Кіріспе

Шығыс Азия буддашылығының Йогачар мектебін көрсететін Шығыс Азия Йогачары – Үнді буддашылығының Йогачар (әдеби мағынасы "йогалық тәжірибе") жүйелерінен (сондай-ақ Виджнянавада, "сана туралы ілім" немесе Читтаматра, "тек сана") дамыған Шығыс Азиядағы дәстүрлерді білдіреді. Шығыс Азияда бұл буддалық идеализм мектебі "Жалғыз сана мектебі" және "Дхарма ерекшеліктері мектебі" аттарымен белгілі болды. 4-шы ғасырдың Гандара ағайындары Асанга мен Васубандху Үнді Йогачар мектебінің классикалық негізін қалаушылар деп есептеледі. Дәстүрдің Шығыс Азиядағы тармағы Бодхиручи, Парамарта, Сюаньцзян және оның шәкірттері Куиджи, Вончеук және Дошо сынды ғалымдардың еңбектері арқасында құрылды.

Аттар

Қытай буддизмінде Йогакара дәстүрі көбінесе Вэйши (Ch: 唯識, Ko. Юсик; Jp. yuishiki) деп аталады, бұл "Тек сана" (санскрит: vijñapti mātratā) деген ұғымның аудармасы. Тек саналық көзқарас – мектептің басты философиялық негізі. Оны Юцзясин Пай (瑜伽行派) деп те атайды, бұл Йогакараның ("Йогалық тәжірибе") аудармасы. Фǎсян (дхарманың ерекшеліктері) терминін бұл дәстүрге Хуаян мектебінің ғалымы Чэнгуан алғаш рет қолданды, ол оны Сюаньцзан мектебінің және Чэн Вэй Ши Лунның ілімдерін шартты түрде сипаттау үшін, құбылыстардың немесе дхармалардың ерекшеліктерімен айналысатын ретінде пайдаланды. Осылайша, бұл атау мектептің сыншылары қолданған сыртқы термин болды, бірақ Вэйши оны кейін қабылдады. Мектептің тағы бір, аз танымал атауы – Ю Цзун (有宗 "Барлық мектеп"). Инь Шунь буддалық ілімдерді үш топқа бөлу жүйесін ұсынды, онда бұл мектеп Xūwàn Wéishí Xì (虛妄唯識系 "Жалған ой-қиял, тек сана жүйесі") деп аталады.

Сипаттамалары

Үндістанның Йогачара мектебіне ұқсас, Шығыс Азияның Вейши дәстүрі шындықтың тек санадан тұратынын үйретеді және санадан тәуелсіз объектілердің немесе материяның бар екенін жоққа шығарады. Оның орнына Вейши барлық құбылыстардың (дхармалар) санадан туындайтынын айтады. Бұл дәстүрде, жаңылысқан сана түпкі шындықты бұрмалап, тәуелсіз субъектілер мен объектілердің жалған бейнесін (бұл көзге көрінетін табиғат деп аталады) жасайды. Үндістанның Йогачара дәстүріне сәйкес, Вейши сананы сегіз санаға және танымның төрт аспектісіне бөледі, олар біз шындық деп қабылдайтын нәрсені құрайды. Барлық тәжірибенің бастауында тұрған сегізінші, алаявиджняна немесе сақтау санасының (阿賴耶識) талдауы – Вейши буддизмінің барлық түрлеріндегі маңызды ерекшелік. Бұл бастапқы сана барлық кармалық тұқымдардың (種子) тасымалдаушысы деп есептеледі. Вейши дәстүрлеріндегі тағы бір маңызды доктриналық схема – үш табиғаттың (三性) схемасы. Вейши буддизмінің негізгі канондық мәтіндері – Йогачарамен байланысты классикалық үнді сутралары, мысалы, Сандхинирмочана сутрасы және Дашабхумикасутра, сондай-ақ Майтрея, Асанга және Васубандхудың еңбектері, оның ішінде Йогачарабхуми шастрасы, Махаянасамграха, Вимшатика, Тримшика және Сяньян шэнцзяо лунь (顯揚聖教論, T 1602.31.480b 583b). Бұл үнділік еңбектерден басқа, Сюаньцзян құрастырған Чэн Вэйши Лунь (成唯識論, Тек сананың дәлелдемесі) дәстүрдің маңызды еңбегі болып табылады. Шығыс Азия Вейшиінің әртүрлі тармақтары бар, оның ішінде Дилун және Шелун сияқты ерте "Дхарма табиғаты" мектептері, Сюаньцзян мектебі, сондай-ақ Вейшидің корей және жапон тармақтары бар.

