Кіріспе

Конфедеративтік Штаттар Армиясы, сондай-ақ Конфедеративтік Армия немесе Оңтүстік Армия деп аталады, Америка Конфедеративтік Штаттарының құрлықтағы әскери күші болды. Америка Азаматтық соғысы (1861–1865) кезінде Оңтүстік штаттарының тәуелсіздігін жеңіп алу және құлдық институтын сақтау мен кеңейту үшін АҚШ күштеріне қарсы күресті. 1861 жылдың 28 ақпанында Уақытша Конфедеративтік Конгресс уақытша ерікті армия құрды және әскери операцияларды басқару және штаттық күштер мен еріктілерді жинау құқығын жаңадан сайланған Конфедерация президенті Джефферсон Дэвиске берді. Дэвис АҚШ Әскери академиясының түлегі және Мексика-Америка соғысы кезінде ерікті полктің полковнигі болған. Ол сонымен қатар Миссисипи штатынан АҚШ сенаторы және президент Франклин Пирс кезінде АҚШ соғыс министрі болған. 1861 жылдың 1 наурызында Конфедерация үкіметінің атынан Дэвис Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы әскери жағдайды өз бақылауына алды, онда Оңтүстік Каролина штатының милициясы Чарльстон портындағы Форт Самтерді қоршап алды, оны АҚШ армиясының шағын гарнизоны ұстап тұрған. 1861 жылдың наурызына қарай Уақытша Конфедеративтік Конгресс уақытша күштерді кеңейтіп, тұрақты Конфедеративтік Штаттар Армиясын құрды. Конфедерация Армиясында қызмет еткен адамдардың жалпы санын нақты есептеу мүмкін емес, себебі Конфедерацияның толық емес және жойылған жазбалары бар; Конфедерация сарбаздарының саны 750 000 мен 1 000 000 арасында деп бағаланады. Бұл санға әскерге түрлі жұмыстар атқаруға мәжбүр етілген құлдар кірмейді, мысалы, бекіністер мен қорғаныс құрылысы немесе вагон жүргізу. Бұл сандар соғыс кезінде кез келген уақытта қызмет еткен сарбаздардың жалпы санын көрсетеді, сондықтан олар кез келген күні армияның мөлшерін білдірмейді. Бұл сандарға Конфедеративтік Штаттар Әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен теңізшілер кірмейді. Америка Азаматтық соғысына қатысқан сарбаздардың көпшілігі еріктілер болғанымен, екі тарап та 1862 жылға қарай ерікті сарбаздарды толықтыру үшін әскери шақыруға жүгінді. Нақты деректер жоқ болғанымен, Конфедерация сарбаздарының шақырылғандар саны Одақ сарбаздарының 6 пайызынан екі есе көп деп есептеледі. Ұлттық саябақтар қызметінің мәліметінше, "Конфедерация Армиясының сарбаздар демографиялық мәліметтері толық емес және жойылған тіркеу жазбаларына байланысты қолжетімді емес". Олардың бағалауынша, Конфедерация әскери қызметшілерінің өлімі 94 000 шайқаста, 164 000 аурудан қайтыс болды және 25 976 Одақ тұтқын лагерьлерінде қайтыс болды. Конфедерацияның жалпы жарақат алғандарының саны 194 026 деп бағаланады. Салыстырмалы түрде, Одақ әскери қызметшілерінің өлімі бойынша ең жақсы бағалаулар 110 100 шайқаста, 224 580 аурудан қайтыс болды және 30 218 адам Конфедерация тұтқын лагерьлерінде қайтыс болды. Одақ армиясының жарақат алғандарының саны 275 174 адамды құрайды. Басты Конфедерация армиялары, генерал Роберт Ли басқаратын Солтүстік Вирджиния армиясы және генерал Джозеф Джонстон басқаратын Теннесси армиясының қалдықтары мен басқа да бөлімшелер 1865 жылдың 9 сәуірінде (ресми түрде 12 сәуірде) және 1865 жылдың 18 сәуірінде (ресми түрде 26 сәуірде) АҚШ-қа берілді. Басқа Конфедерация күштері 1865 жылдың 16 сәуірінен 28 маусымына дейін берілді. Соғыс аяқталғанға дейін 100 000-нан астам Конфедерация сарбаздары қашып кетті, ал кейбір бағалаулар бойынша бұл сан барлық Конфедерация сарбаздарының үштен бір бөлігіне дейін жетті. Конфедерация үкіметі 1865 жылдың 3 сәуірінде Ричмондтан қашқан кезде тиімді түрде таратылды және қалған армияларға ешқандай бақылау жасамады.

