Кіріспе

Бернардино Телезио (бернарˈдиːно теˈлɛːзjo; 7 қараша 1509 – 2 қазан 1588) – итальяндық философ және табиғаттанушы. Оның табиғат туралы теориялары кейіннен дұрыс емес екені дәлелденгенімен, бақылауға жасаған баса назары оны "заманауи ғылымның алғашқы өкілі" етіп, ғылыми әдіс дамуына ықпал етті.

Өмірбаян

Телесио Италияның оңтүстігіндегі Калабриядағы (Неаполь корольдігі) Козенца қаласында асыл текті ата-аналардан дүниеге келді. Ол Миланда ағасы Антониодан, өзі де ғалым және көрнекті ақын болған, білім алды, сосын Римде және Падуада оқуын жалғастырды. Оның талқылаулары классикалық ғылымдар, ғылым және философияны қамтыды, бұл Ренессанс ғалымдарының оқу жоспарының құрамына кірді. Осы біліммен қаруланған ол Падуа мен Болоньяда гүлдеген ортағасырлық Аристотелизмге қарсы күресті бастады. 2010 жылы Лука Ирвин Фрагале жарыққа шығарған бірнеше қысқа өлеңдерін жазды. 1553 жылы ол үйленді және Козенцада қоныстанды, Козенция академиясын құрды. 1544 жылдан 1550 жылға дейін және 1565 жылдан кейін Ночера герцогы Альфонсо III Карафаның үйінде тұрды. 1565 жылы оның «De Rerum Natura Iuxta Propria Principia» (Заттардың өз принциптері бойынша табиғаты туралы) атты маңызды еңбегі жарық көрді, ал тоғыз кітаптан тұратын толық нұсқасы 1586 жылы жарияланды. Бұл одан кейін оның негізгі жұмысын нығайту үшін жазылған, маңыздылығы төмен ғылыми және философиялық еңбектермен толықтырылды. 1552 жылы Телесио екі баласы бар жесір Диана Серсалеге үйленді, олармен бірге төрт бала өсірді, олардың үлкені Просперо 1576 жылы жасырын түрде өлтірілді. Әйелі қайтыс болғаннан кейін Папа Пий IV оған Козенца архиепископтығын ұсынды, бірақ Телесио одан бас тартып, оның орнына ағасы Томмазоны тағайындады. Бернардино өмірінің соңғы жылдарын Козенцада өткізді, онда ол Ауло Джано Паррасио бастаған философиялық-ғылыми «Телесиан» академиясын басқарды. Ол 1588 жылы Козенцада қайтыс болды, ғалымдар мен студенттер арасында танымал болды, бірақ шіркеу оның ортодоксалды Аристотелизмге қарсы тұрған ерекше көзқарастарына қарсы болды. Оның өлімінен кейін көп ұзамай Папа Климент VIII оның кітаптарын 1596 жылғы тыйым салынған кітаптар тізіміне қосты.

Материя, жылу және суық теориясы

Ол материя мен форманы тұжырымдаудың орнына, материя мен күштің бар екендігін негізге алады. Бұл күштің екі қарама-қарсы элементі бар: кеңейтуге ұлтаратын ыстық және жиырылатын суық. Осы екі процесс барлық алуан түрлі формалар мен өмірдің түрлерін түсіндіреді, ал күш әрекет ететін масса өзгермейді. Бүкілдіктің үйлесімділігі мынада: әрбір жеке нәрсе өз табиғатына сәйкес өзінің ішінде және өзі үшін дамиды, сонымен бірге оның қозғалысы басқаларына да пайда келтіреді. Бұл теорияның айқын кемшіліктері: 1) сезім мүшелері өздігінен материяны қабылдай алмайды, 2) осы екі күштен құбылыстардың көптігі қалай пайда болады деген сұраққа жауап жоқ, бірақ бұл Аристотельдің ыстық/суық, құрғақ/ылғал түсіндірмесінен де кем емес, және 3) ол осы екі күштің бар екенін дәлелдеуге ешқандай дәлел келтірмеді. Бұл кемшіліктерді оның шәкірті Патрицци сол кезде атап көрсеткен. Сонымен қатар, оның тыныш жатқан суық Жер және қозғалатын ыстық Күн туралы теориясы Коперник тарапынан жоққа шығарылды. Дегенмен, теория итальяндық ой-санада елеулі әсер қалдыруға жеткілікті түрде тұжырымдалған болды. Алайда, оның суперлунарлық және сублюнарлық физика арасындағы шекараны жоюы болашақты болжағандық еді, бірақ оның ізбасарлары оны ерекше атап өтуге лайық деп санамады. Телезио ақыл мен материяның қарым-қатынасын түсіндіргенде, ол одан да әртүрлі көзқарас ұстанды. Материалдық күштер, болжам бойынша, сезінуге қабілетті; материя да бастапқыда санамен жаратылған болуы керек. Себебі сана бар, ол ешнәрседен пайда болмайды. Бұл оны гилозоизмге жеткізеді. Сондықтан, жанның материалдық болуы қажет. Ол сондай-ақ барлық білім – сезім (“non ratione sed sensu”) екенін, ал интеллект – демек, сезімдер арқылы берілген жекелеген деректердің жиынтығы екенін айтты. Бірақ, ол сезімдердің ғана айырмашылықты және теңдікті қалай қабылдай алатынын түсіндіре алмады. Осы схеманың соңында, мүмкін, діни көзқарастарға бағынып, ол мүлдем жат элементті қосты, атап айтқанда, жоғары жігер, Құдаймен сыйланған жан, оның арқасында біз сезімдер әлемінен тысқары шығуға ұмтыламыз. Бұл құдайлық жан, егер Аверроэстік немесе Фомалық қабылдау теориясының контекстінде қарастырылса, жаңа тұжырым емес. Телезионың бүкіл жүйесі аргументіндегі олқылықтарды және маңызды фактілерді білмеуді көрсетеді, бірақ сонымен бірге ол барлық келесі эмпиризмнің, ғылыми және философиялық алғышері болып табылады және билік пен ақылдан тәжірибе мен жеке жауапкершілікке өту кезеңін анық көрсетеді.