Азиядағы тарих

Үндістанның йогачара мәтіндерінің аудармалары Қытайға алғаш рет V ғасырдың басында таныстырылды. Олардың ішінде Гунабхадраның Ланкаватара сутрасын төрт томдық түрінде аудармасы болды, ол Чан буддизмінің ерте тарихында да маңызды рөл атқарды. Дхармакшеманың (Ch: Tan Wuchen 曇無讖; 385–433) екі мәтінінен жасалған тағы бір ерте аудармалар жиынтығы бар: Бодхисаттвабхуми сутрасы (Pusa di chi jing 菩薩地持經; Бодхисаттва жолының сатылары) және Бодхисаттва Пратимокша (онда Йогачарабхумидан үзінділер кездеседі). Ең алғашқы йогакара дәстүрлері Дилун (Дашабхумика) және Шелун (Махаянасамграха) мектептері болды, олар үнді йогакара трактаттарының қытай тіліне аудармалары негізінде құрылды. Дилун және Шелун мектептері дәстүрлі үнді йогакара ілімдерін, сондай-ақ татагаттагарбха (яғни будда табиғаты) ілімдерін ұстанды, сондықтан олар йогакара мен татагаттагарбханың қосылған нұсқалары еді.

Дилун мектебі

Дилун немесе Дашабхумика мектебі (санскрит. Қытай: 地論宗; пиньинь ди лун цзун, "Бхумилер туралы трактат мектебі") – Бодхиручи (Путилиужи 菩提流支; д. 527) және Ратнамати (Ленамоти 勒那摩提; д. белгісіз) аудармашыларынан тараған дәстүр. Екі аудармашы да Васубандхудың Шидицзин лун (十地經論, Санскрит: *Daśabhūmi vyākhyāna немесе *Daśabhūmika sūtra śāstra, "Дашабхумика сутрасына түсіндірме") еңбегінде жұмыс істеді, Солтүстік Вэй кезінде аударма жасады. Бодхиручи мен Ратнамати Йогакара ілімін қалай түсіндіру мәселесінде келіспей қалды, соның салдарынан бұл дәстүр солтүстік және оңтүстік мектептерге бөлінді. Солтүстік және Оңтүстік Династиялар дәуірінде бұл Йогакара мектебінің ең танымал өкілі болды. Солтүстік мектеп Бодхиручидің (6 ғасыр) түсіндірмелері мен ілімдерін ұстанса, оңтүстік мектеп Ратнаматиді ұстанды. Ратнамати сонымен қатар Ратнаготравибхаганы (究竟一乘寶性論 Тайшо но. 1611), Будда табиғаты туралы ықпалды трактатты аударды. Ханс Рудольф Кантордың айтуынша, оңтүстік және солтүстік Дилун мектептері арасындағы ең маңызды доктриналық айырмашылықтардың бірі – «алая санасы шындық пен тазалықтан тұра ма, және таза санамен бірдей ме (Оңтүстік жолы), әлде ол тек жалғаннан ғана тұра ма, және ол сезімтал жандардың шындыққа сай келмейтін әлемін тудыратын ластанудың санасы ма (Солтүстік жолы)?». Бодхиручидің шәкірті және солтүстік мектептің басты өкілі Даочонгтың (道寵) пікірінше, қоймалық сана түпкілікті шындық емес, ал Будда табиғаты – Буддалық деңгейге жеткеннен кейін ғана ие болатын нәрсе (яғни, қоймалық сана тоқталып, Будда табиғатына айналады). Ал Ратнаматидің шәкірті Хуигуанның (慧光) оңтүстік мектебі қоймалық сананың шын екенін және Будда табиғатымен бірдей екенін, ол барлық сезімтал жандарда, қоқыс үйіндісіндегі бағалы тас сияқты жатқанын айтты. Оңтүстік мектептің басқа да маңызды өкілдері – Хуигуанның шәкірті Фашанг (法上, 495–580) және Фашангтың шәкірті Цзиньъинь Хуэйюань (淨影慧遠, 523–592). Бұл мектептің ілімі кейін Цзиян арқылы Хуаян мектебіне жетті. Оңтүстік Дилунның маңызды негізін қалаушы Хуигуан (468–537) Ратнаматидің жетекші шәкірті болды және көптеген түсіндірмелер жазды, оның ішінде: Он негіз сутрасына түсіндірме (十地論疏 (Шидилун шу), Гүл гирляндасы сутрасына түсіндірме (華嚴經疏 Хуайанцзин шу), Нирвана сутрасына түсіндірме (涅槃經疏 Нипанцзин шу) және Шримала патшайымның сутрасына түсіндірме (人王經疏 Реньванцзин шу).

