Теология – діндер, құдайлар табиғатын зерттейтін ғылым. Діни нанымдар, ақидалар, уахи туралы академиялық білім. Құдайдың адамзатпен байланысын анықтайды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құдайлардың табиғаты мен діни сенімдерді зерттеу
Study of the nature of deities and religious beliefs
Теология – діни көзқарас тұрғысынан діни сенімдерді зерттеу ғылымы. Тарырақ мағынада ол құдайлық табиғатты зерттеумен айналысады. Әдетте университеттер мен семинарияларда академиялық пән ретінде оқытылады. Ол табиғаттан тыс нәрсені талдаудың ерекше мазмұнымен шұғылданады, сонымен қатар діни эпистемологиямен айналысып, аян туралы сұрақтарды қояды және оларға жауап іздейді. Аян – Құдайды, құдайларды немесе иелерді тек табиғи әлемнен жоғары тұрған күштер деп қана емес, сонымен қатар табиғи әлеммен өзара әрекеттесуге және адамзатқа өзін танытуға дайын және қабілетті деп қабылдаумен байланысты. Теологтар әр түрлі талдау мен дәлелдерді (тәжірибелік, философиялық, этнографиялық, тарихи және т.б.) қолданып, түрлі діни тақырыптарды түсінуге, түсіндіруге, сынауға, бағалауға, қорғауға немесе насихаттауға көмектеседі. Этика және сот практикасы философиясындағыдай, дәлелдер көбінесе бұрын шешілген мәселелердің бар екенін болжайды және жаңа жағдайларда жаңа қорытындылар жасау үшін олардан аналогиялар шығару арқылы дамиды. Теологияны зерттеу теологқа өзінің діни дәстүрін, басқа діни дәстүрлерді тереңірек түсінуге көмектеседі немесе оларға қандай да бір нақты дәстүрге сілтеме жасамай-ақ құдайлық табиғатты зерттеуге мүмкіндік береді. Теология діни дәстүрді тарату, реформалау немесе ақтау үшін қолданылуы мүмкін; сондай-ақ діни дәстүрді немесе дүниетанымын салыстыру, сынға алу (мысалы, библиялық сын) немесе қарсылық көрсету (мысалы, дінсіздік) үшін де қолданылуы мүмкін. Теология сонымен қатар теологқа діни дәстүр арқылы қазіргі жағдайды немесе қажеттілікті шешуге немесе әлемді түсіндірудің мүмкін жолдарын зерттеуге көмектеседі.
Theology is the study of religious belief from a religious perspective. More narrowly it is the study of the nature of the divine. It is taught as an academic discipline, typically in universities and seminaries. It occupies itself with the unique content of analyzing the supernatural, but also deals with religious epistemology, asks and seeks to answer the question of revelation. Revelation pertains to the acceptance of God, gods, or deities, as not only transcendent or above the natural world, but also willing and able to interact with the natural world and to reveal themselves to humankind. Theologians use various forms of analysis and argument (experiential, philosophical, ethnographic, historical, and others) to help understand, explain, test, critique, defend or promote any myriad of religious topics. As in philosophy of ethics and case law, arguments often assume the existence of previously resolved questions, and develop by making analogies from them to draw new inferences in new situations. The study of theology may help a theologian more deeply understand their own religious tradition, another religious tradition, or it may enable them to explore the nature of divinity without reference to any specific tradition. Theology may be used to propagate, reform, or justify a religious tradition; or it may be used to compare, challenge (e. g. biblical criticism), or oppose (e. g. irreligion) a religious tradition or worldview. Theology might also help a theologian address some present situation or need through a religious tradition, or to explore possible ways of interpreting the world.
Этимология
Термин грек тіліндегі теологиядан (θεολογία) туындайды, ол теос (Θεός, "құдай") және логия (λογία, "айтылған сөздер, тұжырымдар, болжамдар") сөздерінің қосындысы. Соңғысы грек тіліндегі логос (λόγος, "сөз, сөйлеу, түсіндіру, ой-пікір") сөзімен байланысты. Термин латын тілінде теология, содан кейін француз тілінде théologie деп аталып, ақырында ағылшын тілінде теологияға айналды. Әртүрлі нұсқалар арқылы (мысалы, theologie, teologye) ағылшын тіліндегі теология 1362 жылға қарай қазіргі түріне жетті. Ағылшын тіліндегі сөздің мағынасы көбінесе латын және грек тілдеріндегі эквиваленттердің патристикалық және орта ғасырлық христиандық қолданыста қалыптасқан мағынасына байланысты, бірақ ағылшын термині қазір христиандық контекстен тысқары да қолданылады.
