Кіріспе
Шығыс Азия буддизміндегі дәстүрлер Буддизмнің Хуаян мектебі (華嚴, "Гүлдер тоғысы", санскрит тілінен "Аватамсака") – Қытайда Тан әулеті (618–907) кезінде қалыптасқан Махаяна буддистік дәстүр. Хуаян көзқарасы негізінен "Гүлдер тоғысы" сутрасы (Буддаватсака Сутрасы) және Хуаян патриархтарының еңбектеріне – Цзиянға (602–668), Фазанға (643–712), Чэнгуанға (738–839), Зонгмиге (780–841) және Ли Тонгсуанға (635–730) негізделген. Хуаян мектебі Кореяда Хваём, Жапонияда Кэгон және Вьетнамда Хоа Ньием деп аталады. Хуаян дәстүрі "Гүлдер тоғысы" сутрасын Будданың ең жоғары ілімі деп санайды. Хуаян ілімдері, әсіресе оның барлық құбылыстардың өзара байланыстылығы, табиғаттың тууы (барлық нәрсе бір бастаудан пайда болады) және Будда табиғатының кең таралғандығы туралы ұстанымдары, қытай буддизміне және жалпы Шығыс Азия буддизміне зор әсер етті. Бұл мәтіндердің ең ертесі – "Он саты" сутрасы (Дасабумика) біздің заманымыздың бірінші ғасырына дейін сонау салады. Осы сутралардың әртүрлі нұсқалары біздің заманымыздың бесінші ғасырының басында қытай тіліне аударылған болуы мүмкін. Қытай тіліндегі "Аватамсаканың" (華嚴經, "Сұлу гүлмен безендірілген сутра") әртүрлі нұсқалары бар. Сутраның толық нұсқасы үш рет аударылды (40, 60 және 80 томдық нұсқаларда). "Аватамсакамен" байланысты ең ерте қытай мәтіндері – Локаксэманың (147–189 ж.ш.) екінші ғасырдың соңында жасаған "Доуша джин" (Taisho 280) және Цзи Цянның (220–257 ж.ш.) үшінші ғасырдың басында аударған "Пуса бэнье джин" (Бодхисаттваның істерін безендіретін кітап, T. 281). Осы кішірек немесе толық емес "Аватамсака" сутралары жеке жазбалар ретінде таралғандығы туралы мәліметтер бар. Қытайда үлкен "Хуаян Сутрасы" пайда болғаннан кейін, оны түсіндіру үшін мәтін айналасында зерттеу дәстүрі қалыптасты. Сонымен қатар, Солтүстік әулеттер кезеңінде (386–581) "Хуаян Сутрасы" дәстүрінің іздері бар. "Аватамсака" ілімі Сюангао (402–444) сияқты тұлғалармен байланысты, ол Даоронгпен бірге Бинлингси үңгірінде қауымдастық құрған, және Жиданмен (429–490 ж.ш.), ол тек "Хуаян Сутрасы" ғана "кенесу ілімін" үйретеді деп мәлімдеген (ал басқа Махаяна мәтіндері біртіндеп үйретеді). Хамардың айтуынша, Сюангао дәстүрі Хуаян мектебінің алдағысы болуы мүмкін және тіпті апокрифтік "Брахманың Желілік Сутрасын" (Фанван Цзин T1484) құраған болуы мүмкін. Сюангао дәстүрі сондай-ақ Юнганг үңгірлері, Майджишан үңгірлері және Бинлинг ғибадатханасы үңгірлері сияқты қытайлық медитация үңгірлерімен байланысты. Хуаян мектебінің кейбір ілімдерінің бастауларын Дилун мектебінен де табуға болады, ол Шидиджин лунға (十地經論) негізделген, Васубандхудың Дашабумика сутрасына (Аватамсака сутрасының бөлігі) берген түсініктемесі (Бодхиручи мен Ратнамати аударған). Дилун қайраткерлері, мысалы, Ратнаматидің шәкірті Хуигуан (468–537), бүкіл "Аватамсаканы" зерттеуге ерекше мән берді және Дилун шеберлерінің мәтінге өз түсініктемелері болған болуы мүмкін (бірақ олардың ешқайсысы толық сақталмаған). Тек бірнеше үзінділер сақталған, мысалы, Хуигуанның және Линьюдің (518–605) түсініктемелерінің бөліктері. Оларға қытай йогакарасының Дилун және Шелун мектептерінің еңбектері зор әсер еткен. Жиян да Дилун және Шелун мектептерінің түрлі шеберлерінен оқыды, олар қытай йогакарасының тармақтары болған. Фазанг (643–712 ж.ш.), император Ву Цзетянның (684–705) буддалық ұстазы және мектептің нағыз негізін қалаушысы деп есептеледі. Ол сонымен қатар Шикшананда сияқты бірнеше тұлғалармен бірлесіп "Аватамасака Сутрасының" жаңа аудармасының жұмысын жүргізді (80 томдық нұсқада). Чэнгуань (738–839 ж.ш.), Фазанның тікелей шәкірті болмаса да (Чэнгуань туылғаннан кейін 25 жыл өткен соң Фазан қайтыс болды), Чэнгуань өзінің түрлі түсініктемелерінде және трактаттарында Хуаян ілімдерін жаңаша дамытты. Ол Фазанның шәкірті Хуйюаньның шәкірті болған Фашеннің (718–778) шәкірті болды. Чэнгуаньдың жаңа 80 томдық "Аватамасакаға" (大方廣佛華嚴經疏, T. 1735) берген көлемді түсініктемесі және оның қосымша түсініктемесі (T. 1736) көп ұзамай Шығыс Азиядағы сутраға беделді түсініктеме болды. Оның жазбаларына Чан туралы еңбектер (мысалы, ықпалды "Чан Пролегомен") және әр түрлі Хуаян түсіндірмелері кіреді. Ол әсіресе "Түгел ағарту" сутрасын жақсы көретін, оған түсініктеме және қосымша түсініктеме жазған. Жоғарыда аталған тізім ең көп таралған болса да, басқа Хуаян патриархтарының тізімдері Нагарджуна, Асвагоса, Васубандху және Ли Тонгсюанды (635?–730), "Аватамасака Сутрасының" жаңа аудармасы туралы трактаттың (新華嚴經論) авторын, "Аватамасакаға" арналған танымал және ұзақ түсініктеменің авторын қосады. Ли Тонгсюанның Хуаян сутрасы туралы жазбалары кейінгі Чан буддистеріне зор әсер етті, олар көбінесе оның түсіндірмелерін ұнатты.
