Кіріспе

Махаяна буддизмінің Буддаватамсака нама махавайпуля сутрасы ("Буддаватамсака" деп аталатын Махавайпуля сутрасы) – Шығыс Азия буддизмінің ең ықпалды Махаяна сутраларының бірі. Оны көбінесе қысқаша "Аватамсака сутрасы" деп атайды. Сондықтан, бұл атау ағылшын тілінде "Буддалар гирляндысы", "Будда безендірулері" немесе "Будданың гирляндысы" деп аударылуы мүмкін. Буддаватамсака сансыз Буддалармен толы шексіз әлемдер әлемін сипаттайды. Бұл сутра Шығыс Азия буддизміне ерекше ықпал еткен. Бұл шығармадағы көзқарас Қытай буддизмінің Хуаян мектебінің құрылуына негіз болды, ол өзара байланыс философиясымен сипатталады. Хуаян мектебі Кореяда Хваём, Жапонияда Кэгон және Вьетнамда Хоа Нгием деп аталады. Сутра Чан буддизміне де ықпал етеді. "Гирлянда/гүл шоғы/әшекей" – Будданың қасиеттерінің сұлулығын немесе оның шабыттандыратын даңқын көрсетеді. Аватамсака термині "көп сан", "көпшілік" немесе "жинақ" деген мағынаны да білдіреді. Бұл сутраның мазмұнымен үйлеседі, онда көптеген Буддалар ғарыштық Будда Вайрокананың көрінісі ретінде бейнеленеді. Хуа (華) бір мезгілде "гүл" (ескіше; атап айтқанда 花) және "көркемдік" дегенді білдіреді. Ян (嚴), zhuàngyán (莊嚴) сөзінің қысқартылған түрі, "солтырлық пен қадірлілік үшін безендіру" дегенді білдіреді. Жапон тілінде: (大方広仏華厳経), көбінесе (華厳経) деп аталады. Бұл атау жоғарыдағы қытай тіліндегі атаумен бірдей, тек шиндзитай таңбаларымен жазылған. Немесе (화엄경), қытай атауының корей тіліндегі айтылуы. , қытай атауының вьетнам тіліндегі айтылуы Hoa nghiêm kinh деп қысқартылған. , Стандартты тибет тілінде Do phalpoché. Тангут тілінде (романдық жазуда): Tha cha wa tha fa sho ldwi rye. Дунхуан қолжазбасына сәйкес, бұл мәтін Бодхисаттвапитка Буддаватамсака сутрасы деп те белгілі болған. Акира Хиракава және Отаке Сусуму сияқты жапон ғалымдары санскрит түпнұсқасы Үндістанда "Буддаватамасака" деген атпен таралған сутралардан құрастырылған деп санайды. Он саты сутрасы (Дасабхумика) және Гүлдер тізбегі сутрасы (Гандавиуха) санскрит тілінде сақталған. Аватамсаканың санскритте сақталған тағы екі бөлігі бар: Бхадракаряпранидхана (Жақсы мінез-құлыққа деген ниет) және Анатабуддакшетрагунодбхавана нама махаяна сутрасы (Шексіз Будда өрістерінің қасиеттерін дамыту). Осы төрт мәтіннен және кейбір фрагменттерден басқа, сутраның қалған бөлігі тек қытай және тибет тілдеріндегі аудармаларда сақталған. Буддаватамсака сутрасының екі толық қытайша аудармасы жасалған. Фрагменттік аударма, шамамен, біздің заманымыздың 2-ші ғасырында басталған, ал танымал Он саты сутрасы, көбінесе жеке жазба ретінде қарастырылады, 3-ші ғасырда алғаш рет аударылған. Бірінші толық қытай нұсқасын Буддхабхадра шамамен 420 жылы 60 томдық 34 тараумен аударған, ал екіншісін Шикшананда шамамен 699 жылы 80 томдық 40 тараумен аударған. 798 жылы Пражня Гандавиуха бөлігін аударған. Екінші аудармада біріншісінен көбірек сутралар бар, ал кейінірек жасалған тибет аудармасында 80 томдық нұсқамен көптеген айырмашылықтар бар. Ғалымдар сутралар жинаққа қосылған деген қорытындыға келді. Тибет тіліндегі жалғыз нұсқасы түпнұсқа санскриттен Джинамитра және басқалармен 9-шы ғасырдың соңында аударылған. 6-шы ғасырдағы Орта Үндістанның Уджайяны қаласынан шыққан монах Парамартаның айтуынша, Буддаватамсака сутрасы "Бодхисаттва Питакасы" деп те аталады. Пол Демивилльдің сөзіне сәйкес, Буддаватамсака жинағы "шешімі жоқ көріністермен сипатталады, бұл әр нәрсені шексіз көбейтеді, біртұтас пен ерекшеленген көптіктің, рух пен материяның өзара байланысын үйрететін монодология түрімен және кезеңдер арқылы босануға қадамдық жолмен және жарық пен сәулеленудің бейнелеріне ерекше құштарлықпен ерекшеленеді". Сондай-ақ, Алан Фокс сутраның дүниетанымын "фракталды", "голографиялық" және "психоделикалық" деп сипаттаған.