The term derives from the Greek theologia (θεολογία), a combination of theos (Θεός, 'god') and logia (λογία, 'utterances, sayings, oracles')—the latter word relating to Greek logos (λόγος, 'word, discourse, account, reasoning'). The term would pass on to Latin as theologia, then French as théologie, eventually becoming the English theology. Through several variants (e. g., theologie, teologye), the English theology had evolved into its current form by 1362. The sense that the word has in English depends in large part on the sense that the Latin and Greek equivalents had acquired in patristic and medieval Christian usage although the English term has now spread beyond Christian contexts.
Кейінгі қолданылуы
Тертуллиан мен Августин сияқты кейбір латын христиан авторлары Варроның үш бөлімді пайдалануын қабылдады. Дегенмен, Августин теологияны «Құдай туралы ойлау немесе әңгімелесу» деп те анықтады. VI ғасырдың басында жазған латын авторларының бірі Боэций теологияны философияның бір тармағы ретінде, академиялық зерттеу нысаны ретінде қарастырды, ол қозғалмайтын, материалдық емес шындықпен айналысады; ал физика, денелі, қозғалатын шындықтармен айналысады. Боэцийдің анықтамасы ортағасырлық латын тіліндегі қолданысқа әсер етті. Патристикалық грек христиандық көздерінде теология Құдайдың мәні туралы берілген және/немесе шабыттанған білім мен оқуды тар мағынада білдіруі мүмкін. Схоластикалық латын көздерінде бұл термин христиан дінінің доктриналарын рационалды түрде зерттеуді немесе (дәлірек айтқанда) Киелі кітап пен теологиялық дәстүрдің тілі мен талаптарының үйлесімділігі мен салдарларын зерттейтін академиялық пәнді білдірді (соңғысы көбінесе Питер Ломбардтың «Сентенциялар» кітабында ұсынылғандай). Ренессанс кезеңінде, әсіресе Данте поэзиясын қорғайтын флоренциялық платонистердің ықпалымен, «поэтикалық теология» (theologia poetica) мен «аяннан түскен» немесе Киелі кітап теологиясы арасындағы айырмашылық теологиялық биліктен тәуелсіз философияның қайта жаңғыруына негіз болды. Соңғы мағынада, теология – христиандық оқуды рационалды түрде зерттейтін академиялық пән ретінде, 14 ғасырда ағылшын тіліне өтті, бірақ Боэций мен грек патристикалық авторларындағы тар мағынада да қолданылуы мүмкін, яғни Құдайдың мәнін рационалды түрде зерттеу, бұл дискурс кейде «теологияның өзі» деп аталады. 17 ғасырдан бастап теология термині христиандық емес немесе христиандықпен байланысты емес діни идеялар мен оқуларды зерттеуге қатысты қолданыла бастады (мысалы, «табиғи теология» термині, ол христиандық аянға тәуелсіз табиғи фактілерге негізделген теологияны білдіреді) немесе басқа дінге тән (төмендегідей). Теология сондай-ақ туынды мағынада «теориялық принциптер жүйесі; (іс жүзінде пайдасыз немесе қатаң) идеология» деген мағынаны білдіруі мүмкін.
Some Latin Christian authors, such as Tertullian and Augustine, followed Varro's threefold usage. However, Augustine also defined theologia as "reasoning or discussion concerning the Deity". The Latin author Boethius, writing in the early 6th century, used theologia to denote a subdivision of philosophy as a subject of academic study, dealing with the motionless, incorporeal reality; as opposed to physica, which deals with corporeal, moving realities. Boethius' definition influenced medieval Latin usage. In patristic Greek Christian sources, theologia could refer narrowly to devout and/or inspired knowledge of and teaching about the essential nature of God. In scholastic Latin sources, the term came to denote the rational study of the doctrines of the Christian religion, or (more precisely) the academic discipline that investigated the coherence and implications of the language and claims of the Bible and of the theological tradition (the latter often as represented in Peter Lombard's Sentences, a book of extracts from the Church Fathers). In the Renaissance, especially with Florentine Platonist apologists of Dante's poetics, the distinction between 'poetic theology' (theologia poetica) and 'revealed' or Biblical theology serves as stepping stone for a revival of philosophy as independent of theological authority. It is in the last sense, theology as an academic discipline involving rational study of Christian teaching, that the term passed into English in the 14th century, although it could also be used in the narrower sense found in Boethius and the Greek patristic authors, to mean rational study of the essential nature of God, a discourse now sometimes called theology proper. From the 17th century onwards, the term theology began to be used to refer to the study of religious ideas and teachings that are not specifically Christian or correlated with Christianity (e. g., in the term natural theology, which denoted theology based on reasoning from natural facts independent of specifically Christian revelation) or that are specific to another religion (such as below). Theology can also be used in a derived sense to mean "a system of theoretical principles; an (impractical or rigid) ideology".