Кіріспе

1861 жылдың 4 наурызында Авраам Линкольн АҚШ президенті қызметін бастаған кезде, жеті шыққан құл иеленген штаттар Конфедерациялық штаттарды құрған еді. Олар өздерінің шекараларындағы федералдық мүлікті, соның ішінде АҚШ армиясының дерлік барлық бекіністерін басып алды. Линкольн билікке келген кезде АҚШ бақылауында қалған бекіністерді, әсіресе Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон портындағы Форт Самтерді ұстап тұруға бекінді. 28 ақпанда, Линкольн президенттік антына кіріспес бұрын, Уақытша Конфедерациялық Конгресс Конфедерациялық штаттардың ірі Уақытша армиясын (PACS) құруға рұқсат берді. Конфедерация президенті Джефферсон Дэвистің бұйрығымен генерал П. Г. Т. Борегард басқаратын К. С. әскерлері 1861 жылдың 12-13 сәуірінде Форт Самтерді бомбалады және 14 сәуірде капитуляцияға мәжбүр етті. Конфедерацияның шабуылына ашуланған АҚШ соғыс жариялады. Ол Линкольннің 15 сәуірдегі барлық адал штаттарға сепаратистерден бекіністерді қайтарып алу, көтерілісті басу және Одақты сақтау үшін әскер жіберу туралы шақыруын қолдады. Содан кейін тағы төрт құл иеленген штат Конфедерацияға қосылды. Америка Құрама Штаттары мен Конфедерациялық штаттар екі жақты мақсаттармен – көтерілісті басу және Одақты сақтау, бір жағынан, АҚШ-тан тәуелсіздік алу, екінші жағынан – ірі, көбінесе еріктілерден тұратын әскерлерді жинауға кірісті.

Құру

Конфедерация Конгресі АҚШ армиясының үлгісі бойынша Конфедерация армиясын құруды қарастырды. Ол соғыс уақытында ғана болатын үлкен уақытша күш пен шағын тұрақты армиядан тұруға тиіс болды. Уақытша ерікті армия 1861 жылғы 28 ақпандағы Уақытша Конфедерациялық Конгресс актісімен құрылды, бұл 6 наурызда тұрақты армия ұйымын құрған актіден бір апта бұрын қабылданды. Екі күш бір уақытта өмір сүруге тиіс болғанымен, Конфедерацияның тұрақты армиясын ұйымдастыруға көбірек еңбек жұмсалмады. Конфедеративтік Штаттардың Уақытша Армиясы (КША) 27 сәуірде ұйымдастырыла бастады. Барлық еріктілер мен әскери қызметке шақырылғандардың көпшілігі осы ұйымға қосылуды қалаған, себебі офицерлер Уақытша Армияда Тұрақты Армияға қарағанда жоғары дәрежеге жете алатын. Егер соғыс олар үшін сәтті аяқталғанда, Конфедерация КША-ны таратып, тек КТА-ны қалдыруды жоспарлаған. Соғыс департаменті 9 наурызда 8000, 8 сәуірде 20000 және 16 сәуірден кейін 49000 ерікті сұрады. Дэвис 29 сәуірде Конгреске жолдаған хатында 100 000 сарбаздан тұратын армияны ұсынды. 1861 жылғы 8 тамызда Конфедерация бір немесе үш жылға 400000 ерікті шақыру туралы жарлық шығарды. 1862 жылғы сәуірде Конфедерация Конфедерация және Одақ тарихындағы алғашқы әскери міндеттеме заңын қабылдады, ол 18 мен 35 жас аралығындағы барлық еңбекке жарамды ақ еркектерді Уақытша Армияда үш жылдық қызметке міндетті етті. Бұл заң сонымен қатар барлық бір жылдық мерзімге шақырылғандардың қызмет мерзімін үш жылға ұзартты. Ішкі майдан үшін ең құнды деп есептелген белгілі бір мамандықтарда жұмыс істейтін адамдар (мысалы, теміржол және өзен жұмысшылары, мемлекеттік қызметкерлер, телеграф операторлары, шахтерлер, дәріханашылар және мұғалімдер) әскери қызметке шақырылмайтын болды. 1862 жылы осы заңға екі рет түзетулер енгізілді. 27 қыркүйекте әскери қызметке шақырудың ең жоғары жасы 45 жасқа дейін көтерілді. 11 қазанда Конфедерация Конгресі «Екідеген негр заңы» деп аталған заңды қабылдады, ол 20 немесе одан көп құлы бар кез келген адамды босатуға мүмкіндік берді, бұл құлы жоқ әскери қызметшілердің арасында наразылық тудырды. Конфедерация Конгресі соғыстағы шығындарды өтеу және АҚШ-тың адам күшін арттыру мақсатында соғыс кезеңінде бірнеше түзетулер жасады. 1863 жылғы желтоқсанда бай әскери қызметшілер өздерінің орнына басқа адамды жалдау мүмкіндігін жойды. Мұндай алмастыру практикасы Америка Құрама Штаттарында да қолданылған, бұл төменгі таптардың наразылығына әкелді. 1864 жылғы ақпанда жас шектеулері 17 мен 50 жас аралығына дейін ұзартылды. Кейінгі заңдарға қарсылықтар бес штаттың жоғарғы соттарында қарастырылды, олардың барлығы оларды қолдады.

