Кіріспе

Шығыс Азия буддизміндегі дәстүрлер Буддизмнің Хуаян мектебі (華嚴, "Гүлдер тоғысы", санскрит тілінен "Аватамсака") – Қытайда Тан әулеті (618–907) кезінде қалыптасқан Махаяна буддистік дәстүр. Хуаян көзқарасы негізінен "Гүлдер тоғысы" сутрасы (Буддаватсака Сутрасы) және Хуаян патриархтарының еңбектеріне – Цзиянға (602–668), Фазанға (643–712), Чэнгуанға (738–839), Зонгмиге (780–841) және Ли Тонгсуанға (635–730) негізделген. Хуаян мектебі Кореяда Хваём, Жапонияда Кэгон және Вьетнамда Хоа Ньием деп аталады. Хуаян дәстүрі "Гүлдер тоғысы" сутрасын Будданың ең жоғары ілімі деп санайды. Хуаян ілімдері, әсіресе оның барлық құбылыстардың өзара байланыстылығы, табиғаттың тууы (барлық нәрсе бір бастаудан пайда болады) және Будда табиғатының кең таралғандығы туралы ұстанымдары, қытай буддизміне және жалпы Шығыс Азия буддизміне зор әсер етті. Бұл мәтіндердің ең ертесі – "Он саты" сутрасы (Дасабумика) біздің заманымыздың бірінші ғасырына дейін сонау салады. Осы сутралардың әртүрлі нұсқалары біздің заманымыздың бесінші ғасырының басында қытай тіліне аударылған болуы мүмкін. Қытай тіліндегі "Аватамсаканың" (華嚴經, "Сұлу гүлмен безендірілген сутра") әртүрлі нұсқалары бар. Сутраның толық нұсқасы үш рет аударылды (40, 60 және 80 томдық нұсқаларда). "Аватамсакамен" байланысты ең ерте қытай мәтіндері – Локаксэманың (147–189 ж.ш.) екінші ғасырдың соңында жасаған "Доуша джин" (Taisho 280) және Цзи Цянның (220–257 ж.ш.) үшінші ғасырдың басында аударған "Пуса бэнье джин" (Бодхисаттваның істерін безендіретін кітап, T. 281). Осы кішірек немесе толық емес "Аватамсака" сутралары жеке жазбалар ретінде таралғандығы туралы мәліметтер бар. Қытайда үлкен "Хуаян Сутрасы" пайда болғаннан кейін, оны түсіндіру үшін мәтін айналасында зерттеу дәстүрі қалыптасты. Сонымен қатар, Солтүстік әулеттер кезеңінде (386–581) "Хуаян Сутрасы" дәстүрінің іздері бар. "Аватамсака" ілімі Сюангао (402–444) сияқты тұлғалармен байланысты, ол Даоронгпен бірге Бинлингси үңгірінде қауымдастық құрған, және Жиданмен (429–490 ж.