Шелүн мектебі

Біздің заманымыздың VI ғасырында Үндістандық монах және аудармашы Парамарта (Женди 真諦; 499–569) Қытайда Йогачара ілімдерін кеңінен таратып, насихаттады. Оның аудармаларына Садхинирмочана Сутрасы, Мадхьянтавибхага Карикасы, Тримсика Виджняптиматрата, Дигнаганың Аламбана Париксасы (Ву Сян си Чен Лун 無相思塵論), Махаянасамграха және Винишчаясамграхани (Юэдинцзан Лун 決定藏論; Йогачарабхуми шастрасының бір бөлігі) кіреді. Бұл мектептің ең ерекше ілімі – "таза сана" немесе "кірсіз сана" (амалавиджняна, қыт. amoluoshi 阿摩羅識 немесе wugou shi 無垢識) доктринасы болды. Парамарта, азап немесе саналық қиындықтарға ұшырамаған, таза және тұрақты (nitya) сананың бар екенін үйретті, ол ластанудың негізі емес (алаявиджнянадан өзгеше), бірақ асыл жолдың (арямарга) негізі болып табылады. Сюаньцзан бірнеше жыл бойы Наландада Силабхадрадан Йогачара ілімдерін оқыды. Үндістаннан оралғаннан кейін Сюаньцзан өзімен бірге буддалық мәтіндерді, оның ішінде Йогачарабхуми шастрасы сияқты маңызды Йогачара еңбектерін алып келді. Барлығы Сюаньцзан Үндістаннан 657 буддалық мәтін әкелді. Қытайға оралғаннан кейін, оған осы мәтіндерді қытай тіліне аудару үшін үкіметтік қолдау және көптеген көмекшілер берілді. Шығыс Азия Йогачарасына маңызды үлес қосқан Сюаньцзан Чэн Вэйши Лун, яки "Жалғыз сананың орнатылуы туралы пайымдау" атты трактат жазды. Бұл еңбек Васубандхудың "Тримсика Виджняптиматрата" ("Жалғыз сана туралы отыз шумақ") еңбегіне негізделген, бірақ Васубандхудың шумақтарына көптеген басқа көздер мен үнді түсіндірмелерін пайдаланып, үнді санасының ғана ой-пікірлерінің ілімдік жиынтығын жасады. Бұл еңбек Сюаньцзанның шәкірті Куйцзидің тапсырысымен жазылды және Шығыс Азия Йогачарасының орталық бейнесіне айналды. Сюаньцзан Майтрея Бодхисаттваға бағышталған медитациялық тәжірибелерді де насихаттады. Сюаньцзанның шәкірті Куйцзи Йогачара мәтіндеріне бірқатар маңызды түсіндірмелер жазып, Қытайда осы ілімнің ықпалын одан әрі дамытты және кейінірек мектептің алғашқы нағыз патриархы ретінде танылды. Оның Чэн Вэйши Лун Шуджи (成唯識 論述記; Тайшо, № 1830, 43-том, 229а–606c) Вейши мектебі үшін ерекше маңызды мәтін болып табылады. Сюаньцзаннан кейін Вэйши мектебінің екінші патриархы Хуэй Чжао болды. А.С. Мюллердің айтуынша, "Хуэй Чжао 惠沼 (650–714), екінші патриарх, және Чжи Чжоу 智周 (668–723), үшінші патриарх, Файюань Юлинь Чан, Лотос Сутрасы және Мадхьянтавибхагаға түсіндірмелер жазды; олар сондай-ақ буддалық логика туралы трактаттар мен Чэн Вэйши Лунға түсіндірмелер жазды".