The Huayan school of Buddhism (, Wade–Giles: Hua Yen, "Flower Garland," from the Sanskrit "Avataṃsaka") is a Mahayana Buddhist tradition that developed in China during the Tang dynasty (618 907). The Huayan worldview is based primarily on the Buddhāvataṃsaka Sūtra (, Flower Garland Sutra) as well as on the works of Huayan patriarchs, like Zhiyan (602–668), Fazang (643–712), Chengguan (738–839), Zongmi (780–841) and Li Tongxuan (635–730).' The Huayan School is known as Hwaeom in Korea, Kegon in Japan and Hoa Nghiêm in Vietnam. The Huayan tradition considers the Flower Garland Sutra to be the ultimate teaching of the Buddha. Huayan teachings, especially its doctrines of universal interpenetration, nature origination (which sees all phenomena as arising from a single ontological source), and the omnipresence of Buddhahood, were very influential on Chinese Buddhism and also on the rest of East Asian Buddhism. One of the earliest of these texts, the Ten Stages Sutra (Daśabhūmika), may date from the first century CE. These various sutras were probably joined shortly before its translation into Chinese, at the beginning of the 5th century CE. There are various versions of the Chinese Avataṃsaka (Chinese: Huāyán Jīng 華嚴經, "Splendid Flower Adornment Sutra"). The full sutra was translated into Chinese three times (in versions of 40, 60, and 80 fascicles or "scrolls", 卷). The earliest Chinese texts associated with the Avataṃsaka are the Dousha jing (Taisho 280), produced by Lokaksema (fl. 147–189) in the latter part of the second century CE, and the Pusa benye jing (Book of the Original Acts that Adorn the Bodhisattva, T. 281), translated by Zhi Qian (fl. ca. 220–257 CE) in the early to mid third century. There is evidence that these smaller or partial Avataṃsaka sutras circulated on their own as individual scriptures. As soon as the large Huāyán Sūtra appeared in China, an exegetical tradition grew up around the text in order to explain it. There is also evidence of a Huāyán Sūtra tradition in the Northern Dynasties (386 581) era. The Avataṃsaka teachings are associated with figures like Xuangao (402 444) who led a community with Daorong at Binglingsi cave, and Zhidan (c. 429–490), who argued that only the Huāyán Sūtra teaches the "sudden teaching" (while other Mahayana texts teach the gradual teaching). According to Hamar, Xuangao's tradition is a precursor to the Huayan school and may have even composed the apocryphal Brahma's Net Sūtra (Fanwang Jing T1484). Xuangao's tradition is also associated with Chinese meditation cave grottoes such as the Yungang Grottoes, Maijishan Grottoes and the Bingling Temple Grottoes. The origins of some of the teachings of the Huāyán school proper can also be traced back to the Dilun school, which was based on the Shidijing lun (十地經論), Vasubandhu's commentary to the Daśabhūmikā sutra (which is part of the Avataṃsaka Sūtra) translated by Bodhiruci and Ratnamati. Dilun figures like Ratnamati's disciple Huiguang (468–537) emphasized the study of the entire Avataṃsaka and Dilun masters likely had their own commentaries on the text (but none have survived in full). Only a few extracts remain, such as parts of Huiguang's commentary and parts of Lingyu's (518–605). They were particularly influenced by the works of the Dilun and Shelun schools of Chinese Yogacara. Zhiyan also studied with various masters from the Dilun and Shelun schools, which were branches of Chinese Yogacara. Fazang (, c. 643–712), who was the Buddhist teacher of the Empress Wu Zetian (684–705) and is often considered the real founder of the school. He also worked on a new translation of the Avatamsaka Sutra (in collaboration with various figures, including Śikṣānanda) in 80 fascicles. Chengguan (, c. 738–839), though he was not a direct student of Fazang (who died 25 years before Chengguan's birth), Chengguan further developed the Huayan teachings in innovative directions in his various commentaries and treatises. He was a student of Fashen (718–778), who was a student of Fazang's student Huiyuan. Chengguan's voluminous commentary to the new 80 fascicle Avatamsaka (the Da fang guang fo huayan jing shu, 大方廣佛華嚴經疏, T. 1735), along with his sub commentary to it (T. 1736), soon became the authoritative commentaries to the sutra in East Asia. His writings include works on Chan (such as the influential Chan Prolegomenon) and various Huayan commentaries. He was particularly fond of the Sutra of Perfect Enlightenment, writing a commentary and sub commentary to it. While the above list is the most common one, other Huayan patriarchal lists add different figures, such as Nagarjuna, Asvaghosa, Vasubandhu, and the lay master Li Tongxuan (, 635? 730), the author of the Xin Huayan Jing Lun (新華嚴經論, Treatise on the new translation of the Avatamsaka Sutra), a popular and lengthy commentary on the Avatamsaka. Li Tongxuan's writings on the Huayan sutra were particularly influential on later Chan Buddhists, who often preferred his interpretations.
Ляо мен Ся дамуы
Зонгми мен Ли Тонгсюанның заманынан кейін қытайлық Хуаян жаңа дамулар тұрғысынан тоқтап, кейін құлдырауға бет бұрды. Үкімет тарапынан қолдау алған мектеп Хуйчан дәуіріндегі (841–845) буддистерді қудалау кезінде ауыр зардап шекті. Хитанның жоғарғы астанасындағы Кайлонг ғибадатханасынан Сианьян (1048–1118), Хенцзе (1049–1098), Янцзиннен Тонгли даши, Даошен (1056? – 1114? ), Сянми Юантонг (Ляо Вутайшанынан), Цзифу (Ляо Даоцзонг билігі кезінде, 1055–1101) сияқты қытай емес патшалықтардың әртүрлі шеберлері белгілі. Ляо және Ся Хуаян дәстүрлері көбірек синкретикалық болды, Цонмидің Хезе Чан элементтерін, сондай-ақ қытайлық Эзотерикалық буддизмді (женьян), Хонгчжоу Чанды және кейбір жағдайларда тіпті Тибет буддизмін де қабылдады. Бұл кезеңдегі тағы бір маңызды Хуаян эзотерикалық көзі – Юэюаньның Иксингтің Махавайрокана сутрасына түсініктемесіне жазған қосымша түсініктемесі. Даоченнің айтуынша, Будда болудың ең жақсы жолы – экзотерикалық және эзотерикалық практиканы (xianmi shuangxiu, 顯密雙修) біріктіру, бұл ең жоғары қабілетке ие адамдарға арналған. Алайда, ол "орташа және төмен қабілетке ие адамдар өздерінің қалауына қарай бір әдіс таңдауына болады, экзотерикалық немесе эзотерикалық" екенін де ұсынды. Даоченнің эзотерикалық ілімі Кундди дхараниіне бағытталған, ол оны "барлық Буддалардың анасы және барлық бодхисаттвалардың өмірі" деп қарастырды және Мани мантрасын да пайдаланды. Осы екеуінің біріктірілген қолданылуы Карандавиуха сутрасында кездеседі. Бұл кезеңнен сақталған тағы бір Ляо Тангут еңбегі – Тонгли Хенцзе (通理恆策, 1048–1098) жазған "Ақырғы бір көліктің бір ақыл-ойының мәні" (Jiujing yicheng yuan ming xinyao 究竟一乘圓明心要). Ляо дәстүрінің еңбектері маңызды, өйткені олар Сун дәуіріндегі кейінгі Хуаян қайта жандануының көздерінің бірі болды. Сун әулетінің қайта өркендеуінің басты қытайлық Хуаян тұлғалары – Чаншуй Цысуан (子璇, 965–1038), Циншуй Цзиньюань (靜源, 1011–1088) және Ихе (義和, шамамен XII ғасырдың басында). Цзиньюань Чэнгуаньның Хуаян сутрасына түсініктемесімен танымал, ал Цысуан Сурагма сутрасының мағынасына арналған жиырма пассивтік жазбаларымен танымал. Хуаянның Сун қайта өркендеуіндегі тағы бір маңызды тұлға – Гуанчжи Бенсон (廣智本嵩, fl. 1040), Кайфэннің шебері. Ол "Дхарма әлеміне шолу" атты "Отыз ғата" және "Хуаян жеті әрпінің Дхарма әлеміне шолу тридцать есігінің мақтауы" (Huayan qizi jing ti fajie guan sanshi men song 華嚴 七字經題法界觀三十門頌, Taisho no. 1885) жазған. Оның басқа да кейбір еңбектері Тангутта сақталған. Бұл рәсімдерге Тиантай мектебінің рәсімдік нұсқаулықтары, сондай-ақ ертедегі Хуаян материалдары әсер етті. [[Файл:Нанкин Эрлах. jpg|thumb|Миннің соңғы кезеңінде Хуаян зерттеулерінің орталығы болған Нанкиннің Баоэн монастыры мен порцелин мұнарасының еуропалық иллюстрациясы. Миннің соңғы кезеңінде Конгьин Чжэньчжэн (1547–1617), Луань (немесе Лушан) Путай (fl. 1511) және Юань Чжэнгуй (1558 ж.) – Хуаян ой-пікірінің ең ықпалды ғалымдары болды. Чжухунның өзі Баоэн монастырының Вуцзи Минксиннің (1512–1574) шәкірті болды, ол өз кезегінде Луань Путайдың шәкірті болды. Байтинг Сюфа мен Пэн Шаошенг Хуаян ой-пікірін "Хуаян Нианфо" деп аталатын Таза жер практикасымен біріктіргенімен танымал болды. Бұл дәстүрді Фазангпен бірге Жиянның шәкірті болған монах Уисанг (의상대사, 625–702) жеткізді. 