Кіріспе

Алба округінің қаласы, Румыния

Айуд (; Brucla, Nagyenyed, венгрше айтылуы: ; Straßburg am Mieresch) – Румынияның Трансильвания аймағындағы Алба округінде орналасқан қала. Қаланың халқы 2021 жылы 21 307 адамды құрады. Ол "муниципиу" мәртебесіне ие. Қаланың аты түп нұсқада Әулие Жил (Эгидий) есімінен шыққан, оған алғашқы шіркеу салынғанда арналған болатын.

Әкімшілік

Айуд муниципалитеті қаланың өзінен және он ауылдан тұрады. Бұл ауылдар төрт қалалық ауыл және қаладан тысқары орналасқан, бірақ муниципалитетке қарасты алты ауылға бөлінеді. Төрт қалалық ауыл: Айдуль-де-Сус, Гâmбаш, Магина және Пăгида. Ауылдық ауылдар: Цюмбруд, Сânкрай, Гâрбова де Йос, Țифра, Гâрбова де Сус және Гâрбовица.

Демография

2021 жылғы халық санауы бойынша Айуд қаласының халқы 21 307 адамды құрады. 2016 жылы жалпы саны 26 296 адамды көрсетті, оның ішінде 12 900 ер адам және 13 396 әйел адам болды.

Дін

Православтық 76,3% жалпы халықтың құрамында
Реформациялық 13,1%
Грекиялық католиктер 4,1%
Римдік католиктер 2,1%
Унитарлық 1,1%
Басқалары 3,3%

Климат

Айуда ылғалды континенттік климат (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfb). Қала Айуд өзенінің аңғарында орналасқандықтан, тау климатына тән. Ол Трансильванияға тән континенттік қоңыржай климатқа ие. Қысқы орташа температура – және жазғы орташа температура – .

Туризм

Аюд агротуризм, экотуризм және мәдени туризм салаларындағы маңызды туристік орталық болып табылады.

Мәдениетті қызықтыратын жерлер

Қаланың орталығы тарихи және Айуд цитаделі, қалалық әкімдік, мұражайлар және шіркеулер сияқты көптеген маңызды орындарға толы.

Айуд бекінісі

Айуд цитаделі (Cetatea Aiudului) Айуд қаласының орталығында орналасқан; орта ғасырлық дәуірде (14 ғасыр) салынған, ол көптеген ғимараттардан тұрады. Бұл Айудтың ең басты туристік тартылысы. Цитадельдің периметрі шамалы, және ол дұрыс емес бесбұрыш пішіндес. Қазірге дейін сақталған цитадель туралы ең ерте жазба 1293 жылдың 7 қарашасына, Венгрия королі Ладислав IV (1272–1290) берген құқыққа қатысты, бірақ жергілікті дәстүр бойынша алғашқы тас қарау мұнарасы 1241 жылы Еуропаға моңғол шапқыншылығы кезінде бітірілген. Цитадель үшін маңызды оқиғалар: 1437 жылғы шаруалар көтерілісі; Батыл Михаилдың жаулап алуы; 1704 және 1717 жылдардағы Габсбургтардың шабуылдары; 1758–1761 жылдардағы христиандық көтеріліс, діни соғыс; 1784 жылғы шаруалар қозғалысы және 1848–1849 жылдардағы революциялық толқын.

Студенттердің ескерткіші

Қаланың негізі қаланғаннан бері қалыптасқан күшті білім беру мәдениетінің арқасында Студенттер ескерткіші (Monumentul studentesc) Айудтағы ең көне ескерткіш болып табылады. Ол әдемі қалалық саябақта орналасқан және 1704 жылы Габсбургтердің басқындығына қарсы күрескен студенттерді еске алу үшін тұрғызылған. Ескерткіш басқындықтың 200 жылдығына арналып 1904 жылы орнатылған.

"Calvarul Aiudului" монументі

"Calvarul Aiudului" монументі – Румынияның коммунистік режимі кезіндегі қасірет пен қазаны еске түсіретін заманауи ескерткіш. 1992 жылы салына бастаған бұл монумент Румыния дәстүрінің символы болған көптеген (6 метрлік) кресттерден тұрады. Коммунистік кезеңде Айуд қаласы коммунизмге қарсы күрескен жетекші тұлғалардың жерленген маңызды орталығы болды, ал "Calvarul Aiudului" монументі оларды мәңгі есте сақтауды мақсат етеді. Ескерткіш қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан.

Қалалық әкімдік

Айуд қалалық әкімдігі қаланың ортасында, Consiliul Europei көшесі, 1-үй, Айуд цитаделіне жақын орналасқан. 1890 жылдары салынған бұл ғимарат сол заманғы әсем стильде, балкондары, мүсіндері, әшекейлері және керемет интерьерлерімен ерекшеленеді.