Вончук мектебі және корей йогачарасы

Куйджи мен Хуй Чжаоның ұрпақтары дәстүрлі түрде Сюаньцзян мектебінің «ортодоксалды» дәстүрі саналғанмен, осы дәстүрдің Куйджи сектасынан түсіндірулерімен ерекшеленетін басқа да ұрпақтары болды. Ең ықпалды гетеродокс топ – Кореяның Силла патшалығынан шыққан Йогакара (корейше: Беопсанг) ғалымдарының тобы, олардың ішінде Вончук, Тоджунг және Тэхион (大賢) есімдері ерекше аталады. Ол түрлі мәтіндер жазды, соның ішінде Самдхинирмоканасутраға арналған ықпалды түсіндірме «Haesimmilgyǔng so» (C. Jieshenmi jing shu), тіпті тибет тіліне аударылып, тибеттіктерде «Ұлы қытай түсіндірмесі» деп белгілі болды. Бұл еңбек кейіннен Цонкхапа сияқты тибет ғалымдарына әсер етті. Вончук дәстүрі Химмин дәстүрі деп аталды (өйткені ол Химминси монастырында тұрды), ол Куйджи дәстүрімен, Куйджидің Да Цинси монастырында орналасқандықтан Цин дәстүрі деп те аталатын дәстүрмен қарама-қарсы қойылды. Оның еңбегі Фазанг сияқты кейінгі қытай тұлғаларына әсер етті. Хуаян сияқты қытай мектептері Будда табиғаты мен экаяна (бір көлік) ілімдеріне, әсіресе «Ақиқатты ояту» іліміне ықпал етті. Осылайша, олар Дилун мен Шелун мектептерінің ілімдерімен байланысты болды. Сондықтан, олардың ілімдері Сюаньцзян мектебінің ілімдерінен айқын ерекшеленді. Хуаян мектебі Дхарма табиғатын динамикалық және жағдайларға (жанды тіршілік иелерінің жағдайларына) жауап беретін, ал Дхарма табиғатын (Будда табиғаты, бастапқы ағарту) самсара мен нирвананың негізі және көзі деп қарастырады. Вейши (тек сана) мектебі Сун және Юань дәуірлерінде сақталды, бірақ аз ықпалы бар кіші мектеп ретінде танылды. Йогакараны зерттеумен байланысты маңызды кейінгі тұлға – синкретизмді Чан ғалымы, монах Йонмин Яншоу (904–975), ол Йогакара мәтіндеріне түсіндірмелер жазды. Мин әулеті кезінде екі ғалым Вэйши түсіндірмелерін жазды: Минью 明昱 (1527–1616) және Чжисю 智旭 (1599–1655). Басқа Йогакара ілімдері де қытай буддизмінде танымал болды, мысалы, бодхисаттва Майтреяға құлшын (ол дәстүрмен байланысты және Йогакараның негізін қалаушы деп есептеледі). Кейінгі қытай тұлғалары Майтреяға құлшын жасауды Таза жер тәжірибесі ретінде және аян арқылы білім алу жолы ретінде насихаттады. Ханшань Дэцин (1546–1623) Майтреяның аяны туралы сипаттаған тұлғалардың бірі.