671 жылы Уисанг Кореяға оралғаннан кейін, ол мектепті құрып, әр түрлі Хуаом шығармаларын жазды, соның ішінде Беопсеонгге деп аталатын танымал өлең, сонымен қатар Хуаян ілімін қамтитын Шындық әлемі диаграммасы деп аталады. Бұл әрекеті үшін оған досы Вонхёның ықпалы зор болды. Вонхё "Аватамсака" сүресіне (Хуаом гьон со) ішінара түсініктеме жазды. Тағы бір маңызды Хваом тұлғасы – Чажанг (650–655 жылдар аралығында қайтыс болған). Осы екі ертедегі монахтардың өлімінен кейін Хваом мектебі ақырында патшалықтың соңына дейін Силла патшалығында ең ықпалды дәстүрге айналды. Патшалық қолдау Кореяның барлық бес қасиетті тауына түрлі Хваом монастырларын салуға мүмкіндік берді және дәстүр Манжушри, Майтрея және Амитабха сияқты түрлі корей буддалық секталарды біріктірудің негізгі күші болды. Хуаоммен байланысты тағы бір маңызды тұлға – Чхое Чхивон. Ол Фазанг пен Уисангтың өмірбаяндарымен және басқа да Хуая жазбаларымен танымал. Силланың соңындағы Гванхэ Хваомса мен шебер Хьюиран (875–927 жж.) ең маңызды екі тұлға болды. Осы кезеңде Хваомса және Хэинса ғибадатханалары Хваомның екі кіші секциясын құрды, олар ілім мәселелері бойынша бір-бірімен айтысып жатты. Хваом мектебі Горё династиясында (918–1392) басым доктриналық мектеп болып қала берді. Бұл кездегі...
sūtra. Another Liao Tangut work which survives from this period is The Meaning of the Luminous One Mind of the Ultimate One Vehicle (Jiujing yicheng yuan ming xinyao 究竟一乘圓明心要) by Tongli Hengce (通理恆策, 1048–1098). The works of the Liao tradition are important because they served as one of the sources of the later Huayan revival during the Song. The chief Chinese Huayan figures of the Song dynasty revival were Changshui Zixuan (子璇, 965–1038), Jinshui Jingyuan (靜源, 1011–1088), and Yihe (義和, c. early twelfth century). Jingyuan is known for his sub commentary to Chengguan's Huayan sutra commentary, while Zixuan is famed for his twenty fascicle Notes on the Meaning of the Śūraṅgama Sūtra (首楞嚴義疏注經). Another important figure in the Song revival of Huayan was Guangzhi Bensong (廣智本嵩, fl. 1040), a master from the from Kaifeng. He is well known for his Thirty gāthās on the Contemplation of the Dharma realm and Seven syllables of the title of the Huayan (Huayan qizi jing ti fajie guan sanshi men song 華嚴 七字經題法界觀三十門頌, Taisho no. 1885). Some of his other works have survived in Tangut. These rites were influenced by Tiantai school ritual manuals, as well as by earlier Huayan materials. [[File:Nanking Erlach. jpg|thumb|A European illustration of the Bao'en monastery and the Porcelain Tower of Nanjing, which was a center of Huayan studies during the late Ming. During the late Ming, Kongyin Zhencheng (1547–1617), Lu'an (or Lushan) Putai (fl. 1511) of Beijing's Da Xinglong monastery and Yu’an Zhengui (born 1558) were some of the most influential scholars of Huayan thought. Zhuhong himself was a student of Wuji Mingxin (1512 1574) of Bao'en monastery, who in turn was a disciple of Lu'an Putai. Baiting Xufa and Peng Shaosheng were known for their synthesis of Huayan thought with Pure Land practice which is termed "Huayan Nianfo". This tradition was transmitted by the monk Uisang (의상대사, 625–702), who had been a student of Zhiyan together with Fazang. After Uisang returned to Korea in 671, established the school and wrote various Hwaôm works, including a popular poem called the Beopseongge, also known as the Diagram of the Realm of Reality, which encapsulated the Huayan teaching. In this effort, he was greatly aided by the powerful influences of his friend Wonhyo, who also studied and drew on Huayan thought and is considered a key figure of Korean Hwaôm. Wonhyo wrote a partial commentary on the Avataṃsaka Sūtra (the Hwaŏm gyŏng so). Another important Hwaôm figure was Chajang (d. between 650 and 655). After the passing of these two early monks, the Hwaôm school eventually became the most influential tradition in the Silla Kingdom until the end of the kingdom. Royal support allowed various Hwaôm monasteries to be constructed on all five of Korea's sacred mountains, and the tradition became the main force behind the unification of various Korean Buddhist cults, such as those of Manjushri, Maitreya and Amitabha. Another important figure associated with Hwaôm was the literatus Ch’oe Ch’iwŏn. He is known for his biographies of Fazang and Uisang, along with other Huayan writings. Towards of the