Сенсорлық деректерге сүйену

Телезио абстрактілі акыл-ойдың қабылданған билігіне қарсы наразылық білдірген Оңтүстік Италияның ірі қозғалысының басшысы болды және Томасо Кампанелла мен Джордано Бруно, Фрэнсис Бэкон мен Рене Декарттың ғылыми әдістерінің, әртүрлі нәтижелерге алып келген тұқымын септі. Сондықтан ол таза зияткерлік саладан бас тартып, сезімдер ұсынған деректерді зерттеуді ұсынды, одан барлық нағыз білім шығады деп есептеді (оның сезім қабылдауы теориясы Аристотельдің «Жан туралы» еңбегінен негізгі қайта жаңарту болды). Телезио «Табиғат туралы кітаптар» (De Rerum Natura Iuxta Propria Principia Libri Ix) еңбегінің үшінші басылымының бірінші кітабының кіріспесінде: «Әлемнің құрылысы, оның ішіндегі денелердің мөлшері және әлемнің табиғаты бұрынғылар жасағандай акылмен емес, байқау арқылы зерттелуі және түсінілуі керек» деп жазады. (Mundi constructionem, corporumque in eo contentorum magnitudinem, naturamque non ratione, quod antiquioribus factum est, inquirendam, sed sensu percipiendam.) Бұл мәлімдеме, кітаптың алғашқы бетінде кездесетін, қазіргі көптеген ғалымдар Телезио философиясының мәні деп санайды, және көбінесе одан әрі оқымағандай көрінеді, себебі келесі бетте ол ыстық/суық теориясын ұсынады – материяның хабардар болу теориясы, бұл қазіргі бақылау туралы түсінігімізге мүлдем сәйкес келмейді. Телезио үшін бақылау (sensu percipiendam) – деректерді жазудан гөрі әлдеқайда кең ойлау процесі, сонымен қатар аналогтық ойлауды да қамтиды. Франсис Бэкон қазіргі кезде білім алудың басты тәсілі ретінде бақылауды толық қолдайтын индуктивті әдісті жасағандықтан танымал болғанымен, сезім қабылдауы білімнің негізгі көзі болуы керек деген тұжырымды алғаш рет осылай ұсынған адам ол емес. Ренессанс дәуірінің табиғат зерттеушілері арасында бұл құрмет Телезиоға тиесілі. Бэконның өзі Телезионы «заманауилардың алғашқысы» (De Telesio autem bene sentimus, atque eum ut amantem veritatis, & Scientiis utilem, & nonnullorum Placitorum emendatorem & novorum hominum primum agnoscimus., Бэконның «Принциптер мен бастаулар» еңбегінен) деп мойындайды, себебі ол табиғатты зерттеуде барлық басқа әдістерден жоғары бақылауды қойды. Алайда, Бэконның осы жиі цитаталанған сөзі шатастырады, өйткені ол Бэконның Телезио туралы пікірін әлдеқайда қарапайымдап, бұрмалайды. Бэконның көптеген эсселері Телезиоға қарсы шабуыл болып табылады және бұл сөз тіркесі, көбінесе контекстен тыс қолданылады, Телезионың табиғат философиясына Бэкондық бедел беруге мүмкіндік берді, бұл Бэконның бастапқы ниетінен мүлдем алыс болды. Бэкон Телезионы ежелгі билікке қарсы күресте одақтас деп санайды, бірақ Телезионың нақты теориялары туралы жағымды пікір білдіре алмайды. «Табиғат туралы» еңбегіндегі ең қызықты нәрсе – Телезионың мүмкіндігінше барлық нәрсені механикаландыруға тырысуы. Телезио барлық нәрсені ыстық пен суық арқылы түсіндіруге және аргументтерін мүмкіндігінше қарапайым ұстауға тырысады. Адамдар туралы сөз қозғалғанда, ол олардың қозғаушы күштерін түсіну үшін өзін-өзі сақтау инстинктін енгізеді. Ал адам ақылы мен оның материалдық емес, рухани нәрселер туралы абстрактілі ойлау қабілеті туралы айтқанда, ол жанды қосады. Себебі жан болмаса, оның барлық ойлары материалдық нәрселермен шектеледі. Бұл Құдай туралы ойлауды мүмкін емес етер еді, бірақ бұл шындық емес, өйткені бақылаулар адамдардың Құдай туралы ойлайтынын көрсетеді.