ш.), ол тек "Хуаян Сутрасы" ғана "кенесу ілімін" үйретеді деп мәлімдеген (ал басқа Махаяна мәтіндері біртіндеп үйретеді). Хамардың айтуынша, Сюангао дәстүрі Хуаян мектебінің алдағысы болуы мүмкін және тіпті апокрифтік "Брахманың Желілік Сутрасын" (Фанван Цзин T1484) құраған болуы мүмкін. Сюангао дәстүрі сондай-ақ Юнганг үңгірлері, Майджишан үңгірлері және Бинлинг ғибадатханасы үңгірлері сияқты қытайлық медитация үңгірлерімен байланысты. Хуаян мектебінің кейбір ілімдерінің бастауларын Дилун мектебінен де табуға болады, ол Шидиджин лунға (十地經論) негізделген, Васубандхудың Дашабумика сутрасына (Аватамсака сутрасының бөлігі) берген түсініктемесі (Бодхиручи мен Ратнамати аударған). Дилун қайраткерлері, мысалы, Ратнаматидің шәкірті Хуигуан (468–537), бүкіл "Аватамсаканы" зерттеуге ерекше мән берді және Дилун шеберлерінің мәтінге өз түсініктемелері болған болуы мүмкін (бірақ олардың ешқайсысы толық сақталмаған). Тек бірнеше үзінділер сақталған, мысалы, Хуигуанның және Линьюдің (518–605) түсініктемелерінің бөліктері. Оларға қытай йогакарасының Дилун және Шелун мектептерінің еңбектері зор әсер еткен. Жиян да Дилун және Шелун мектептерінің түрлі шеберлерінен оқыды, олар қытай йогакарасының тармақтары болған. Фазанг (643–712 ж.ш.), император Ву Цзетянның (684–705) буддалық ұстазы және мектептің нағыз негізін қалаушысы деп есептеледі. Ол сонымен қатар Шикшананда сияқты бірнеше тұлғалармен бірлесіп "Аватамасака Сутрасының" жаңа аудармасының жұмысын жүргізді (80 томдық нұсқада). Чэнгуань (738–839 ж.ш.), Фазанның тікелей шәкірті болмаса да (Чэнгуань туылғаннан кейін 25 жыл өткен соң Фазан қайтыс болды), Чэнгуань өзінің түрлі түсініктемелерінде және трактаттарында Хуаян ілімдерін жаңаша дамытты. Ол Фазанның шәкірті Хуйюаньның шәкірті болған Фашеннің (718–778) шәкірті болды. Чэнгуаньдың жаңа 80 томдық "Аватамасакаға" (大方廣佛華嚴經疏, T. 1735) берген көлемді түсініктемесі және оның қосымша түсініктемесі (T. 1736) көп ұзамай Шығыс Азиядағы сутраға беделді түсініктеме болды. Оның жазбаларына Чан туралы еңбектер (мысалы, ықпалды "Чан Пролегомен") және әр түрлі Хуаян түсіндірмелері кіреді. Ол әсіресе "Түгел ағарту" сутрасын жақсы көретін, оған түсініктеме және қосымша түсініктеме жазған. Жоғарыда аталған тізім ең көп таралған болса да, басқа Хуаян патриархтарының тізімдері Нагарджуна, Асвагоса, Васубандху және Ли Тонгсюанды (635?–730), "Аватамасака Сутрасының" жаңа аудармасы туралы трактаттың (新華嚴經論) авторын, "Аватамасакаға" арналған танымал және ұзақ түсініктеменің авторын қосады. Ли Тонгсюанның Хуаян сутрасы туралы жазбалары кейінгі Чан буддистеріне зор әсер етті, олар көбінесе оның түсіндірмелерін ұнатты.