end of Silla, Gwanhye of Hwaeomsa and Master Heuirang (875 927 CE) were the two most important figures. During this period Hwaeomsa and Haeinsa Temples formed two sub sects of Hwaeom who disputed with each other on matters of doctrine. The Hwaôm school remained the predominant doctrinal school in the Goryeo Dynasty (918–1392). An important figure of this time was Gyunyeo (923–973). He is known for his commentary on Uisang's Diagram of the Realm of Reality. He also unified the southern and northern factions of Hwaeomsa and Haeinsa. Korean Buddhism declined severely under the Confucian Joseon Dynasty (1392–1910). All schools were forced to merge into one single school, which was dominated by the Seon (Korean Zen) tradition. Within the Seon school, Hwaôm thought would continue to play a strong role until modern times and various Hwaôm commentaries were written in the Joseon era. Huayan studies were founded in Japan in 736 when the scholar priest Rōben (689–773), originally a monk of the East Asian Yogācāra tradition, invited the Korean monk Shinjō to give lectures on the Avatamsaka Sutra at Kinshōsen Temple (金鐘山寺, also 金鐘寺 Konshu ji or Kinshō ji), the origin of later Tōdai ji. When the construction of the Tōdai ji was completed, Rōben became the head of the new Kegon school in Japan and received the support of emperor Shōmu. Kegon would become known as one of the Nanto Rikushū (南都六宗) or "Six Buddhist Sects of Nanto". Rōben's disciple Jitchū continued administration of Tōdai ji and expanded its prestige through the introduction of imported rituals. thumb|Zenmyō confesses her love to Gishō (Uisang), a painting from the Kegon Engi Emaki (Illuminated scrolls from the founders of the Kegon Sect). Kegon thought would later be further popularized by Myōe (1173–1232), the abbot and founder of Kōzan ji Kegon temple. Myōe combined the Kegon lineage with Tendai and Shingon esoteric lineages. He was a prolific scholar monk who composed over 50 works. Myōe promoted the practice of the mantra of light (kōmyō shingon) as simple efficacious practice that was available to all, lay and monastic. He also promoted the idea that this mantra could lead to rebirth in Amitabha's pure land, thus providing a Kegon alternative to popular Japanese Pure Land methods. Over time, Kegon incorporated esoteric rituals from Shingon, with which it shared a cordial relationship. Its practice continues to this day, and includes a few temples overseas. Another important Kegon figure was Gyōnen (1240–1321), who was a great scholar (who studied numerous schools including Madhyamaka, Shingon, and Risshu Vinaya) and led a revival of the Kegon school in the late Kamakura era. He was also known as a great historian of Japanese Buddhism and as a great Pure Land thinker. Several new Huayan Buddhist organizations have been established since the latter half of the 20th century. In contemporary times, the largest and oldest of the Huayan centered organizations in Taiwan is the Huayan Lotus Society (Huayan Lianshe 華嚴蓮社), which was founded in 1952 by the monk Zhiguang and his disciple Nanting, who were both part of the network fostered by the Huayan University. Since its founding, the Huayan Lotus Society has been centered on the study and practice of the Huayan Sutra. It hosts a full recitation of the sutra twice each year, during the third and tenth months of the lunar calendar. Each year during the eleventh lunar month, the society also hosts a seven day Huayan Buddha retreat (Huayan foqi 華嚴佛七), during which participants chant the names of the buddhas and bodhisattvas in the text. The society emphasizes the study of the Huayan Sutra by hosting regular lectures on it. In recent decades, these lectures have occurred on a weekly basis. Some of Kukai's ideas, such as his view of Buddhahood in this body, was also influenced by Huayan ideas. During the post Tang era, Huayan (along with Chan) thought also influenced the Tiantai school. Tiantai school figures who were influenced by Huayan and Chan were called the "off mountain" (shanwai) faction, and a debate ensued between them and the "home mountain" (shanjia) faction. Likewise, Huayan thought was important to some Chinese Pure Land thinkers, such as the Ming exegete Yunqi Zuhong (1535–1615) and the modern lay scholar Yang Wenhui (1837–1911).