Діндер
Теология термині кейбір адамдар пікірінше, тек қана болжамды құдайға (а theos) табынушылық ететін діндерді зерттеуге ғана қолданылуға тиімді, яғни монотеизмнен де кеңірек; сондай-ақ, осы құдай туралы сөйлеу және ой жүргізу мүмкіндігіне сенуді алдын ала болжайды (in logia). Олар бұл терминнің әлдеқандай бір құдайы жоқ немесе мұндай тақырыптарды логикалық тұрғыдан зерттеу мүмкін емес деп санайтын діндер сияқты, басқаша ұйымдастырылған діни контексттерде сәйкес келмейтінін айтады. Осыған орай, Евгений Гоблет д'Альвиелла (1908) сияқты ғалымдар иерология терминін балама, көбірек қолданылатын термин ретінде ұсынған.
The term theology has been deemed by some as only appropriate to the study of religions that worship a supposed deity (a theos), i. e. more widely than monotheism; and presuppose a belief in the ability to speak and reason about this deity (in logia). They suggest the term is less appropriate in religious contexts that are organized differently (i. e., religions without a single deity, or that deny that such subjects can be studied logically). Hierology has been proposed, by such people as Eugène Goblet d'Alviella (1908), as an alternative, more generic term.
Христиандық
Томас Аквинскийдің анықтамасы бойынша, теология үш аспектіні қамтиды: Құдайдан берілген білім, Құдай туралы білім беру және Құдайға жетелеу (Theologia a Deo docetur, Deum docet, et ad Deum ducit). Бұл Құдайдың теофаниялық аян ретіндегі үш ерекше саласын, Илаһи табиғатты және, жалпы алғанда, діни сенімді жүйелі түрде зерттеуді, сондай-ақ рухани жолды көрсетеді. Христиандық теология – христиандық сенім мен тәжірибені зерттеу ретінде, негізінен Ескі және Жаңа Ұстаздықтардың мәтіндеріне, сонымен қатар христиандық дәстүрге баса назар аударады. Христиан теологтары библиялық түсіндіру, рационалды талдау және дәлелдеуді пайдаланады. Теология теологқа христиандық нанымдарды жақсырақ түсінуге, христиандық пен басқа дәстүрлерді салыстыруға, христиандыққа қарсы айтылған наразылықтар мен сынға қарсы қорғануға, христиан шіркеуінде реформалар жасауға, христиан дінін таратуға көмектесуге, ағымдағы жағдайларды немесе қажеттіліктерді шешу үшін христиандық дәстүрдің мүмкіндіктерін пайдалануға, немесе басқа да түрлі себептермен айналысуға мүмкіндік береді.
As defined by Thomas Aquinas, theology is constituted by a triple aspect: what is taught by God, teaches of God, and leads to God (Theologia a Deo docetur, Deum docet, et ad Deum ducit). This indicates the three distinct areas of God as theophanic revelation, the systematic study of the nature of divine and, more generally, of religious belief, and the spiritual path. Christian theology as the study of Christian belief and practice concentrates primarily upon the texts of the Old Testament and the New Testament as well as on Christian tradition. Christian theologians use biblical exegesis, rational analysis and argument. Theology might be undertaken to help the theologian better understand Christian tenets, to make comparisons between Christianity and other traditions, to defend Christianity against objections and criticism, to facilitate reforms in the Christian church, to assist in the propagation of Christianity, to draw on the resources of the Christian tradition to address some present situation or need, or for a variety of other reasons.