Ляо мен Ся дамуы

Зонгми мен Ли Тонгсюанның заманынан кейін қытайлық Хуаян жаңа дамулар тұрғысынан тоқтап, кейін құлдырауға бет бұрды. Үкімет тарапынан қолдау алған мектеп Хуйчан дәуіріндегі (841–845) буддистерді қудалау кезінде ауыр зардап шекті. Хитанның жоғарғы астанасындағы Кайлонг ғибадатханасынан Сианьян (1048–1118), Хенцзе (1049–1098), Янцзиннен Тонгли даши, Даошен (1056? – 1114? ), Сянми Юантонг (Ляо Вутайшанынан), Цзифу (Ляо Даоцзонг билігі кезінде, 1055–1101) сияқты қытай емес патшалықтардың әртүрлі шеберлері белгілі. Ляо және Ся Хуаян дәстүрлері көбірек синкретикалық болды, Цонмидің Хезе Чан элементтерін, сондай-ақ қытайлық Эзотерикалық буддизмді (женьян), Хонгчжоу Чанды және кейбір жағдайларда тіпті Тибет буддизмін де қабылдады. Бұл кезеңдегі тағы бір маңызды Хуаян эзотерикалық көзі – Юэюаньның Иксингтің Махавайрокана сутрасына түсініктемесіне жазған қосымша түсініктемесі. Даоченнің айтуынша, Будда болудың ең жақсы жолы – экзотерикалық және эзотерикалық практиканы (xianmi shuangxiu, 顯密雙修) біріктіру, бұл ең жоғары қабілетке ие адамдарға арналған. Алайда, ол "орташа және төмен қабілетке ие адамдар өздерінің қалауына қарай бір әдіс таңдауына болады, экзотерикалық немесе эзотерикалық" екенін де ұсынды. Даоченнің эзотерикалық ілімі Кундди дхараниіне бағытталған, ол оны "барлық Буддалардың анасы және барлық бодхисаттвалардың өмірі" деп қарастырды және Мани мантрасын да пайдаланды. Осы екеуінің біріктірілген қолданылуы Карандавиуха сутрасында кездеседі. Бұл кезеңнен сақталған тағы бір Ляо Тангут еңбегі – Тонгли Хенцзе (通理恆策, 1048–1098) жазған "Ақырғы бір көліктің бір ақыл-ойының мәні" (Jiujing yicheng yuan ming xinyao 究竟一乘圓明心要). Ляо дәстүрінің еңбектері маңызды, өйткені олар Сун дәуіріндегі кейінгі Хуаян қайта жандануының көздерінің бірі болды. Сун әулетінің қайта өркендеуінің басты қытайлық Хуаян тұлғалары – Чаншуй Цысуан (子璇, 965–1038), Циншуй Цзиньюань (靜源, 1011–1088) және Ихе (義和, шамамен XII ғасырдың басында). Цзиньюань Чэнгуаньның Хуаян сутрасына түсініктемесімен танымал, ал Цысуан Сурагма сутрасының мағынасына арналған жиырма пассивтік жазбаларымен танымал. Хуаянның Сун қайта өркендеуіндегі тағы бір маңызды тұлға – Гуанчжи Бенсон (廣智本嵩, fl. 1040), Кайфэннің шебері. Ол "Дхарма әлеміне шолу" атты "Отыз ғата" және "Хуаян жеті әрпінің Дхарма әлеміне шолу тридцать есігінің мақтауы" (Huayan qizi jing ti fajie guan sanshi men song 華嚴 七字經題法界觀三十門頌, Taisho no. 1885) жазған. Оның басқа да кейбір еңбектері Тангутта сақталған. Бұл рәсімдерге Тиантай мектебінің рәсімдік нұсқаулықтары, сондай-ақ ертедегі Хуаян материалдары әсер етті. [[Файл:Нанкин Эрлах. jpg|thumb|Миннің соңғы кезеңінде Хуаян зерттеулерінің орталығы болған Нанкиннің Баоэн монастыры мен порцелин мұнарасының еуропалық иллюстрациясы. Миннің соңғы кезеңінде Конгьин Чжэньчжэн (1547–1617), Луань (немесе Лушан) Путай (fl. 1511) және Юань Чжэнгуй (1558 ж.) – Хуаян ой-пікірінің ең ықпалды ғалымдары болды. Чжухунның өзі Баоэн монастырының Вуцзи Минксиннің (1512–1574) шәкірті болды, ол өз кезегінде Луань Путайдың шәкірті болды. Байтинг Сюфа мен Пэн Шаошенг Хуаян ой-пікірін "Хуаян Нианфо" деп аталатын Таза жер практикасымен біріктіргенімен танымал болды. Бұл дәстүрді Фазангпен бірге Жиянның шәкірті болған монах Уисанг (의상대사, 625–702) жеткізді. 671 жылы Уисанг Кореяға оралғаннан кейін, ол мектепті құрып, әр түрлі Хуаом шығармаларын жазды, соның ішінде Беопсеонгге деп аталатын танымал өлең, сонымен қатар Хуаян ілімін қамтитын Шындық әлемі диаграммасы деп аталады. Бұл әрекеті үшін оған досы Вонхёның ықпалы зор болды. Вонхё "Аватамсака" сүресіне (Хуаом гьон со) ішінара түсініктеме жазды. Тағы бір маңызды Хваом тұлғасы – Чажанг (650–655 жылдар аралығында қайтыс болған). Осы екі ертедегі монахтардың өлімінен кейін Хваом мектебі ақырында патшалықтың соңына дейін Силла патшалығында ең ықпалды дәстүрге айналды. Патшалық қолдау Кореяның барлық бес қасиетті тауына түрлі Хваом монастырларын салуға мүмкіндік берді және дәстүр Манжушри, Майтрея және Амитабха сияқты түрлі корей буддалық секталарды біріктірудің негізгі күші болды. Хуаоммен байланысты тағы бір маңызды тұлға – Чхое Чхивон. Ол Фазанг пен Уисангтың өмірбаяндарымен және басқа да Хуая жазбаларымен танымал. Силланың соңындағы Гванхэ Хваомса мен шебер Хьюиран (875–927 жж.) ең маңызды екі тұлға болды. Осы кезеңде Хваомса және Хэинса ғибадатханалары Хваомның екі кіші секциясын құрды, олар ілім мәселелері бойынша бір-бірімен айтысып жатты. Хваом мектебі Горё династиясында (918–1392) басым доктриналық мектеп болып қала берді. Бұл кездегі...