Чан туралы
Қытайлық Чан Хуаяннан терең әсер алды, бірақ Чан өзін Хуаяннан ерекшелендіру арқылы да өзін анықтады. Хуаян мектебінің бесінші патриархы Гуифенг Зонгми, Чан тарихында маңызды орын иеленеді. Чанның ықпалды Хонгчжоу мектебінің негізін қалаушы Мазу Даойи, принцип пен құбылыстың бірлігі сияқты Хуаян ілімдерінің ықпалында болды. Ол уағыздарында Душунның «Фацзи гуанмен» (Шындық әлеміне терең ой жүгірту) сияқты Хуаян көздерінен де цитаталар келтірді. Мазудың шәкірті Байжан Хуайхай да өзінің жазбаларында Хуаян метафизикасын пайдаланды. Каодун тармағының негізін қалаушы Доңшан Лянцзи (806–869) Хуаянның Төрт Дхармадхату іліміне негізделген Бес Ранг теориясын жасады. Шитуға жатқызылатын ықпалды Каодун мәтіні «Сандокай» да Хуаян тақырыптарына сүйенеді. Бұл ықпалды Линдзидің «төрт қағида» схемасында да көруге болады. Мин дәуірінің Чан шебері Ханшан Децин (1546–1623) Хуаянды зерттеуді насипаттауымен және Ченггуанның Хуаян сутрасына жазған түсіндірмесінің жаңа басылымын жасауымен белгілі. Дзенмен ұқсас синкретизм Кореяда да болды, онда корей Хуаян дәстүрі Сеонға (корей Дзени) әсер етіп, онымен біріктірілді. Хуаян ілімдерінің ықпалы маңызды Сеон тұлғасы Цзинульдің еңбектерінде де байқалады. Цзинульге Ли Тонгсюанның жазбалары ерекше әсер етті.
Хуаян сүті
Хуаян мектебінің негізгі мәтіні – Аватамсака Сутрасы (Гүлді тақ сутрасы, қыт. Huāyán Jīng), бұл дәстүрде Буддизмнің ең жоғарғы аян ретінде қарастырылады. Осы еңбектің қытай тілінде және басқа да сутраларда үш түрлі аудармасы бар. Пол Уильямстың сөзіне сәйкес, Аватамсака Сутрасы жүйелі философиялық еңбек емес, бірақ онда Мадхьямака мен Йогакара еске түсіретін түрлі Махаяна ілімдері, сондай-ақ таза, бұзылмаған сана (амалачитта) туралы айтылады. Осы ояну қызметтері мен шеберлік тәсілдері (упая) барлық тіршілік иелерін бодхисаттва сатылары арқылы және соңында Буддалық деңгейге жеткізеді. Рухани жетілудің осы түрлі сатылары сутраның әртүрлі бөлімдерінде талқыланады (15-кітап, 26-кітап). Суретте: Корео әулетінен Хуаян Сутрасының суреті. Хуаян мектебі осы сутрадан алған маңызды доктрина – шындықтың барлық деңгейлерінің өзара байланысты, бір-біріне еніп, араласып жатуы, сондықтан "әр нәрсенің ішінде барлық нәрсе бар". Хуаян Сутрасында былай делінген: Олар жиналыстармен толы далаларды, сансыз құмдай көп тіршілік иелері мен эондардың әрбір құмдағы бөлшегінде бар екенін сезеді. Олар көптеген далалар мен жиналыстар, тіршілік иелері мен эондардың шаңның әрбір бөлшегінде көрініс табатынын сезеді. Дюмолиннің сөзінше, Хуаянның "тоталдықтағы бірлік" көрінісі феномендік әлемнің әрбір жекеленген нысанына ешқандай ішкі табиғат таңбаламай, оның ерекшелігін сақтайды. Уильямстың пікірінше, космостың осы араласып жатқан көрінісі – барлық құбылыстардың толық әлемі, Будданың тұрғысынан қарағандағы "Дхарма әлемі” (Дхармадхату). Осылайша, Хуаян Сутрасының негізгі мақсаты – осы толық, әмбебап шындыққа қалай қол жеткізу, сондай-ақ Буддалар мен бодхисаттвалардың керемет күштері арқылы олардың түпкілікті шындыққа қатысты көзқарастарын қалай жеткізуін түсіндіру болып табылады. Фазанг Ланкаватара Сутрасын да шешуші сутра деп санады және оған түсіндірме жазды. "Толық ағарту" Сутрасы Хуаянның патриархы Зонгми үшін де өте маңызды болды.