Дін

Оңтүстік шіркеулері әскери капелландардың жетіспеушілігін миссионерлер жіберіп толықтырды. 1862 жылдан бастап Оңтүстік баптистері барлығы 78 миссионер жіберді. Пресвитериандар одан да белсенді болды, 1865 жылдың басында 112 миссионер жіберілді. Эпископальдық, методистік және лютерандық шіркеулер де басқа миссионерлерді қаржыландырып, қолдады. Мұның бір салдары – әскерде діни жаңғыру толқындары бой көтерді, дін Конфедерация әскерлерінің өмірінде маңызды рөл атқарды. Дінге әлсіз сенгендердің кейбіреуі берілген христиандарға айналып, әскери қызметтерін Құдайдың қалауын орындау деп қарады. Дін әскерлердің жолдастарына және Конфедерацияға деген адалдығын арттырды. Әскери тарихшы Сэмюэл Уотсон христиандық сенімнің соғысқа деген жігерлендірудің маңызды факторы болғанын айтады. Оның талдауына сәйкес, әскерлердің сенімі жолдастарын жоғалтуға байланысты қайғыны басуға көмектесті; ол қорқыныштан қорғады; қатардағы маскүнемдік пен төбелес азайтуға септі; әскерлердің жақын достар қауымын кеңейтіп, үйден ұзақ айырылудың орнын толтыруға көмектесті.