Чан туралы

Қытайлық Чан Хуаяннан терең әсер алды, бірақ Чан өзін Хуаяннан ерекшелендіру арқылы да өзін анықтады. Хуаян мектебінің бесінші патриархы Гуифенг Зонгми, Чан тарихында маңызды орын иеленеді. Чанның ықпалды Хонгчжоу мектебінің негізін қалаушы Мазу Даойи, принцип пен құбылыстың бірлігі сияқты Хуаян ілімдерінің ықпалында болды. Ол уағыздарында Душунның «Фацзи гуанмен» (Шындық әлеміне терең ой жүгірту) сияқты Хуаян көздерінен де цитаталар келтірді. Мазудың шәкірті Байжан Хуайхай да өзінің жазбаларында Хуаян метафизикасын пайдаланды. Каодун тармағының негізін қалаушы Доңшан Лянцзи (806–869) Хуаянның Төрт Дхармадхату іліміне негізделген Бес Ранг теориясын жасады. Шитуға жатқызылатын ықпалды Каодун мәтіні «Сандокай» да Хуаян тақырыптарына сүйенеді. Бұл ықпалды Линдзидің «төрт қағида» схемасында да көруге болады. Мин дәуірінің Чан шебері Ханшан Децин (1546–1623) Хуаянды зерттеуді насипаттауымен және Ченггуанның Хуаян сутрасына жазған түсіндірмесінің жаңа басылымын жасауымен белгілі. Дзенмен ұқсас синкретизм Кореяда да болды, онда корей Хуаян дәстүрі Сеонға (корей Дзени) әсер етіп, онымен біріктірілді. Хуаян ілімдерінің ықпалы маңызды Сеон тұлғасы Цзинульдің еңбектерінде де байқалады. Цзинульге Ли Тонгсюанның жазбалары ерекше әсер етті.

Хуаян сүті

Хуаян мектебінің негізгі мәтіні – Аватамсака Сутрасы (Гүлді тақ сутрасы, қыт. Huāyán Jīng), бұл дәстүрде Буддизмнің ең жоғарғы аян ретінде қарастырылады. Осы еңбектің қытай тілінде және басқа да сутраларда үш түрлі аудармасы бар. Пол Уильямстың сөзіне сәйкес, Аватамсака Сутрасы жүйелі философиялық еңбек емес, бірақ онда Мадхьямака мен Йогакара еске түсіретін түрлі Махаяна ілімдері, сондай-ақ таза, бұзылмаған сана (амалачитта) туралы айтылады. Осы ояну қызметтері мен шеберлік тәсілдері (упая) барлық тіршілік иелерін бодхисаттва сатылары арқылы және соңында Буддалық деңгейге жеткізеді. Рухани жетілудің осы түрлі сатылары сутраның әртүрлі бөлімдерінде талқыланады (15-кітап, 26-кітап). Суретте: Корео әулетінен Хуаян Сутрасының суреті. Хуаян мектебі осы сутрадан алған маңызды доктрина – шындықтың барлық деңгейлерінің өзара байланысты, бір-біріне еніп, араласып жатуы, сондықтан "әр нәрсенің ішінде барлық нәрсе бар". Хуаян Сутрасында былай делінген: Олар жиналыстармен толы далаларды, сансыз құмдай көп тіршілік иелері мен эондардың әрбір құмдағы бөлшегінде бар екенін сезеді. Олар көптеген далалар мен жиналыстар, тіршілік иелері мен эондардың шаңның әрбір бөлшегінде көрініс табатынын сезеді. Дюмолиннің сөзінше, Хуаянның "тоталдықтағы бірлік" көрінісі феномендік әлемнің әрбір жекеленген нысанына ешқандай ішкі табиғат таңбаламай, оның ерекшелігін сақтайды. Уильямстың пікірінше, космостың осы араласып жатқан көрінісі – барлық құбылыстардың толық әлемі, Будданың тұрғысынан қарағандағы "Дхарма әлемі” (Дхармадхату). Осылайша, Хуаян Сутрасының негізгі мақсаты – осы толық, әмбебап шындыққа қалай қол жеткізу, сондай-ақ Буддалар мен бодхисаттвалардың керемет күштері арқылы олардың түпкілікті шындыққа қатысты көзқарастарын қалай жеткізуін түсіндіру болып табылады. Фазанг Ланкаватара Сутрасын да шешуші сутра деп санады және оған түсіндірме жазды. "Толық ағарту" Сутрасы Хуаянның патриархы Зонгми үшін де өте маңызды болды.

