centris, Epicharis, Eulaema және Xylocopa туыстарына жататын ірі денелі аралар жоқ, ал олар ғана ағаштың гүлдерін тозаңдата алады. Әртүрлі аймақтарда және жылдың әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі ара туыстары негізгі тозаңдатушылар болып табылады. Бразилия жаңғағы плантациялардан да жиналған, бірақ өндіріс төмен және қазіргі уақытта экономикалық тұрғыдан тиімді емес. Гүлдер тозаңданғаннан кейін жеміс пісуіне 14 ай уақыт керек. Жемістің өзі диаметрі үлкен капсула болып келеді, сыртқы түрі кокостың қабығына ұқсас және салмағы 2 кг-ға жетеді. Оның қалыңдығы 2 см болатын қатты, ағаш тәрізді қабығы бар, ішінде сегізден 24-ке дейін үшбұрышты пішіндес, 10 см-ге дейін ұзын тұқымдар ("Бразилия жаңғақтары") апельсин бөліктері сияқты жинақталған, бірақ бір қабатқа ғана шектелмейді. Үш қабатқа дейін бірінің үстіне бірі орналасуы мүмкін, ал ортаңғы қабаттың тұқымдарының ұштары жоғарғы және төменгі қабаттарға еніп жатады (жоғарыдағы суретті қараңыз). Капсуланың бір жағында кішкентай тесік бар, ол агути сияқты ірі кеміргіштерге оны ашуға мүмкіндік береді. Олар кейін тұқымдардың бір бөлігін жеп, қалғанын кейінірек пайдалану үшін көмеді, соның ішіндегі бір бөлігі жаңа Бразилия жаңғағы ағаштарына өсіп шығады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бразилия жаңғағы Гвиана, Венесуэла, Бразилия, Колумбияның шығысы, Перудің шығысы және Боливияның шығысында табиғи түрде өседі. Ол Амазонка, Рио-Негро, Тапажос және Ориноко өзендерінің жағалауындағы ірі ормандарда сирек кездесетін ағаштар түрінде өседі. Жемісі ауыр және берік болады; жемістер құлағанда көлік құралдарына зиян келтіріп, ағаш астынан өтетін адамдарға бас жарақатын тигізу қаупі бар.

Егін жинаудың қоршаған ортаға әсері

Халықаралық саудаға шығарылатын өнімнің басым бөлігі жабайы түрде жиналатындықтан, бұл кәсіптік модель тропикалық орманды қырып тастамай табыс табудың жолы ретінде ұсынылды.

Еуропалық Одақ импорттық реттеу

2003 жылы Еуропалық Одақ бразилиялық бразилия жаңғағын қабығымен импорттауға қатаң талаптар қойды, себебі қабықтарында бауыр қатерлі ісігіне әкелуі мүмкін афлатоксин деңгейі қауіпті деп есептелді.

Уыттылық

Бразилия жаңғағы жерге түскеннен кейін, олар саңырауқұлақтардың өндіретін афлатоксиндермен ластануға ұшырайды. Афлатоксиндерді тұтыну бауыр зақымдануына, соның ішінде қатерлі ісікке әкелуі мүмкін. Дегенмен, механикалық сұрыптау және кептіру афлатоксиндердің 98% -ін жояды; 2003 жылғы ЕО-ның импортқа тыйым салуы Радий топырақта болған жағдайда ғана жаңғақтарда жиналуы мүмкін. Бразилия жаңғағында сондай-ақ барий бар, бұл металл радийге өте ұқсас химиялық қасиеттерге ие. Барийді жұтқанда әлсіздік, құсу немесе диарея сияқты зиянды әсерлер тудыруы мүмкін, бірақ Бразилия жаңғағындағы мөлшері денсаулыққа ешқандай байқалатын әсер етпейтіндей аз.

Тамақ

Бразилия жаңғағы 3% су, 14% ақуыз, 12% көмірсулар және 66% майдан тұрады (кесте). Май құрамында 16% қаныққан май, 24% моноқанықпаған май және 24% полиқанықпаған май бар (USDA дереккөзі кестеде көрсетілген). 100 грамм Бразилия жаңғағы 659 калория береді және диеталық талшықтардың (30% DV), тиаминнің (54% DV), Е витаминінің (38% DV), магнийдің (106% DV), фосфордың (104% DV), марганецтің (57% DV) және мырыштың (43% DV) бай көзі болып табылады. Кальций, темір және калий орташа мөлшерде кездеседі (10-19% DV, кесте).

Ағаш

Бразилия жаңғағы ағаштарынан алынатын ағаш (Бразилия ағашымен шатастырмау керек) өте жақсы сапалы, еденге төсеуден бастап ауыр құрылысқа дейін алуан түрлі қолданыстарға ие. Аталмыш ағаштарды кесу Бразилия, Боливия және Перу елдерінде заңмен тыйым салынған. Ағаштарды заңсыз кесу және жерді тазалау қауіптің себебі болып табылады. Бразилияда жаңғақ ағашын кесу үшін Бразилияның қоршаған орта және жаңаруға жарамды табиғи ресурстар институтының алдын ала рұқсаты міндетті.

Басқа қолданыстар

Бразилия жаңғағының майы сағаттарда майлау үшін, сондай-ақ бояу, сабын және парфюмерия сияқты косметикалық өнімдерді жасауда қолданылады. Қаттылығының арқасында Бразилия жаңғағының қабығы жиі ұнтақталып, металл және керамика сияқты материалдарды жылтырату үшін, зергерлік рубин сияқты абразив ретінде пайдаланылады. Жаңғақ қабығынан алынған көмір суды тазартуға қолданылуы мүмкін.