Қашу

Соғыс кезінде, әсіресе соғыс аяқталар алдында, Конфедерация армиясы өте нашар тамақтанды. Үйлеріндегі отбасыларының жағдайы нашарлап, аштық пен қарақшылардың шабуылдарына ұшырады. Көптеген сарбаздар уақытша ("Ресми рұқсатсыз үйге кеткен") үйлеріне қайтып, отбасылық мәселелері шешілгеннен кейін қайта оралды. Бірақ 1864 жылдың қыркүйегінде президент Дэвис армияның үштен екі бөлігінің "көпшілігі рұқсатсыз" кеткенін мойындады. Бұл мәселе одан кейін күрт өршіп, қанша сарбаз қайта оралса, сонша азайды. Үйлерін қорғау үшін соғысқан сарбаздар осы міндетті орындау үшін дезертир болуға мәжбүр екенін түсінді. Тарихшы Марк Вейц ресми түрде 103,4 мың дезертирдің санының тым төмен екенін айтады. Оның пікірінше, көптеген сарбаздар өз отбасыларына Конфедерациядан гөрі жоғары міндет сезінгендіктен қашып кеткен. Конфедерацияның дезертирлікке қатысты саясаты қатал болды. Мысалы, 1862 жылдың 19 тамызында генерал Стоунволл Джексон үш сарбазды дезертирлік еткені үшін өлім жазасына кесу туралы сот шешімін бекітті, сарбаздардың полк командирінен кешірім сұрап келген өтінішті қабылдамады. Джексонның мақсаты – жаудың басып алу қаупі төніп тұрған ерікті армияда тәртіпті сақтау еді. Азамат соғысының тарихшылары кедей отбасылардан шыққан сарбаздардың үйде шұғыл қажеттілік болғандықтан дезертирлік жасағанын атап көрсетті. Одақтың күштері Конфедерация аумағын басып алған сайын жергілікті қысым күшейді, соның салдарынан көптеген отбасылар қиын жағдайға түсті. Сол кездегі Конфедерация офицерінің айтуынша, "дезертирлер көбінесе жұмыссыз, ең кедей топқа жатады, олардың еңбегі отбасыларын күнделікті асырау үшін маңызды" және "әке, күйеу немесе ұл әскерге алынса, үйдегі қасіреттен қашу мүмкін емес. Мұндай жағдайда олар қатарда тыныш отыра алмайды". Кейбір сарбаздар идеологиялық себептермен де дезертирлік жасады. Конфедерацияның біртұтастығына қауіп төндірген нәрсе – Аппалачи тауларындағы аудандардағы ұзаққа созылған одақтық көзқарастар мен құл иеленушілердің билігіне деген сенімсіздік тудырған наразылық болды. Олардың көптеген сарбаздары дезертирлікпен үйлеріне оралып, оларды жазалауға тырысқан тұрақты армия бөлімдерімен күрескен әскери күш құрды. Солтүстік Каролина армиясының шамамен төрттен бір бөлігін (24,122) дезертирлікке жоғалтты. Бұл кез келген Конфедерация штатының ең жоғары дезертирлік көрсеткіші еді. Жас Марк Твен әйгілі жазушы мен лектор болмас бұрын армиядан қашып кетті, бірақ ол бұл оқиға туралы көбінесе әзілмен айтты. Автор Нил Шмиц Твеннің ар-намысын жоғалтудан қатты алаңдауын, сарбаз ретінде өлімге ұшыраудан қорқуын және кәсіби жазушы ретінде оңтүстікке тән болмысын қабылдамауын зерттеді.