Мұражайлар

Аюдта екі ірі қоғамдық мұражай бар. Олар – Тарих мұражайы (2013 жылдан бастап қайта жөндеу жұмыстары жүргізілгендіктен уақытша жабық) және Табиғаттану мұражайы. Тарих мұражайы 1796 жылы салынған және тарихи ғимаратта орналасқан. Онда монеталардың үлкен жинағы, сондай-ақ орта ғасырлық және орта ғасырдан бұрынғы заттар бар. Табиғаттану мұражайының жинағы 1720 жылға дейін жетеді. Ол негізінен зоологияға, сонымен қатар ботаникаға, палеонтологияға және геологияға негізделген.

Шіркеулер

Айуд тұрғындарының көпшілігі христиан, бірақ олар католицизм мен шығыс православие, сондай-ақ реформаторлық, унитариандық, баптист және евангелистік сияқты әртүрлі діни ағымдарды ұстанады. Сондықтан, осы діндердің барлығына арналған құдай орындары бар. Православ кафедралық соборы қаланың оңтүстік-шығысында орналасқан, ол биік төбелері мен әдемі күмбездері бар әсерлі ғимарат. Ол Трансильванияның Румынияның қалған бөлігімен (Валахия және Молдавия) 1918 жылдың 1 желтоқсанында біріккеннен кейін салынды. Құрылысы 1927 жылы басталып, бірнеше онжылдыққа созылды. Архитектурасы Стамбулдағы Әйя София шіркеуінен шабыттанды және Византия стилінде салынған. Рим-католик шіркеуі, православиелік соборға қарағанда кішірек және сәл қарапайым болғанымен, барокко стилінде салынғандықтан өте әдемі. Бұған қоса, ол ортағасырлық Айуд цитаделін қоршап тұрған Куза Вода алаңында орналасқан, бұл шіркеудің айналасын өте ыңғайлы етеді. Шіркеуде үлкен органмен қатар, Будапешттен келген суретші салған витражды терезелер де бар. Реформаторлық шіркеу негізінен Айудтағы венгр халқына қызмет етеді, олар қаланың білім, өнер, сәулет және тағы басқа салалардағы ерекшелігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Олардың шіркеуі үш негізгі шіркеудің ішінде ең есте қалатын шіркеу болып саналады, себебі ол Айуд цитаделінің ішінде орналасқан және сәулет стилі бойынша ортағасырлық, Айудтағы ең көне шіркеу.

Монастырлар

Айуд аймағындағы ең танымал монастырь – 15 ғасырда салынған Рамет монастыры. Оның архитектурасы классикалық румындық стильде, Молдавиядағы Воронет сияқты боялған монастырларға ұқсайды. Монастырь ішінде мұражай да орналасқан. Рамет монастырынан басқа, Магина мен Чикау монастырлары да бар.

Тарихи колледждер

Бетлен Габор колледжі қазіргі таңда 1011 студентке ие және бай тарихқа толы. Трансильвания князі Габриэль Бетленнің (1613–1629) құрметіне аталған колледж 1622 жылы Альба округінің астанасы Альба Юлия қаласында негісталды, кейін Айуд қаласына көшірілді. Соңынан ол қысқа мерзімге Клуж-Напокаға да орналастырылды. Бүгінде бұл оқу орны 19 ғасырда салынған тарихи ғимаратта орналасқан және маңызды кітапханаға да ие.

Кемен - Зейк сарайы

19 ғасырда Айуд қаласының саяси өмірінің орталығы.

Табиғи көрікті жерлер

Айудта бай мәдениетпен қатар, табиғи ортасы да керемет көрікті туристік орындарға толы. Жыл бойы, әсіресе балық аулау және аң аулау салаларында көптеген мүмкіндіктер бар. Бұл аймақтағы экологиялық туризмнің дамуына ыңғайлы жағдай жасайды, себебі мұнда әдемі орман, төбелер, таулар мен таза ауа бар.

Қолжетімділік және көлік

Айуд елдің орталығында орналасқандығы және жол желісінің жақсы дамығандығы себепті Румынияның кез келген жерінен оңай қол жетімді. Қала Бухаресттен Орадеяға, содан кейін Венгрия шекарасы арқылы Будапештке баратын республикалық трассада орналасқан. Осылайша, Будапешт пен Бухарест арасында Орадея арқылы қатынайтын көптеген автобустар Айуд қаласында тоқтайды.

Денсаулық

Аюд муниципалитетінде 1993 жылы жаңа аурухана салынды. Онда 318 төсек және 15 бөлімше бар. Сондай-ақ, радиологиялық қызметтер, тәулік бойы жедел жәрдем қызметі және үлкен жедел жәрдем станциясы бар, бұл аурухананы аймақтағы ең жақсы жабдықталғандардың біріне айналдырады. Жақын маңда 14 мамандандырылған кабинеттері бар медициналық орталық та орналасқан. Айудта туберкулез санаторийі де бар, ол қаланың оңтүстік-шығысында орналасқан. Бұл аурухана 1914 жылы салынған және қазіргі таңда 220 төсегі бар.