Бүкілдік космос

Шығыс Азия буддистерінің мәтінге қатысты көзқарасы, ол Будданың (Дхармадхату) тұрғысынан барлық құбылыстарды бос деп көріп, осылайша шексіз бір-бірімен байланысты, шексіз ғаламды бейнелейді. Бұл – ағарту арқылы алынған көзқарас. Сондықтан Будданың шындыққа деген түсінігі "ұғымсыз, ешбір сезімтал жан оны толық түсіне алмайды" делінеді. Бұл идея кейін Шығыс Азия буддизм дәстүрлерінде, Хуаян мектебі мен Дзен сияқты бағыттарда маңызды рөл атқарды.

Вайрокана Буддасы

Сондай-ақ, сутрада Буддалардың сансыз көптігі және олардың Буддалық әлемдері туралы айтылады, олар шексіз, шындықтың кең ғарыштық көрінісін көрсетеді. Бұл сутрадағы маңызды Будда – Вайрокана Буддасы ("Нұр" немесе "Толық нұрландырушы"). Вайрокана – "Лотос әлемінің" жарығы мен ағартуының бастауы болып табылатын және оның ғарыштық денесінде барлық әлемдер қамтылған ең жоғары ғарыштық Будда. Пол Уильямстың сөзіне сүйенсек, Будда "осы кең және алуан түрлі сутраның әртүрлі жерлерінде ғаламның өзі деп айтылады немесе меңзеледі, ол "ішкі мәннің болмауы" немесе босдықпен тең, және Будданың барлық нәрсені қамтитын, шексіз білімі". Буддаватамсака сутрасында тарихи Будда Шакьямуни – ғарыштық Будда Вайрокананың ғажайып эманациясы ғана. Әрбір "жиналыс" әртүрлі орындарды, доктриналық тақырыптарды және кейіпкерлерді қамтиды. Төмендегі жиналыстар тізімі қытай Хуаян мектебінің түсіндірмелеріне негізделген. Хуаян түсіндірмелерінде жинақ дәстүрлі түрде былай бөлінеді:

1. Бодхиманда (1-6 кітаптар)

Бұл бодхисаттвалар мен басқа да жандардың жиналысы Бодхимандада (Бодха Гаядағы бодхи ағашының астындағы ояну орны), Будда отырған жерде жиналған. Ол тарихи орын ретінде де, түрлі-түсті зергерлік бұйымдар мен жарықтармен толы асқақ сарай ретінде де бейнеленген. Осы тарауларда Самантабхадра және Будда сияқты әртүрлі бодхисаттвалар шындықтың мәні, ғаламның шексіздігі, Будданың бүкіл ғаламда (шынында бұл бір ғана кең Будда алаңы) қалай бар екендігі және бодхисаттвалар ғаламдағы санаусыз әлемдерді қалай толтыратындығы туралы әңгімелейді. Алтыншы тарауда Будда Вайрокана, оның ерте заманда Будда болуге берген уәдесі және оның тәжірибе жолы талқыланады.

