Кіріспе

Солтүстік-батыс кавказ тілі

Абаза (абаза бызшва, abaza byzshwa;) – Ресейдегі абазиндер сөйлейтін солтүстік-батыс кавказ тілі. Тіл негізінен латын және кириллица әріптеріне негізделген бірнеше әртүрлі орфографиялық жүйелерді пайдаланған. Оның дауыссыз дыбыстар мен дауысты дыбыстар арақатынасы ерекше жоғары, бұл оны осы бір түпнұсқа тіл тобынан шыққан көптеген басқа тілдерге ұқсас етеді. Тіл 1800 жылдардың ортасы мен соңында кеңінен тарады, бірақ қазір жойылып кету қаупі төніп тұрған тілге айналды. Абаза тілінде Ресейде шамамен 35 000 адам, ал Түркияда 10 000-ға жуық адам сөйлейді, онда латын әліпбиі қолданылады. Тіл екі диалектіден тұрады: Ашхерева диалектісі және әдеби норма болып табылатын Т'ап'анта диалектісі. Сонымен қатар, тілде Пыж Красновосток, Абазак, Апсуа, Кубин Эльбурган және Кувин деп аталатын бес кіші диалекті бар. Абаза тілі, солтүстік-батыс кавказ тілдері отбасының өзге тілдері сияқты, жоғары агглютинативті тіл. Мысалы, "He couldn't make them give it back to her" деген ағылшын сөйлемдегі етістік төрт аргументті (валенттік грамматикада қолданылатын термин) қамтиды: ол, олар, ол, оған. Абаза тілінде аргументтер морфологиялық түрде белгіленеді және барлық төрт аргумент етістіктегі жіктеуші префикстер ретінде біріктіріледі. Онда үлкен дауыссыз дыбыстар қоры (63 фонема) және өте аз дауысты дыбыстар қоры (екі дауысты дыбыс) бар. Абаза тілі абхаз тіліне өте жақын, бірақ абхаз тілінде жоқ бірнеше фонемаларды сақтайды, мысалы, дыбысты дауыстық-жұтқыншақтық үскірік. Абаза тілін зерттеумен W. S. Allen, Brian O'Herin және John Colarusso айналысқан.

Тарих

Мәдени ассимиляцияның әртүрлі түрлері Ресейдің кейбір аймақтарында оның қолданылуының азаюына және уақыт өте келе оның толық жойылу қаупіне әкеліп соқты. Тіл бес түрлі диалектіге бөлінеді және тілдерді зерттеуде бірнеше ерекше грамматикалық ерекшеліктері бар. Абаза тілі 19-шы ғасырдың ортасы мен соңында ең көп қолданылған. Үлкен және Кіші Лаба, Уруп, Үлкен және Кіші Зеленчук өзендері бойындағы абаза тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі 17-18 ғасырлардағы көші-қон толқынынан шыққан және бүгінгі абаза тілінде сөйлейтін халықты құрайды. 1864 жылы Ұлы Кавказ соғысының аяқталуы Ресейге жергілікті аймақтарға билік пен бақылау құруға мүмкіндік берді, сонымен қатар соғысқа дейінгі жергілікті тілдердің танымалдылығының төмендеуіне де ықпал етті. Абаза тілі 1932-1933 жылдары латын әліпбиі қабылданғанға дейін жазба тіл ретінде қолданылмаған. Кейіннен 1938 жылы кириллица әліпбиі қолданыла бастады. Одан кейін абаза тілінде аз ғана кітаптар, брошюралар мен газеттер жарық көрді.

Географиялық таралуы

Абаза тілі Ресей мен Түркияда сөйленіп жүреді. Қауіпті жағдайда болғанымен, Ресейдің бірнеше аймағында әлі де қолданылады. Олардың ішінде Қара Паго, Кубина, Псиж, Эльбурган, Инжич Чукун, Койдан, Абаза Хабл, Мало Абазинка, Тапанта, Красновосточный, Новокувинский, Старокувинский, Абазакт және Апсуа кіреді.

Үлгі мәтін

Кирилл әліпбиіРумындағы итальянша=noАлаква abaga džvıkvıran, ydırcun. Абаға апсан, апсıp ғазәнквнамғағазазаз. Алаква abar, užbıbırg abaga yamc°asyašt° uh°vauata yah'ıdzun. – Ана, егер сіз анаңыздың баласын алып, оны өсірсеңіз. "Біздің арамыздағы адамдардың бәрі бір-бірімен тығыз байланыста." Араа абага h°aylya č°k°vın тaнaқ'валы ypan, аһора yлaśt°. Абыстай, Абаға Юбузтын, Ягуаа. Хора колхоз yızlanhaua tšı śarda emap°. – Айтпақшы, бұл үлкен мәселе. Ауа tšı brul'k° rılap°. Ауырып қалсам, Адольф Адеев пен Бруно Акайван, Далакагтың жанында.

Белгілі ораторлар

Ресейде танымал әнші-әндер авторы Сұлтан Лагучев Абаза тілінде әндер жазады және орындайды, оның ішінде "Абыгъь гӏважьква" және "БаъапI бара" әндері бар. Ол Абазиния туралы "Мы абазины" ("Біз - абазиндер") атты қосымша әнді орыс тілінде жазған.