All these awakened activities and skillful techniques (upaya) are said to lead all living beings through the bodhisattva stages and eventually to Buddhahood. These various stages of spiritual attainment are discussed in various parts of the sutra (book 15, book 26). thumb|Huayan Sutra illustration from the Goryeo Dynasty. An important doctrine that the Huayan school drew from this sutra is the idea that all levels of reality are interrelated, interpenetrated and interfused, and so "inside everything is everything else". As the Huayan sutra states:They . perceive that the fields full of assemblies, the beings and aeons which are as many as all the dust particles, are all present in every particle of dust. They perceive that the many fields and assemblies and the beings and the aeons are all reflected in each particle of dust. According to Dumoulin, the Huayan vision of "unity in totality allows every individual entity of the phenomenal world its uniqueness without attributing an inherent nature to anything". According to Williams, this interfused vision of the cosmos is the total realm of all phenomena, the "Dharma realm" (Dharmadhatu) as seen from the point of view of a Buddha. The focus of the Huayan sutra is thus how to attain this contemplative universal vision of ultimate reality, as well as the miraculous powers of Buddhas and bodhisattvas with which they communicate their vision of the ultimate truth. Fazang also considered the Lankavatara sutra to be a definitive sutra, and he wrote a commentary on it. The Sutra of Perfect Enlightenment was also particularly important for the Huayan patriarch Zongmi.
Мәтіндік тәжірибе
Пол Уильямстың айтуынша, Хуайя дәстүрінің орталық практикаларының бірі – Аватамсака Сутрасын оқу болған. Сутраны оқу, зерделеу және көшіру жиі «Хуаян жиылыстарында» (Хуаянхуй) жасалған, мұнда олар сутраны оқу үшін үнемі жиналатын. Сутраның толық мәтінін оқуға бірнеше аптадан бірнеше айға дейін уақыт кеткен. Жеке оқу да кең таралған, ал сутраны оқу кезінде сутраға бас иіп құрмет көрсету де жиі кездесетін құбылыс болған. Қытай буддизмінде Будданы ойлаудың кең таралған әдісінің бірі – Будданың есімін айту. Буддалардың есімдерін айту практикасы Вайрокананың Таза Жеріне, Лотос қазынасы әлеміне (санскрит: Падмагарбха локадхату; қытай: Лианхуазанг шицзе 蓮花藏世界) қайта тууға жеткізеді деп есептелген. Бұл Таза Жерде бүкіл ғалам, соның ішінде біздің әлеміміз де бар, және ол толығымен Дхармадхатумен бірдей. Будданы ойлау практикасын Хуаян патриархтары Чэнгуань, Зонгми, Корё монахы Гюньё (923–973) және Цин әулетінің үй иесі ғалымы Пэн Шаошенг сияқты түрлі тұлғалар насихаттаған. Хуаян Нианфо ілімінің тағы бір маңызды өкілі – 12 ғасырғы Сун монахы Ихе (義和), ол нианфо әдісін Хуаян медитациялық ілімдерімен және Самантабхадраның он сертін орындаумен біріктірді және бұл практиканы Хуаянның соңғы шындыққа қатысты көзқарасын түсіну әдісі деп қарастырды. Медитация туралы сөз қозғайтын маңызды Хуаян көздеріне Душунның «Реальность әлемін зерделеу» (Фаджие гуанмэнь) және Фазанға жатқызылатын «Алданудың аяқталуы және бастауға оралу» (Ванджин хуаньюань) кіреді. Тағы бір маңызды мәтін – «Хуаянның бес ілімінде тоқтау және зерделеу» (Хуаян уцзяо чжигуань 華嚴五教止觀). Будданың нұрын зерделеу қуанышпен тыныштыққа жеткізеді, бұл босқа түсінуге көмектеседі. Ли Тунсюаньның медитациялық ілімі жапондық Кегон монахы Миоэге үлкен әсер етті, ол «Будданың сәулесін зерделеу самадхисі» (жапонша: bukkō zanmaikan, 佛光三昧觀) деп аталатын ұқсас практиканы насихаттады. Хуаянның қытайлық эзотерикалық буддизммен синтезі Хитан Ляо әулетінің буддизмінің ерекшелігі болды. Юэюань, Ляо әулеті кезінде Юаньфу ғибадатханасының Хуаян монахы және «Дари цзин иши янми чао» еңбегінің авторы, Вайроканабисабходи Сутрасы мен Иксинг дәстүріне негізделген Хома және Абхисека сияқты эзотерикалық рәсімдерді орындаған. Сонымен қатар, Соренсеннің айтуынша, Хуаян Вайрокана Буддасының