Ұйым

1865 жылы Ричмондтағы барлық орталық тіркемелердің жойылғандығы және сол кездегі нашар тіркеу жүйесі салдарынан Конфедерация армиясының нақты күшін анықтау мүмкін емес. Бағалаулар бойынша, соғыс кезінде кез келген уақытта 500 000-ден 2 000 000-ға дейін сарбаз қатысқан. Соғыс министрлігінің 1861 жылдың соңындағы есептерінде сол жылы 326 768 адам, 1862 жылы 449 439, 1863 жылы 464 646, 1864 жылы 400 787 адам, ал «соңғы есептерде» 358 692 адам тіркелген. Соғыс бойындағы әскери тіркелу сандары 1 227 890-нан 1 406 180-ге дейін болды. Келесі тұлғалар түрлі деңгейде басқару құқығына ие болды: Роберт Ли 1862 жылдың 13 наурызынан 31 мамырына дейін «Конфедерация армияларындағы әскери операцияларды жүргізуге міндеттелді». Ол Дэвистің әскери кеңесшісі ретінде танылды, бірақ армияның стратегиялық және логистикалық аспектілерін кең ауқымда басқарды, бұл қазіргі АҚШ армиясының Бас штабы басшысының рөліне ұқсас. 1 маусымда ол Конфедерацияның барлық далалық армияларының ішіндегі ең маңыздысы саналатын Солтүстік Вирджиния армиясының басшылығын қабылдады. Бракстон Брэгг 1864 жылдың 24 ақпанынан (Чаттануга шайқасынан кейін далалық басшылықтан босатылғаннан кейін) 1865 жылдың 31 қаңтарына дейін «Конфедерация армияларындағы әскери операцияларды жүргізумен» міндеттелді. Бұл рөл Дэвистің әскери кеңесші лауазымы болды. Ли Конгресс актісімен Конфедерация мемлекеттері армиясының Бас генералдары болып тағайындалды (1865 жылдың 23 қаңтары) және 1865 жылдың 31 қаңтарынан 9 сәуіріне дейін осы лауазымда қызмет етті. Орталық басқарудың болмауы Конфедерация үшін стратегиялық кемшілік болды, және оның армияларының бірнеше майданда ортақ мақсатқа жету үшін бірігіп әрекет еткен мысалдары аз. Мұндай оқиға 1862 жылдың соңында Лидің Мэрилендке басып кіруімен, екі басқа іс-қимылмен бірге болды: Брэггтің Кентуккиге басып кіруі және Эрл Ван Дорнның Миссисипидегі Коринтке қарсы жорығы. Алайда, бұл үш бастама да сәтсіз аяқталды. Джорджия губернаторы Джозеф Браун Конфедерация сарбаздарына бақылау орнатуға тырысқан Оңтүстік штаттарының құқықтарын қолдаушылардың ең экстремалды мысалы болды: ол Конфедерация үкіметінің соғыс саясатына қарсы шығып, әскери шақыруға қарсылық көрсетті. Жергілікті әскерлерді тек Джорджияны қорғау үшін ғана пайдалану керек деп сенген Браун полковник Фрэнсис Бартоудың Джорджия әскерлерін штаттан шығаруына тырысты. Конфедерацияның көптеген жоғары әскери басшылары (Роберт Ли, Альберт Сидни Джонстон және Джеймс Лонгстрит сияқты) және тіпті президент Джефферсон Дэвис бұрынғы АҚШ армиясының офицерлері болды, ал аз санда АҚШ теңіз күштерінің офицерлері сецессияға қарсы болды, мақұлдамады немесе оған ықылассыз болды, бірақ өз штаттары Одақтан шыққаннан кейін АҚШ қызметінен кетті. Олар өз үйлерін қорғауға көмектесуден басқа жолы жоқ деп ойлады. Президент Авраам Линкольн өз елін жақсы көретінін білдіріп, бірақ оған қарсы соғысуға дайын болған мұндай адамдардың бар екенін естігенде ашуланды.

Жеткізу және логистика

Көптеген ақ еркектер әскерге шақырылып, халықтың шамамен 40 пайызы құлдықта болғандықтан, Конфедерациядағы қалыпты қоғамды қамтамасыз етуге қажетті жұмыстың көп бөлігі құлдардың еңбегімен атқарылды. Тіпті Грузия губернаторы Джозеф Браун: "Ел мен әскер көбінесе құл еңбегіне тәуелді" деп атап өткен.

Қара тұтқындарға қатысты шаралар

Союздың қара нәсілді ер адамдарды әскерге шақыруы және Авраам Линкольннің Азат ету туралы жарлығын жариялауы Конфедерацияны қатты ашуландырды, олар мұны беделсіздік деп атады. Оған жауап ретінде 1863 жылдың мамыр айында Конфедерация АҚШ-қа қарсы "толық және кең ауысу шараларын" талап ететін заң қабылдады. Бұл заңда "Конфедерациялық штаттарға қарсы қарулы күшпен шыққан" немесе олардың жауына көмек көрсеткен кез келген қара адамды мемлекеттік билік органдарына тапсыру керектігі айтылды, онда олар құлдардың көтерілісіне қатысқандар ретінде сотталып, өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Бірақ Конфедерация билігі жазалаудан қорқып, нәтижесінде ешбір қара тұтқын сотқа берілмеді және аттырылмады. Джеймс Макферсонның айтуынша, "Конфедерация әскерлері кейде қара солдаттар мен олардың офицерлерін тапсыруға тырылғанда өлтірген. Көбінесе, алайда, Конфедерация офицерлері тұтқынға алынған қара солдаттарды қайтадан құлдыққа қайтарып немесе оңтүстік бекіністерінде ауыр жұмысқа жұмсаған". АҚШ Түсті әскерлерінде қызмет еткен афроамерикандық солдаттар Конфедерация тарапынан көбінесе бөлініп, тұтқынға түскенде оларға қосымша зорлық көрсетілген.