Ислам діні
Калам – христиандық теологиялық талқылаулармен салыстырылатын исламдық теологиялық талқылауды білдіреді; христиандық теологиялық талқылаудың исламдағы баламасы шариғатты немесе фиқһты зерттеу және кеңейту болып табылады. Германиядағы кейбір университеттер ислам теологиясы кафедраларын ашты. (мысалы)
Islamic theological discussion that parallels Christian theological discussion is called Kalam; the Islamic analogue of Christian theological discussion would more properly be the investigation and elaboration of Sharia or Fiqh. Some Universities in Germany established departments of islamic theology. (i. e. )
Иудаизм
Яһуди теологиясында саяси биліктің тарихи жоқтығы теологиялық ой-пікірдің көп бөлігі яһуди қауымы мен синагог шеңберінде, оның ішінде яһуди заңдары және Мидраш (раббилік Киелі кітапқа түсіндірмелер) туралы раввиндердің талқылаулары арқылы жүргенін білдіреді. Яһуди теологиясы басқа діндердегі теология сияқты этикамен де байланысты, демек, адамның қалай әрекет ететініне әсер етеді.
In Jewish theology, the historical absence of political authority has meant that most theological reflection has happened within the context of the Jewish community and synagogue, including through rabbinical discussion of Jewish law and Midrash (rabbinic biblical commentaries). Jewish theology is also linked to ethics, as it is the case with theology in other religions, and therefore has implications for how one behaves.
Буддизм
Буддизм ішіндегі әлемді буддалық тұрғыдан зерттеуге бағытталған кейбір академиялық сауалдар, буддалық теология терминіне қарағанда буддалық философия атауын қолдануды жөн көреді, себебі буддизмде құдай туралы ұғымға ұқсас түсінік жоқ. Теология терминінің қолданылуы орынды екенін айтатын Хосе Игнасио Кабезон, оны тек қана былай түсіндіреді: "Мен теологияны тек Құдай туралы әңгімелеумен шектемеймін. Мен 'теология' терминін оның этимологиялық мағынасымен ғана қарастырмаймын. Соңғы мағынасында буддизм, әрине, құдайсыздыққа (атеологиялық) жатады, себебі ол Құдай ұғымын жоққа шығарады".
Some academic inquiries within Buddhism, dedicated to the investigation of a Buddhist understanding of the world, prefer the designation Buddhist philosophy to the term Buddhist theology, since Buddhism lacks the same conception of a theos. Jose Ignacio Cabezon, who argues that the use of theology is in fact appropriate, can only do so, he says, because "I take theology not to be restricted to discourse on God I take 'theology' not to be restricted to its etymological meaning. In that latter sense, Buddhism is of course atheological, rejecting as it does the notion of God."
Индуизм
Индуизм философиясында ғаламның табиғаты, Құдай (кейбір индуизм мектептерінде Брахман, Параматма және/немесе Бхагаван деп аталады) және атман (жан) туралы философиялық ой-толғамдар дәстүрі бар. Санскрит тілінде индуизм философиясының түрлі мектептерін білдіретін сөз – даршана ("көзқарас, тұжырым"). Вайшнав теологиясы ғасырлар бойы Үндістанда көптеген діндарлар, философтар мен ғалымдардың зерттеу нысаны болды. Зерттеудің үлкен бөлігі мыңдаған құдайлардың түрлерін және олардың сипаттарын жіктеу мен реттеуге қатысты. Соңғы онжылдықтарда индуизмді зерттеуді Еуропадағы академиялық мекемелер де қолға алды, мысалы Оксфорд индуизмді зерттеу орталығы және Бхактиведанта колледжі.
Within Hindu philosophy, there is a tradition of philosophical speculation on the nature of the universe, of God (termed Brahman, Paramatma, and/or Bhagavan in some schools of Hindu thought) and of the ātman (soul). The Sanskrit word for the various schools of Hindu philosophy is darśana ('view, viewpoint'). Vaishnava theology has been a subject of study for many devotees, philosophers and scholars in India for centuries. A large part of its study lies in classifying and organizing the manifestations of thousands of gods and their aspects. In recent decades the study of Hinduism has also been taken up by a number of academic institutions in Europe, such as the Oxford Centre for Hindu Studies and Bhaktivedanta College.
Синтоизм
Жапонияда теология (神学) термині Эдо дәуірінен бастап Мано Токицунаның "Кокон шингаку руйхэн" (古今神学類編) еңбегі жарық көргеннен бері Синто дініне қатысты қолданылып келеді. Қазіргі заманда Синто және буддизм нанымдарын зерттеуді білдіру үшін киогаку (教学) және шугаку (宗学) сияқты басқа терминдер де қолданылады.
In Japan, the term theology (神学) has been ascribed to Shinto since the Edo period with the publication of Mano Tokitsuna's Kokon shingaku ruihen (古今神学類編). In modern times, other terms are used to denote studies in Shinto—as well as Buddhist—belief, such as kyōgaku (教学) and shūgaku (宗学).