Мәтіндік тәжірибе

Пол Уильямстың айтуынша, Хуайя дәстүрінің орталық практикаларының бірі – Аватамсака Сутрасын оқу болған. Сутраны оқу, зерделеу және көшіру жиі «Хуаян жиылыстарында» (Хуаянхуй) жасалған, мұнда олар сутраны оқу үшін үнемі жиналатын. Сутраның толық мәтінін оқуға бірнеше аптадан бірнеше айға дейін уақыт кеткен. Жеке оқу да кең таралған, ал сутраны оқу кезінде сутраға бас иіп құрмет көрсету де жиі кездесетін құбылыс болған. Қытай буддизмінде Будданы ойлаудың кең таралған әдісінің бірі – Будданың есімін айту. Буддалардың есімдерін айту практикасы Вайрокананың Таза Жеріне, Лотос қазынасы әлеміне (санскрит: Падмагарбха локадхату; қытай: Лианхуазанг шицзе 蓮花藏世界) қайта тууға жеткізеді деп есептелген. Бұл Таза Жерде бүкіл ғалам, соның ішінде біздің әлеміміз де бар, және ол толығымен Дхармадхатумен бірдей. Будданы ойлау практикасын Хуаян патриархтары Чэнгуань, Зонгми, Корё монахы Гюньё (923–973) және Цин әулетінің үй иесі ғалымы Пэн Шаошенг сияқты түрлі тұлғалар насихаттаған. Хуаян Нианфо ілімінің тағы бір маңызды өкілі – 12 ғасырғы Сун монахы Ихе (義和), ол нианфо әдісін Хуаян медитациялық ілімдерімен және Самантабхадраның он сертін орындаумен біріктірді және бұл практиканы Хуаянның соңғы шындыққа қатысты көзқарасын түсіну әдісі деп қарастырды. Медитация туралы сөз қозғайтын маңызды Хуаян көздеріне Душунның «Реальность әлемін зерделеу» (Фаджие гуанмэнь) және Фазанға жатқызылатын «Алданудың аяқталуы және бастауға оралу» (Ванджин хуаньюань) кіреді. Тағы бір маңызды мәтін – «Хуаянның бес ілімінде тоқтау және зерделеу» (Хуаян уцзяо чжигуань 華嚴五教止觀). Будданың нұрын зерделеу қуанышпен тыныштыққа жеткізеді, бұл босқа түсінуге көмектеседі. Ли Тунсюаньның медитациялық ілімі жапондық Кегон монахы Миоэге үлкен әсер етті, ол «Будданың сәулесін зерделеу самадхисі» (жапонша: bukkō zanmaikan, 佛光三昧觀) деп аталатын ұқсас практиканы насихаттады. Хуаянның қытайлық эзотерикалық буддизммен синтезі Хитан Ляо әулетінің буддизмінің ерекшелігі болды. Юэюань, Ляо әулеті кезінде Юаньфу ғибадатханасының Хуаян монахы және «Дари цзин иши янми чао» еңбегінің авторы, Вайроканабисабходи Сутрасы мен Иксинг дәстүріне негізделген Хома және Абхисека сияқты эзотерикалық рәсімдерді орындаған. Сонымен қатар, Соренсеннің айтуынша, Хуаян Вайрокана Буддасының иконографиясы және Эзотерикалық Махавайрокана да Тан әулетінен кейінгі кезеңде біріктірілген. Хуаян мен қытайлық Эзотерикалық буддизмінің синтезіндегі ең маңызды тұлға – 11 ғасырғы монах Даошен (道蝗), «Xianmi yuantong chengfo xinyao ji» (顯密圓通成佛心要集) жинағының авторы. Бұл еңбек үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Даошен буддалық ілімдердің ең жоғары түрі деп санайтын Хуаян философиясы қысқаша баяндалған. Ол сондай-ақ Хуаянның практикасын талқылайды, мұнда «Самантабхадра практикасының мұхитын дамыту» деп аталады, оған тыныс алу медитациясы, босқа түсіну медитациясы, бас иіп құрмет көрсету, құрбандықтар, мойындау рәсімдері, серт беру және Будданың есімін айту сияқты көптеген экзотерикалық буддалық практикалар кіреді. Эзотерикалық буддалық практиканы Хуаян буддизмімен синтездеу Цзинь әулеті (1115–1234) кезінде де танымал болды, онда Уссисавиджая және Кунди практикалары ең көп таралғандары болды. Хуаян-Чан буддизмінің (Зонгмиден алынған) тибеттік буддизмнен (негізінен Сакия және Кагью) алынған эзотерикалық буддалық ілімдер мен тәжірибелермен ұқсас синтезі Батыс Ся (1038–1227) әулетінің буддизмінде де болды. Құнди дхарани, Уссисавиджая дхарани және Нилакантка дхарани сияқты дхаранилер қазіргі Хуаян буддизмінде маңызды болып қала береді және қазіргі Дхарма жиылыстарында оқылады. Қазіргі Хуаянның тағы бір дхарани / эзотерикалық практикасы – 42 Аватамсака буынының зерделеуі (арабпакана әліпбиінің нұсқасы, бұл әртүрлі Махаяна көздерінде кездесетін зерделеу). Жапондық Кегон мектебі Шингон мектебінен көптеген эзотерикалық мантраларды және практикаларды қабылдағанымен танымал. Кегон монахы Миоэ жарық мантрасын (kōmyō shingon, 光明眞言) кеңінен насихаттағанымен танымал. Шингон мектебінің әсерінен бүгінгі Кегон мектебінде көптеген эзотерикалық буддалық элементтер сақталған.

