Кіріспе
Жаңа ережеге болашақ жағдайларға қолданылатын, ал ескі жағдайларды одан босататын шарт. "Әжелік ереже" деп аталатын бұл шарт, сондай-ақ "әжелік саясат", "әжелікке енгізу" немесе "әжелік құқықтар" деп те белгілі. Ол кейбір қолданыстағы жағдайларға ескі ереженің қолданыла беруін, ал жаңа ереженің барлық болашақ жағдайларға қолданылуын қамтамасыз етеді. Жаңа ережеден босатылғандар "әжелік құқықтарға" немесе "қол жеткізілген құқықтарға" ие деп саналады, немесе "әжелікке енгізілген" болып танылады. Мұндай босату көбінесе шектеулі болады, белгілі бір мерзімге созылуы немесе нақты жағдайларда жойылуы мүмкін. Мысалы, "әжелік құқықтарға" ие электр станциясы қатаңрақ ластану заңдарынан босатылуы мүмкін, бірақ егер станция кеңейтілсе, бұл босату күшін жойып, жаңа ережелер қолданылады. Көбінесе мұндай шарттар ыңғайлылық немесе компромисс ретінде қолданылады, бұл жақсы орналасқан логистикалық немесе саяси жағдайды бұзбай жаңа ережелерді қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл ереженің кері күшпен қолданылмауы принципін кеңейтеді.
A grandfather clause, also known as grandfather policy, grandfathering, or being grandfathered in, is a provision in which an old rule continues to apply to some existing situations while a new rule will apply to all future cases. Those exempt from the new rule are said to have grandfather rights or acquired rights, or to have been grandfathered in. Frequently, the exemption is limited, as it may extend for a set time, or it may be lost under certain circumstances; for example, a grandfathered power plant might be exempt from new, more restrictive pollution laws, but the exception may be revoked and the new rules would apply if the plant were expanded. Often, such a provision is used as a compromise or out of practicality, to allow new rules to be enacted without upsetting a well established logistical or political situation. This extends the idea of a rule not being retroactively applied.
Оңтүстік АҚШ
Бұл термин 19 ғасырдың соңында бірқатар Оңтүстік АҚШ штаттары қабылдаған заңнама мен конституциялық түзетулерде пайда болды, олар дауыс беруге тіркелу үшін сауаттылықты тексеру, сайлау салығы төлеу және тұру орны мен мүлік талаптарын енгізді. Кейбір штаттар Америка Азамат соғысынан бұрын немесе белгілі бір күні дауыс беру құқығына ие болғандардың (мысалы, әдепкі аталары) ұрпақтарын мұндай талаптардан босатты. Мұндай ережелердің мақсаты – бұрынғы африкалық американдық құлдар мен олардың ұрпақтарының дауыс беруіне кедергі келтіру болған, бірақ кедей және сауатсыз ақ адамдардың дауыс беру құқығын жоққа шығармауға тырысты. Бұл бастапқы «әдепкі аталар ережесі» кейіннен конституцияға қайшы деп танылса да, «әдепкі аталар ережесі» және «әдепкі ата» терминдері басқа мақсаттарда қолданылды. Бастапқы ережелер 1890 мен 1908 жылдар аралығында Алабама, Джорджия, Луизиана, Солтүстік Каролина, Оклахома және Вирджиния штаттарының ақ нәсілділер басымдығымен құрылған заң шығарушы органдары қабылдаған жаңа штаттық конституциялар мен Джим Кроу заңдарында қамтылған. Олар сайлаушылардың тіркелуін шектеді, нәтижесінде афроамерикандықтардың дауыс беруіне кедергі келтірді. 