иконографиясы және Эзотерикалық Махавайрокана да Тан әулетінен кейінгі кезеңде біріктірілген. Хуаян мен қытайлық Эзотерикалық буддизмінің синтезіндегі ең маңызды тұлға – 11 ғасырғы монах Даошен (道蝗), «Xianmi yuantong chengfo xinyao ji» (顯密圓通成佛心要集) жинағының авторы. Бұл еңбек үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Даошен буддалық ілімдердің ең жоғары түрі деп санайтын Хуаян философиясы қысқаша баяндалған. Ол сондай-ақ Хуаянның практикасын талқылайды, мұнда «Самантабхадра практикасының мұхитын дамыту» деп аталады, оған тыныс алу медитациясы, босқа түсіну медитациясы, бас иіп құрмет көрсету, құрбандықтар, мойындау рәсімдері, серт беру және Будданың есімін айту сияқты көптеген экзотерикалық буддалық практикалар кіреді. Эзотерикалық буддалық практиканы Хуаян буддизмімен синтездеу Цзинь әулеті (1115–1234) кезінде де танымал болды, онда Уссисавиджая және Кунди практикалары ең көп таралғандары болды. Хуаян-Чан буддизмінің (Зонгмиден алынған) тибеттік буддизмнен (негізінен Сакия және Кагью) алынған эзотерикалық буддалық ілімдер мен тәжірибелермен ұқсас синтезі Батыс Ся (1038–1227) әулетінің буддизмінде де болды. Құнди дхарани, Уссисавиджая дхарани және Нилакантка дхарани сияқты дхаранилер қазіргі Хуаян буддизмінде маңызды болып қала береді және қазіргі Дхарма жиылыстарында оқылады. Қазіргі Хуаянның тағы бір дхарани / эзотерикалық практикасы – 42 Аватамсака буынының зерделеуі (арабпакана әліпбиінің нұсқасы, бұл әртүрлі Махаяна көздерінде кездесетін зерделеу). Жапондық Кегон мектебі Шингон мектебінен көптеген эзотерикалық мантраларды және практикаларды қабылдағанымен танымал. Кегон монахы Миоэ жарық мантрасын (kōmyō shingon, 光明眞言) кеңінен насихаттағанымен танымал. Шингон мектебінің әсерінен бүгінгі Кегон мектебінде көптеген эзотерикалық буддалық элементтер сақталған.
Жол және кенеттен ояну
Гандхәвюха сутрасындағы Судхананың қажыналық сапарының суреті, Хэйан дәуірі, Нара ұлттық мұражайы, Жапония. Хуаян мектебі кенеттен ояну көзқарасын қорғады. Бұл себебі, будда табиғаты барлық сезімтал жандарда бар, сондай-ақ олардың ғаламдық өзара байланыс теориясы буддалық бодисаттва жолының алғашқы сатысымен өзара араласады. Сондықтан, патриарх Фазаңның айтуынша, «адам алғаш рет ағарту туралы ойды [бодхичитта] қозғағанда, бірден толық ағартуға ие болады». Ояну жолындағы барлық элементтердің өзара араласуы – Хуаян мектебінің уақытқа қатысты көзқарасының да салдары болып табылады, ол барлық сәттерді (сезімтал жанның қазіргі тәжірибесі мен оның болашақтағы Будда болу эондары да оның ішінде) өзара байланысты деп қарастырады. Уақыттың өзі бос болғандықтан, барлық сәттер (өткен, қазіргі және болашақ) бір-бірімен араласады. Фазаң жазғандай, «бастау мен соң өзара байланысты. Әр [бодисаттва] сатысында адам бір уақытта бодисаттва да, Будда да болады». Хуаянда Буддалық табиғат барлық ұғымдардан, уақыттан және сатылардан жоғары тұрады. Практика бұрыннан бар нәрсені (будда табиғатын, яғни сезімтал жандардың ішінде жасырылған Буддалық табиғатты) жасай алмайтындықтан, Хуаян бодисаттва жолын тек сол жерде бар нәрсені ашу ретінде қарастырады. Осы доктринаға қарамастан, Хуаян патриархтары бодисаттва сатыларының біртіндеп жүзеге асырылуы да қажет екенін айтты. Себебі, барлық сатылар толығымен өзара байланысқан күйінде де ерекшелігін сақтайды, және тек бодисаттва жолын ұстану арқылы ғана жасырылған Буддалық табиғат көрінеді. Сондықтан, Ли Тонгсюанның айтуынша, «бодисаттва жолын ұстанғаннан басқа ешқандай ағарту жоқ», және одан әрі: «Бастапқы даналық медитация арқылы көрінеді; оны дамыту оны жаратпайды немесе пайда етпейді. Егер адам тек бодисаттва жолын ұстанып, бодисаттвалық тәжірибені үйренсе, бастапқы даналық өздігінен жарқырайды». Сол сияқты, патриарх Зонгми Буддалық табиғатқа «кенеттен оянудан кейін біртіндеп даму арқылы» жететініне сендірді, сондай-ақ «кенеттен ояну мен біртіндеп даму бір-біріне қарсы емес, керісінше, бір-бірін толықтырады» деді.