АҚШ-пен тұтқын алмасу

Конфедерация заңдары қара АҚШ сарбаздарын көтерілісші құлдар деп жариялады, сонымен қатар Конфедерацияның тұтқынға алынған қара АҚШ сарбаздарына дискриминациялық қатыгездікпен қарауы, АҚШ пен Конфедерация арасындағы тұтқын алмасуға кедергі келтірді, себебі АҚШ үкіметі Либер кодексі бойынша Конфедерацияның түрге байланысты тұтқындарға дискриминациялық қатыгездікпен қарауына ресми түрде қарсылық білдірді. 1864 жылғы президенттік сайлаудағы Республикалық партияның платформасы осы көзқарасты бейнеледі, ол да Конфедерацияның тұтқынға алынған қара АҚШ сарбаздарына дискриминациялық қатыгездікпен қарауын айыптады. "Еркіндік, теңдік, билік" кітабының авторлары жазғандай, "1863 жылы Линкольн әкімшілігі Конфедерация ақ және қара тұтқындарға тең қарауға келіскенше тұтқын алмасуды тоқтатты. Конфедерация бас тартты". Нақты саны белгісіз. Бұл көрсеткіштер соғыс кезінде әрбір армияда қызмет еткен сарбаздардың жалпы санын қамтиды, сондықтан олар кез келген уақыттағы армияның мөлшерін көрсетпейді. Конфедерацияның қаза тапқандары туралы мәліметтер, Конфедерация сарбаздарының саны туралы мәліметтер сияқты, толық емес және сенімсіз. Конфедерация сарбаздарының өлімі туралы ең жақсы бағалаулар бойынша, шайқаста 94 000-ға жуық адам қаза тапқан немесе жан сақтап қалуға келмейтін жарақат алған, 164 000 аурудан қайтыс болған, ал Одақ тұтқын лагерьлерінде 26 000 мен 31 000 аралығында қайтыс болған. Ал, 25 000-ға жуық Одақ сарбаздары апаттар, суға батып, өлтірілу, тұтқынға алынғаннан кейін өлтірілу, өз-өзіне қол жұмсау, түрлі қылмыстар үшін жазалану, Конфедерация жасақтары тарапынан жазалану (64), күн соққысы, және басқа да себептерден қайтыс болған. Конфедерацияның осы себептерден болған қазасы туралы мәліметтер жоқ. Кейбір Конфедерация сарбаздары осы себептерден қайтыс болғандықтан, Конфедерация үшін жалпы өлім саны мен жалпы шығын көбірек болуы керек. Конфедерацияның жарақат алғандарының бір бағасы, толық емес деп есептеледі, 194 026; екіншісі 226 000. Соғыс аяқталғанда Конфедерация күштерінің 174 223 адамы Одақ армиясына бағынды. Сол кездегі Одақ армиясымен салыстырғанда Конфедерация армиясы этникалық жағынан көптеген ұлттан тұрған жоқ. Конфедерация сарбаздарының 91 пайызы туған жері бойынша ақ ерлер, ал тек 9 пайызы шетелде туған ақ ерлер, ирландтар ең ірі топ болды, сондай-ақ немістер, француздар, мексикалықтар және британдықтар да бар. Азиялық еркектердің шағын тобы Луизианаға теңіз арқылы келген кезде өз еркіне қарсы Конфедерация армиясына күштеп алынды.

Тарихнама

Шихан Дин, Аарон. "Көк және сұрдың қара-ақ түстегі бейнесі: Азамат соғысының сарбаздары туралы зерттеулерді бағалау", Аарон Шихан Дин құрастырған "Жерден көрініс: Азамат соғысының сарбаздарының тәжірибесі" (Кентукки университетінің баспасы, 2007) 9–30 беттер.