2. Дүниежүзілік жарық залы (7- 12 кітап)

Бұл жиналыс "Жалпылық жарық залында" орналасқан, бұл Бодхимандамен бірдей ауқымды, ұлы сарай. Осы кітаптар жинағында бодхисаттва Манжушри келіп, Будданың күшімен нығайтылып, жол туралы әртүрлі үйретімдерді береді. Манжушри содан кейін бодхисаттвалар және таза мінез-құлық туралы толыққанды үйретімдерді ұсынады. 11-тарау – "таза тәжірибелер тарауы" деп кеңінен танылған мәтін. 12-тарауда бодхисаттва Бхадрашри де Бодхисаттва жолын үйретеді, бодхичитта, сенім және ізгілік туралы әңгімелейді, сондай-ақ Үндістанда дхарани ретінде қарастырылған өлеңдерді оқиды, ол – Зергерлік кометаның дхаранисі (Ратнолкадхарани).

3. Индра сарайы (13-18 кітаптар)

Бодхи ағашындағы орнынан қозғалмай, Будда Сумеру тауының шаңырағындағы Трайастримша көктегі Индраның (Сакраның) сарайына көтеріледі, ал Сакра оны өлеңмен мақтайды. Көптеген бодхисаттвалар басқа әлемдерден келіп, Будда мен бодхисаттваларды мадақтап, шындықтың мәні туралы өлеңдер оқиды. 15-кітапта Дхармамати есімді бодхисаттва бодисаттва жолының он мекен (вихара) арқылы қалай дамитынын түсіндіреді: (1) Оянуға деген ниетті ояту; (2) Негізді дайындау; (3) Практикаларды жетілдіру; (4) Асыл текті болу (яғни буддалар отбасына туу); (5) Ұшқырлықтың кемелдігіне жетіп, тиімді құралдарды пайдалану; (6) Ақылды түзету; (7) Артына қайтпау; (8) Балаша қарапайымдық; (9) Дхарманың тәжді ханзадасы; және (10) Құдайға арналу. Содан кейін Дхармамати рухани мінез-құлық пен жолдың басындағылар үшін талдамалық зерттеудің маңыздылығы туралы оқытады (16-шы кітап). 17-кітапта Дхармамати ояну ниетін (бодхичиттотпада) ояту және оның барлық құлшылық түрлерінен, қаншалықты зор болса да, артық екендігі туралы айтады. 18-кітапта Дхармамати бодхисаттвалардың негізгі іс-әрекеттерін талқылайды: сақтық (апрамада), кемелділіктер (парамиталар), он «шексіз қазына» және басқалары.

4. Яма сарайы (1922-ші кітап)

Будда Яма сарайына көтеріледі (Яма – өлім құдайы), оны мадақтау өлеңдерімен қарсы алады. Тағы он бодхисаттва келіп, шындықтың мәні, босдық және сана туралы ән айтады. Бұл өлеңдерде әлемнің сананың туындысы екендігі талқыланады, соның ішінде сананы суретшіге, ал әлемді суретке теңейтін белгілі бір мысал келтіріледі. 21-кітапта бодхисаттвалардың бірі, Гунавана, бодхисаттвалардың он құрылысын (кария) үйретеді (бұл құрылыстар шамамен 10 парамитаға да сәйкес келеді): (1) Қуаныш сыйлау (данаға сәйкес); (2) Пайда әкелу (шила); (3) Кінәсіздік (кшанти); (4) Еңбекке тоқпау (вирья); (5) Надандық пен жаңылысудан арылу (дхьяна); (6) Ұшқырлықпен көріну (упая); (7) Привязанностьсыздық; (8) Ибрат; (9) Жақсы қасиеттерді жетілдіру; (10) Шындықты жетілдіру (джняна). 22-кітапта Гунавана «Он толықпайтын қазына» туралы айтады (бұл бодхисаттва жолын басқа көзқараспен жинақтайды). Олар: (1) Сенім; (2) Әдептілік; (3) Өкініш; (4) (өткен қателіктері үшін) Ұят; (5) Білім алу (Дхарма); (6) Жомарттық; (7) Даналық; (8) Сақтану; (9) (алған білімді) Есте сақтау; (10) Сөз өнері (Дхарманы үйретуде).

