Кіріспе

Швейцария кантоны

Фрибург кантоны, сондай-ақ Фрайбург кантоны (kɑ̃tɔ̃ d(ə) fʁibuʁ; Kanton Freiburg; ) Швейцарияның батыс бөлігінде орналасқан. Кантон екі тілді: азаматтардың үштен екісі француз тілінде, ал төрттен бірінен астамы неміс тілінде сөйлейді. Екеуі де кантонның ресми тілдері болып табылады. Кантон өзінің атын астанасы – Фрибург қаласынан алған.

Тарих

Нойшатель және Морат көлдерінің жағалауында тарихи алды қоныстардың маңызды іздері қазылып алынды. Фрибург кантоны 1481 жылы Швейцария Конфедерациясына қосылды. Аймақ астанасы Фрибург сатып алған жерлерден құралған. 1803 жылы Муртен (Морат) сатып алынған кезде қазіргі аумағы белгіленді. Фрибург кантоны 1846 жылы католик кантондарының бөлінісшіл лигасына (Сондербунд) қосылды. Келесі жылы оның әскері федералдық армияға тәслим болды.

География

Кантон батысында Нойшатель көлімен, батысында және оңтүстігінде Во кантонымен, ал шығысында Берн кантонымен шектеседі. Кантонның құрамына Во кантонының ішінде екі анклав, Берн кантонының ішінде бір анклав, сондай-ақ көлдегі үлкен анклав кіреді; одан әрі, Мюнхенвилер Берн муниципалитеті де оның құрамында. Кантонның аумағы , кішкентай анклавтарды қоса алғанда. Кантон Швейцарияның биік жазығында орналасқан. Батыс бөлігі тегіс, бірақ кантонның оңтүстік-шығысына қарай жер бедері төбелі аймаққа дейін көтеріледі. Бұл аймақ көбінесе Альп алды деп аталады, бірақ ол Берн Альптерінің бір бөлігі болып табылады. Кантонның ең жоғары нүктесі – Ванил-Нуар. Саан/Сарин өзені оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып, өзінің салаларымен бірге кантон аумағының көп бөлігін сумен жабады, содан кейін Аре өзеніне құяды. Брой өзені кантонның батысынан ағып, солтүстік-шығысқа қарай Морат көліне (Муртензее) құяды. Кантонның оңтүстік-батыс бөлігін Женева көліне құятын Вевейз өзені кесіп өтеді.

Қалалық округтер

2023 жылдың қаңтарына қарай Фрибург кантонында 126 муниципалитет тіркелген. Кантон муниципалитеттердің бірігуіне қаржылай көмек көрсетуде болғандықтан, олардың саны азайып келеді.

Демография

Батыста негізінен протестанттық Вауд кантондары мен шығыста Берн кантонынан өзгеше, Фрибург кантоны көбінесе католиктік анклав (2000 жылы 70%) және протестанттар азшылықты құрайды (15%). Бұл кантонның француз-неміс тілдік шекарасында орналасуын түсіндіреді, себебі бұрын Швейцария кантондарының шекараларын белгілегенде діни факторлар тілдік факторлардан басым болған. Халықтың негізгі орталықтары – астанасы Фрибург (34 300 тұрғын) және Буль (18 200 тұрғын). Халықтың үштен екісі француз тілінде сөйлейді, ал қалғаны неміс тілінің алемандық диалектілерінде сөйлейді. Француз тілінде сөйлейтін аймақтар кантонның батысында, ал алемандық диалектіде сөйлейтін аймақтар шығысында. Екі тілді қалалардың көптігі, нәтижесінде француз және неміс тілдерін еркін меңгерген адамдардың саны телемаркетинг сияқты компанияларды қызықтырды. Кантон халқы (2007 жылғы мәліметтер бойынша) 43 838 шетелдік азаматты қамтиды, бұл жалпы халықтың шамамен 16,65% құрайды.

