Кіріспе

Рум (روم, жиынтық; дара: رومي Rūmī; көпше: أروام Arwām; روم Rum немесе رومیان Rumiyān, дара رومی Rumi; Rûm немесе Rûmîler, дара Rûmî), сондай-ақ романизацияланған Roum, парфян (frwm) терминдерінен туындаған, түпкілікті грекше Ῥωμαῖοι (Rhomaioi, сөзбе-сөз 'римдіктер') сөзінен шыққан. Екі термин де Анатолияның, Таяу Шығыстың және Балқанның исламға дейінгі тұрғындарының өзіндік атаулары болып табылады және бұл аймақтар Шығыс Рим империясының құрамында болған кезден басталады. Рум термині қазір Италиядағы Рим қаласын және онда тұратын халықты сипаттау үшін қолданылады. Сонымен қатар, Таяу Шығыстағы исламға дейінгі этномәдени христиан азшылықтары мен олардың ұрпақтарын, әсіресе Антиохиялық грек православие шіркеуінің мүшелерін және Сирия, Ливан, Иордания, Израиль, Палестина мен Оңтүстік Түркияның Хатай провинциясындағы мелкиттік грек-католик шіркеуінің мүшелерін білдіреді. Бұл терминді қазіргі Түркияның исламға дейінгі халықтарынан шыққан православие христиан азаматтары да қолданады, олардың ішінде солтүстіктегі Қара теңіз тауларынан шыққан понтийлер, Түркияның орталық жазығынан келген каппадокийлер және Түркияның шығысынан келген хайхурумдар бар. Анатолиядағы (мысалы, Ерзурум және Румие и Сугра) және Балқандағы (Румелия) географиялық атаулар осы аймақтардағы Шығыс Рим империясының мұрасынан немесе 1077 жылдан 1308 жылға дейін Кіші Азияның орталық бөлігінде жаулап алынған Византиялықтарды (Рум) билеген Рум Сұлтандығының, ортағасырлық мұсылман мемлекетінің тарихынан туындаған.

Шығу тегі

Араб және жаңа парсы тілдеріндегі "Рұм" термині орта парсы тіліндегі hrōm сөзінен туындаған, ол өз кезегінде парфян тіліндегі frwm сөзінен алынған. Бұл сөз "Рим" және "Рим империясын" атау үшін қолданылған және грек тіліндегі Ῥώμη сөзінен шыққан. Армян және грузин тілдеріндегі атаулар да арамей және парфян тілдерінен алынған. "Ислам энциклопедиясы" мәліметінше, "Рұм" сөзі парсы және түрік тілдерінде Византия империясын білдіру үшін қолданылады.