5. Тюшита көгі (Кітаптар 2325)

Соңғы екі кітапқа ұқсас, Будда өзінің бұрынғы тұрақтарынан шықпай, Тушита көктегі әлемге келеді. Ол он бағытқа нұр шашып, одан әрі он бодхисаттва Буддаға мадақ айтып келеді. 25-ші кітапта бодхисаттва Ваджраджаха самадхиға кіріп, 100 000 Будданың құрметін иеленеді. Содан кейін Ваджраджаха бодхисаттвалардың құрметін (паринамна) берудің он қырын үйретеді. Бұл Аватамасаканың екінші ең ұзын кітабы және үнді ғалымы Шантидева оны Ваджраджаха Сутрасы немесе Ваджраджаха Дхарани деп білген. Қытай тіліне аударылған тағы бір түсіндірме – Дасабхумикавибхаса (十住毘婆沙論, Shi zhu piposha lun, Taisho # 1521) әлі де сақталған. Ол Нагарджунаға жатқызылады және Кумараживаның аударма тобымен аударылған.

7. Дүниежүзілік жарық залы (27-38 кітаптар)

Будда әлемнің жарық залына оралады, Самантабхадра қайтадан пайда болады және осы жиналыстың басты ұстазы болады. 27-кітапта Самантабхадра медитациялық шоғырланудың (самадхи) он түрі мен оларды меңгергендерге беретін әр түрлі күш-қуаты (мысалы, ғаламның барлық салаларына еркін саяхаттай алу) туралы үйретеді. 28-кітапта Самантабхадра бодисаттвалар игерген он ерекше күш (абхиджа) туралы (телепатия және т.б.) және 29-кітапта түбегейлілік (ксанти) он түрі туралы айтады, бұл негізінен шындықтың иллюзорлы және пайда болмаған табиғатын қабылдауды білдіреді (яғни анутпаттидхармакшанти). 30-шы кітапты Будданың өзі үйретеді және ол ғаламның (асанкхья) және онда қамтылған жандардың санының шексіз табиғатын талқылайды. Бодхисаттва Ситтараджаның 31 және 32 кітаптарында уақыт пен кеңістік туралы айтылады. Ситтараджа уақыт салыстырмалы екенін және кейбір әлемдерде бүкіл эон (калпа) басқа әлемдерде бір күн ғана екенін айтады. 33-ші кітапта Буддалардың әртүрлі қасиеттері талқыланады, ал 34-ші кітапта Самантабхадра Будданың он денесінің қасиеттерін үйретеді. 35-кітапта Будданың дүниеге келгені туралы айтылады. Шакьямуни өзінің Тушитада туғанын, онда ол Вайрокана ("Шакьямуни" және "Вайрокана" жиі Аватамасакада бір-бірін алмастыра қолданылады) деп аталатын бодхисаттва болғандығын айтады. 36-шы кітапта Самантабхадра бодхисаттва жолын қысқаша талқылайды, оның ішінде елу қасиетті дамыту керек. 37-кітап - Тәтағатаның көрінісі (Татхагатотпаттисамбхава) деп аталатын ықпалды мәтін, ол бір кездері тәуелсіз сутра ретінде таралған. Бұл кітапта Будда болудың табиғаты мен оның әлемдегі көрінісі талқыланады. Самантабхадра Будда болудың он аспектісін егжей-тегжейлі сипаттайды және Будда болудың физикалық ғаламдағы әрбір бөлшекте, сондай-ақ әрбір тірі жанның денесі мен санасында бар екенін растайды. 38-кітапта (сутрадағы үшінші ең ұзақ кітап) Самантабхадра Будданың ояну жолына үйретеді. Оған бодхисаттваның мансабы туралы екі жүз сұрақ қойылады және әрқайсысына он жауап береді, бұл бодхисаттвалар үшін нұсқаулар мен тәжірибелердің толық жиынтығын ұсынады. Бұл жауаптарға мыналар жатады: "Рухани ұстаздардың он түрі, күш-жігердің он түрі, қанағаттандырудың он көзі, саналы жандарды жетілудің он жолы, моральдық тәртіптің он түрі және т.б".