Ерте кезең

Тек сана туралы ілімдер Жапонияға "Хоссо шу" (法相宗, жапонша "Фасян мектебі") ретінде жеткізілді және олар елеулі әсер етті. Жапонияда ертедегі Хоссоны қалыптастырған бірнеше маңызды тұлғалар болды. Олардың бірі – Дошо 道昭 (629–749), 653–660 жылдары Сюаньцзянның шәкірті болған. Дошо және оның шәкірттері Гёки мен Дога Сюаньцзян мектебінің "ортодоксалды" мәтіндері мен ілімдерін ұстанды және оларды Гангоджи ғибадатханасында Жапонияға жеткізді. Сюаньцзянның басшылығымен оқыған тағы бір маңызды тұлғалар Читсу мен Читацу болды. Дошомен бірге олар Куиджидің ортодоксалды түсіндірмелерін қорғады. Бұл дәстүр Кореялық монах Вончук мектебінің ілімдерін ұстанумен ерекшеленді, Гангоджи ғибадатханасының "оңтүстік ғибадатхана" дәстүрінен өзгеше. Бұл пікірталастар Хоссоның кейінгі доктриналық көздерінде кездеседі, оның ішінде: Зенанның "Хоссо шамдарының жарығы туралы жазбасы" (Hossō tōmyō ki 法相燈明記; 815), Рёсан 良算 (1202–?) және Гомионың Махаяна Йогачараны қысқаша зерттеуді қамтамасыз ететін тараулары (Даидзо хоссо кенджиншо 大乘法相硏神章序) (750–834).

Камакура қайта жаңғыруы мен заманауилық

Қақтығысты Камакура кезеңінде (1185–1333) Хоссо мектебінің ілімдері қайта жаңғырды (фукко) және реформаланды (кайкаку), оған Жокей (1155–1213) және Рёхен сияқты тұлғалар жетекшілік етті. Реформаланған ілімдер Jō yuishiki ron dōgaku shō (Жалғыз сана туралы трактаттың бірлескен зерттеуі), Жокейдің Hossōshū shoshin ryakuō және Рёхеннің Kanjin kakumushō (Ойды ойлау және арманнан ояну туралы қорытынды) сияқты негізгі көздерде кездеседі. Жокей Хонэннің ең қатал сыншыларының бірі болды. Жокей Хоссоның құлшылыққа байланысты аспектілерін кеңінен танымал етуімен және оны кең аудиторияға қолжетімді ету үшін жұмыс істегенімен де танымал. Жокей Шакьямуни, Каннон, Дзизо және Майтрея сияқты әртүрлі тұлғаларға табынуды, сондай-ақ таза жерде тууға ұмтылатын әртүрлі ненбусту, дхарани, ережелер, литургия (кошики), рәсімдер, дәрістер, реликвияларға табыну және тағы да басқа көптеген тәжірибелерді насихаттады. Оның көпшілдікке негізделген және эклектикалық ілімдері, бір Буддаға (Амитабха) немесе бір практикаға (нембуцу және т.б.) ғана назар аударатын Камакураның басқа мектептерінен өзгеше. Жокей үшін айырмашылық пен әртүрлілік маңызды, және адамдар бірдей емес (салыстырмалы деңгейде), сондықтан бір практика немесе бір Будданың барлығына жарамды екені дұрыс емес. Дегенмен, Таза Жер мектептері сияқты, Жокей «басқа күшке» (Будда немесе бодхисаттва күшіне) және таза жерде туудың (Жокей Майтреяның таза жерін ерекше атап өтті) маңыздылығын, сондай-ақ элита емес жандарға қолжетімді тәжірибелерді де баса көрсетті. Жокей Тошодай-дзи, Кофуку-дзи сияқты орындарда монастырь тәртібін қайта жаңғыртуға жасалған күш-жігердің де жетекшісі болды, және Эйсонды, Шигон Риссю сектасын құрған монахты да қоса, көптеген белгілі монахтарды шәкірттерінің қатарына алды. Жапонияда Хоссо сектасының шағын бөлімі бүгінге дейін сақталған болса да, Дзен және Таза Жер сияқты жаңа жапон буддистік мектептерінің бәсекесінен оның ықпалы азайды. Мейдзи кезеңінде туризм кеңінен таралғанда, Хоссо сектасы бірнеше атақты ғибадатханалардың, әсіресе Хорю-дзи және Киёмидзу-дэраның иесі болды. Алайда, Хоссо сектасы ғасырлар бұрын буддизмді зерттеуді тоқтатқандықтан, бас діни қызметкерлер туризмнен түскен табыстың бір бөлігін секта ұйымына беруге құштар болған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, осы танымал ғибадатханалардың иелері 1950 және 1965 жылдары Хоссо сектасынан бөлініп шықты. Секта әлі де Кофуку-дзи және Якуши-дзиді басқарып келеді.