Экономика

Фрибург кантонында ауыл шаруашылығы маңызды рөл атқарады. Басты ауыл шаруашылығы салалары – ірі қара мал шаруашылығы және сүт өнімдерін өндіру. Аймақ ірімшік өндіруде жетекші орынды иеленеді, әсіресе Грюйер ауданы, осы атымен танымал ірімшіктің отаны. Шоколад индустриясы Брок қаласында дамыған, мұнда шоколадты зерттеудің халықаралық орталығы орналасқан. Басқа ауыл шаруашылығы өнімдеріне темекі, жеміс-жидектер және астық дақылдары жатады. Кантонның солтүстігіндегі ең құнарлы жерлерде ауыл шаруашылығы басымдыққа ие. Жеңіл өнеркәсіп кантон астанасы Фрибургтің төңірегінде шоғырланған. Буль, Вилларс-сюр-Глен, Дюдинген (Гин), Муртен (Морат) және Эставайер-ле-Лак қалалары да жеңіл өнеркәсіп орталықтары болып табылады. Бұл бес орталықта көптеген шағын және орта бизнес кәсіпорындары жұмыс істейді, олардың көпшілігі қызмет көрсету саласында. Ла Грюйер (Грейер) ауданында орман шаруашылығының маңызы зор. Сарин ауданындағы электр станциялары электр энергиясын экспортқа жібереді. Таулы аймақтар жыл бойы туристерді қызықтырады, ал көл маңындағы аймақтар жаз және күз айларында ерекше танымал.

Көлік

Фрибург кантоны А1, А12 тас жолдары және жылдам теміржол қатынастары арқылы Швейцарияның басқа аймақтарымен жақсы байланысқан. Женева мен Лозанна қалаларынан солтүстік-батысқа қарай Берн мен Цюрихке дейінгі негізгі теміржол Фрибургті елдің басқа да ірі қалаларымен байланыстырады. Кантон ішіндегі қатынастарды көбінесе «Transports Publics Fribourgeois» қамтамасыз етеді, көптеген автобус бағдарлары мен пойыздар негізгі қалаларды байланыстырады.

Федералды сайлау нәтижесі

Кантонның федералдық сайлауындағы партиялар бойынша жалпы дауыс үлесі 1971 2019 Партия Идеологиясы 1971 1975 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019 FDP. Либералдар Классикалық либерализм 24.7 22.1 23.0 20.0 16.7 16.1 15.9 14.8 12.8 13.8 12.8 14.2 14.4 CVP/PDC/PPD/PCD Христиан демократиясы 41.5 46.9 39.9 38.0 37.7 36.8 36.0 33.7 25.4 24.8 20.3 22.7 14.4 SP/PS Әлеуметтік демократия 19.9 25.7 30.7 24.0 22.2 18.6 17.3 20.3 21.5 22.7 26.7 24.2 17.4 SVP/UDC Швейцариялық ұлтшылдық 8.7 4.3 6.4 8.8 8.9 9.7 8.3 11.4 21.4 22.0 21.4 25.9 19.2 EVP/PEV Христиан демократиясы * * * * * * * * 0.7 0.8 0.7 0.7 0.7 CSP/PCS Христиан социализмі 5.3 * * 7.5 6.9 7.7 8.7 10.9 10.4 7.1 5.5 1.8 3.3 GLP/PVL Жасыл либерализм * * * * * * * * * * 3.5 3.2 3.8 BDP/PBD Консерватизм * * * * * * * * * * 1.9 1.3 0.7 PdA/PST POP/PC/PSL Социализм * * * * * * 0.9 * * * * * GPS/PES Жасыл саясат * * * * 4.2 2.3 * 4.0 6.3 5.0 5.3 12.5 FGA Феминистік * * * * 1.7 * * * * * * * SD/DS Ұлттық консерватизм * * * * * 1.4 0.9 0.3 * * * * * EDU/UDF Христиан оңшылдығы * * * * * * * * 0.7 0.9 0.7 0.8 0.7 Басқа * 1.0 * 1.7 1.9 9.6 9.7 8.6 3.1 1.6 1.5 * 12.9 Дауыс беруге қатысу % 53.5 47.7 48.6 52.9 46.3 45.0 39.5 41.2 45.4 48.0 47.2 47.2 43.0 FDP 2009 жылға дейін, FDP. Либералдар 2009 жылдан кейін "*" партияның осы кантонда сайлау бюллетенінде болмағандығын көрсетеді. Осы сайлауда "Басқа" бөліміне қосылған.