8. Жетавана павильоны (39-кітап)

Отыз тоғызыншы кітап, қытай тілінде Дхармареалмға кіру (入法界品) деп аталады, сондай-ақ Гандавиуха Сутрасы (Стамбұрақты немесе Жоғарғы Аралық Сутра) деп те аталады. Бұл Аватамасакадағы ең ұзын кітап. Онда бодхисаттва Судхананың рухани жолы туралы әңгіме баяндалады. Судхана – Манджушридің үйретуін естіп, оянуға ұмтылған жас жігіт. Манджушри оны алғашқы ұстазына жібереді, осылайша Судхананың ізденісі басталады. Ол түрлі-түрлі ұстаздардан (монахтар мен үй иелері, ерлер мен әйелдер, барлық әлеуметтік және экономикалық топтардан) білім алады, соның ішінде Авалокитешвара сияқты ұлы бодхисаттвалар да бар. Әрбір ұстаз Судханаға өзінің ерекше бодхисаттвалық тәжірибесін үйретеді, бұл Судхананың даналығын арттыруға көмектеседі. Кітаптың мәнлі тұсы – Судхананың бодхисаттва Майтреямен кездесуі, ол оны "Ваирокананың сұлулықтарымен әсемделген матрица" (vairocana vyūhālāṅkāra garbha) деп аталатын үлкен мұнараға бастайды. Мұнараның ішінде Судхана шексіз әлемдерді көреді, олардың әрқайсысында Майтрея жандарды оянуға жетелеудің түрлі жолдарын көрсетеді. Ол сондай-ақ Буддалардың үйретуін тыңдайтын және Судхананың өзінің де бар болатын сансыз көп жиынды көреді. Содан кейін Судхана Манджушри мен Самантабхадрамен кездеседі, олар оның жетістіктерін одан әрі көріністер арқылы растайды, соның ішінде оның Самантабхадраның денесімен бірігуі (ол бүкіл ғаламды қамтиды). Бұл өлеңдер Бхадракарипранидана (Жақсы мінез-құлыққа берілген серттер) немесе Ария самантабхадра кария пранидана раджа (Самантабхадраның ізгі мінез-құлық жолын ұстануға арналған патшалық серт) деп белгілі. Бұл мәтін, Аватамасаканың бүкіл мазмұнын қорытындылайтын, Үндістанда, Шығыс Азияда және Гималай буддизмінде кең таралған және көптеген дереккөздерде сілтеме жасалған. Ол дхарани деп есептелген және әрқайсысы жеке оқылған құрметті мәтін.

Он кезеңді сутра

Сутра бодхисаттваның практикалық жолын он кезең арқылы толық сипаттауымен де белгілі. Он кезең Сутрасы немесе Дасабхумика Сутрасы (十地經, ) – Аватамсака Сутрасының осы тарауының атауы. Бұл сутра бодхисаттваның жоғарғы ағартушылыққа қол жеткізуі үшін басып өтуі тиіс он саты (бхуми) туралы толық мәлімет береді. Он кезең Ланкаватара Сутрасында және Шурангама Сутрасында да бейнеленген. Бұған қоса, сутра жоғарғы буддалыққа жету үшін "ағартуға деген ниет" (бодхичитта) даму тақырыбын қамтиды.

Гүлдер массиві сүті

Аватамсаканың соңғы тарауы Гандавюха Сутра ("гүл массиві" немесе "букет"; 入法界品 "Дхарма әлеміне ену") деп аталатын жеке және маңызды мәтін ретінде таралды. Үлкен мәтіннің "шыңы" саналатын бұл бөлімде, бодхисаттва Маньюшридің өсиетімен, бодхисаттва жолын үйрететін рухани дос іздеу үшін саяхатшы Судхананың әртүрлі елдерге (әлемдік және трансценденттік) сапар шегуі егжей-тегжейлі сипатталған. Луис Гоместің сөзіне сүйенсек, бұл сутраны "толық жинақтың символы ретінде қарастыруға болады".