1870 жылға дейінгі дауыс беруге қатысты нәсілдік шектеулер Он бесінші түзетумен жойылды. Демократтар қайтадан штаттық заң шығарушы органдарды бақылауға алғаннан кейін, әсіресе 1877 жылғы келісімнен кейін, олар қара нәсілді адамдардың дауыс беру мүмкіндігін шектеу үшін жұмыс істей бастады. «Ақ лига», «Қызыл көйлектер» және мылтық клубтары сияқты жарымәскери ұйымдар көптеген сайлауларда қара нәсілді адамдарды қорқытып, сайлау учаскелеріне баруына кедергі келтірді. Дегенмен, 1880 және 1890 жылдардағы популисттер мен республикашылардың біріккен коалициясы кейбір орындарды жеңіп алды және губернаторлық лауазымдарға ие болды. Мұндай коалициялардың болашақта пайда болуын болдырмау үшін демократтар бостандыққа шыққандар мен басқа қара нәсілді адамдарды дауыс беруден шеттетуді қалады; кейбір штаттарда олар екі нәсілді коалициялардан аулақ болу үшін кедей ақ нәсілді адамдарды да шектеді. Ақ демократтар сайлаушылардың тіркелуін шектеуші ережелерді енгізген жаңа конституцияларды қабылдады. Мысалға, сайлау салығын, тұру орны және сауаттылықты тексеру енгізілді. Мұндай талаптарға Америка Азамат соғысынан бұрын дауыс беруге рұқсат етілген барлық адамдар мен олардың ұрпақтары үшін ерекшелік жасалды. «Әдепкі аталар ережесі» термині заңдардың сол кездегі қазіргі ұрпақтың дауыс беру құқығын олардың әдепкі аталарының құқығымен байланыстырғандығынан туындады. Блэк заң сөздігінде айтылғандай, кейбір Оңтүстік штаттар соғыс кезінде АҚШ немесе Конфедерация армиясы мен флотында соғысқандардың ұрпақтарын сауаттылық талаптарынан босататын конституциялық ережелерді қабылдады. АҚШ Жоғарғы Соты мұндай ережелерді конституцияға қайшы деп тапқаннан кейін (Guinn v. United States, 1915), штаттар сауаттылықты тексеруден босату үшін «әдепкі аталар ережесін» қолдануды тоқтатуға мәжбүр болды. «Әдепкі аталар ережесі» болмаса, 20 ғасырдың басында Оңтүстіктегі ондаған мыңдаған кедей ақ адамдар сайлау құқығынан айырылды. Өткен онжылдықтарда Оңтүстік штаттары кедей ақ адамдар үшін сайлау құқығын кеңейтуге бейімделді, бірақ қара нәсілді адамдардың көпшілігі 1965 жылғы Сайлау құқығы туралы заң қабылданғанға дейін дауыс бере алмады. 1964 жылы АҚШ Конституциясына жиырма төртінші түзетуді ратификациялау федералды сайлауда сайлау салығын қолдануға тыйым салды, бірақ кейбір штаттар оны штаттық сайлауда пайдалануды жалғастырды. 1965 жылғы Сайлау құқығы туралы заңда сайлаушылардың тіркелуін және сайлауға қатысуын қорғау ережелері болды, қажет болған жағдайда федералдық қадағалау мен бақылау қарастырылды. 1966 жылы Жоғарғы Сот Harper v. Virginia Board of Elections ісінде сайлау салығын ешқандай сайлауда қолдануға болмайды деп шешті. Бұл көптеген азаматтардың сайлау құқығын қамтамасыз етті, нәтижесінде Оңтүстік штаттарында сайлаушылардың тіркелуі мен сайлауға қатысуы күрт өсті.
Басқа контексттер
Сондай-ақ, өте ерекше, көне түрдегі "әже" ережесі бар, немесе дәлірек айтқанда, "әже" принципі, онда үкімет жақындағы өткендегі мәмілелерді, әдетте, алдыңғы үкімет жасағандарын жоққа шығарады. Қазіргі заманғы аналогы мемлекеттік қарызды мойынламау болуы мүмкін, бірақ бастапқысы Генрих II-нің принципі болды, ол көптеген сот шешімдерінде сақталған: «Менің атамы қайтыс болған күнгідей болсын», – осы принцип бойынша ол король Стефанның билігіндегі соңғы 19 жылда жасалған барлық корольдік иеліктерді жоққа шығарды.