Жол және кенеттен ояну

Гандхәвюха сутрасындағы Судхананың қажыналық сапарының суреті, Хэйан дәуірі, Нара ұлттық мұражайы, Жапония. Хуаян мектебі кенеттен ояну көзқарасын қорғады. Бұл себебі, будда табиғаты барлық сезімтал жандарда бар, сондай-ақ олардың ғаламдық өзара байланыс теориясы буддалық бодисаттва жолының алғашқы сатысымен өзара араласады. Сондықтан, патриарх Фазаңның айтуынша, «адам алғаш рет ағарту туралы ойды [бодхичитта] қозғағанда, бірден толық ағартуға ие болады». Ояну жолындағы барлық элементтердің өзара араласуы – Хуаян мектебінің уақытқа қатысты көзқарасының да салдары болып табылады, ол барлық сәттерді (сезімтал жанның қазіргі тәжірибесі мен оның болашақтағы Будда болу эондары да оның ішінде) өзара байланысты деп қарастырады. Уақыттың өзі бос болғандықтан, барлық сәттер (өткен, қазіргі және болашақ) бір-бірімен араласады. Фазаң жазғандай, «бастау мен соң өзара байланысты. Әр [бодисаттва] сатысында адам бір уақытта бодисаттва да, Будда да болады». Хуаянда Буддалық табиғат барлық ұғымдардан, уақыттан және сатылардан жоғары тұрады. Практика бұрыннан бар нәрсені (будда табиғатын, яғни сезімтал жандардың ішінде жасырылған Буддалық табиғатты) жасай алмайтындықтан, Хуаян бодисаттва жолын тек сол жерде бар нәрсені ашу ретінде қарастырады. Осы доктринаға қарамастан, Хуаян патриархтары бодисаттва сатыларының біртіндеп жүзеге асырылуы да қажет екенін айтты. Себебі, барлық сатылар толығымен өзара байланысқан күйінде де ерекшелігін сақтайды, және тек бодисаттва жолын ұстану арқылы ғана жасырылған Буддалық табиғат көрінеді. Сондықтан, Ли Тонгсюанның айтуынша, «бодисаттва жолын ұстанғаннан басқа ешқандай ағарту жоқ», және одан әрі: «Бастапқы даналық медитация арқылы көрінеді; оны дамыту оны жаратпайды немесе пайда етпейді. Егер адам тек бодисаттва жолын ұстанып, бодисаттвалық тәжірибені үйренсе, бастапқы даналық өздігінен жарқырайды». Сол сияқты, патриарх Зонгми Буддалық табиғатқа «кенеттен оянудан кейін біртіндеп даму арқылы» жететініне сендірді, сондай-ақ «кенеттен ояну мен біртіндеп даму бір-біріне қарсы емес, керісінше, бір-бірін толықтырады» деді.