Жазулар

Грек (Ῥώμη), орта парсы (hrōm), парфян (frwm) тілдеріндегі Рум сөздері Шапур I-нің Марк Антоний Гордианға қарсы жеңісін жариялайтын Кааба е Зартошт монументінде кездеседі. Кааба е Зартошттағы жазулар шамамен 262 жылға дейін сақталып қалған. Рум сөзі исламға дейінгі Намара жазуында, содан кейін VII ғасырғы Құранда қолданылады, онда ол грек тілінде сөйлейтін императорлар (Гераклий әулеті) билік еткен замандағы Шығыс Рим империясын білдіреді. Мұхаммедтің өмір сүрген кезеңінде және Құранның құрастырылуы кезінде империя ең ірі христиан мемлекеті болды, ал Батыс Рим империясы V ғасырда екі ғасыр бұрын құлаған. Құранда «Рум» сүресі бар, ол кейде «Византиялықтар» деп аударылады, бұл термин қазір Батыс елдерінде қолданылады. VII ғасырғы римдіктер, қазіргі заманғы батыс ғалымдары византиялықтар деп атайтын, Шығыс Рим империясының қалған тұрғындары еді. 212 жылы Рим империясындағы барлық этникалық топтарға азаматтық құқық берілгендіктен, шығыс халықтары өздерін Ρωμιοί немесе Ῥωμαῖοι (Romioi немесе Romaioi, римдіктер) деп атады, Койне грек тіліндегі шығыс лингва франкасында римдік азамат сөзін пайдаланды. Азаматтық белгісі араб тілінде روم Rūm деп аталды. Батыс Рим қаласының тұрғындарын атау үшін арабтар رومان Rūmān сөзін немесе кейде لاتينيون Lātīniyyūn (латиндер) сөзін қолданды, ал еуропалық грек тілінде сөйлейтіндерді атау үшін يونانيون Yūnāniyyūn термині қолданылды (Иония атынан, Грекияның атауы). Қазіргі батыс тарихшылары Шығыс Рим империясын және оның грек лингва франкасын сипаттау үшін қолданатын «Византия» сөзі сол кезде ешқандай жерде қолданылмаған. Римдіктер және кейін Шығыс Рим (Византия) мемлекеті алты ғасыр бойы Жерорта теңізінің шығыс бөлігін қамтыды, бірақ 7 ғасырда Арабияда Исламның пайда болуынан және кейіннен 7 және 8 ғасырларда Сирия, Египет және Ливияның Ислам тарапынан жаулануынан кейін Византия мемлекеті Орта ғасырларда Анатолия мен Балқаннан ғана тұрды. Рум сұлтандығының сәлжұқтары өздерінің атын Құранда римдіктер үшін қолданылған ar Rum сөзінен алды. Ренессанстың алғашқы кезеңінде (15 ғасыр) Византия мемлекеті ақыры мұсылман түркі тайпаларының қолына түсті, олар 12-14 ғасырларда Орталық Азиядан қазіргі Түркияға көшіп келе бастады. Орта ғасырларда арабтар қазіргі Түркия, Балқан, Сирия, Ливан және Палестинаның жергілікті тұрғындарын «Рум» (сөзбе-сөз римдіктер, бірақ қазіргі тарихшылар көбінесе византиялықтар деп атайды) деп атады, қазіргі Түркия мен Балқанды «Рум жері» деп атады және Жерорта теңізін «Рум теңізі» деп атады. 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Османдық түрік жаулап алушысы Мехмед II өзін Византия (Шығыс Рим) билеушісінің орнына жаңа Кайсер и Рум, яғни «Римдіктердің Цезары» деп жариялады. Османдық миллет жүйесінде Түркия мен Балқанның жаулап алынған жергілікті халқы салық салу мақсатында «Рум Миллеті» (Millet i Rum) ретінде жіктеліп, бұрынғы Византия мемлекеті тарапынан жарияланған православие христиан дінін қабылдауға рұқсат етілді. Қазіргі Түркияда Рум әлі де Түркияның православиелік христиан азшылықтарын, оның жаулап алудан бұрынғы институттарымен бірге, мысалы, Рум православиелік Патриархаты, Стамбулдағы Константинопольдің экуменикалық патриархатының түрік атауы, барлық православиелік христиандықтың және Шығыс Рим мемлекетінің бұрынғы діни басшысы ретінде белгілі.

Географиядан

Византия империясымен мұсылмандық байланыс көбінесе Кіші Азияда орын алды, оның көп бөлігі қазір Түркияда. Себебі ол ерте орта ғасырлардан бастап Византия мемлекетінің орталық аймағы болды, сондықтан "Рұм" аталымы географиялық тұрғыдан сонда қалыптасты. Орталық Азиядан көшіп келген Селжуқ түркілері орта ғасырдың соңында қазіргі Түркияның орталық бөлігін жаулап алғаннан кейін де бұл аталым қолданылды. Түркілер өздерінің жаңа мемлекетін "Рұм сұлтанаты", яғни "Рим сұлтанаты" деп атады. Осман империясы Балқанды жаулап алғаннан кейін, бұл аймақ "Румелия" (Рим жерлері) деп аталды, өйткені ол негізінен Османдықтар "Рұм" деп атаған, жаңадан бағындырылған халықпен қоныстанды.

Басқа қолданыстар

XVI ғасырда португалдар Үнді мұхитында кездескен мамлюк Осман әскерлеріне жалпы атау ретінде "рум" және "румдар" (көпше түрі) терминдерін қолданды. "Ұрыс" термині де осы түбірден шыққан, және қазіргі этнографияда түркі тілді грек халқына қатысты қолданылады. "Румейка" – Осман гректерімен байланысты грек диалектісі. Мин әулеті тұсында қытайлар Османды "Люми" (魯迷) деп атаған, бұл атау "Рум" немесе "Руми" сөздерінен алынған. Цинь әулеті кезінде қытайлар Румды "Вулуму" 務魯木 деп те атаған. Рим қаласының қазіргі қытай тіліндегі атауы – "Луома" (羅馬). Оңтүстік Азияның мұсылман аристократиясы арасында феске "Руми Топи" (яғни "Рим немесе Византия бас киімі") деген ат берілген. Классикалық кезеңде Осман империясына кірмеген мұсылмандар Османды Византия мұрасын алғандықтан "румилер" деп атаған. Сасанид дәуірінде (Исламға дейінгі Персия) орта парсы тіліндегі "Хромэй" сөзі "римдік" немесе "византиялық" мағынасын білдірген, ол византиялық грек тіліндегі "Ромайои" сөзінен туындаған. Малай тілінде қолданылатын латын әліпбиі өз атауымен "тулисан Руми" (әдеби мағынасы – "рим жазуы") деп аталады.