Солтүстік-Шығыс Италияның тарихи аймағы – Фриули

Кіріспе

Солтүстік-шығыс Италиядағы тарихи аймақ – Фриули.

Фриули (;; немесе Friułi;;) – Солтүстік-шығыс Италияның тарихи аймағы. Аймақ өзінің ерекше аймақтық және этникалық ерекшеліктерімен сипатталады, бұл ерекшелік негізінен фриульдіктерге байланысты, олар дәстүрлі түрде фриуль тілінде сөйлейді. Ол Фриули Венеция Джулия автономиялық аймағының көп бөлігін, атап айтқанда Триесттен басқа Удине, Порденоне және Гориция әкімшілік провинцияларын қамтиды.

Аттар

Атауы ежелгі римдік Forum Iulii ("Юлий форумы") қаласынан бастау алады, қазіргі Cividale del Friuli.

География

Фриули батысында Венето аймағымен шекаралас, шекарасы Ливенца өзені бойымен өтеді, солтүстігінде Карния мен Австрияның Каринтиясы арасындағы Карник Альптарының қырлы жотасымен, шығысында Юлиан Альптарымен, Словениямен шекара және Тимаво өзенімен, оңтүстігінде Адриатика теңізімен шектеседі. Соча/Изонцо аңғарының Гориция/Нова Горицадан Триглавқа және Випава аңғарына дейінгі, Горишка аймағын құрайтын словен бөліктері де тарихи Фриулидің бір бөлігі деп есептелуі мүмкін. Аймақтың таулы солтүстік бөлігі Оңтүстік Тас Альптарына жатады. Батыстан шығысқа қарай аймақтың ең биік шыңдары Карник Альптарының алдындағы тауларында (Фриулан Доломиті) – Чима дей Прети, Дуранно және Кридола; Карник Альптарында – Перальба, Монте Бивера және Кольяна; ал Юлиан Альптарында – Йоф Фуарт, Йоф ди Монтазио, Мангарт және жазыққа үстемдік ететін Канин. Таулардан оңтүстікке қарай көптеген өзендер ағып жатыр. Фриулия таулары Таглиаменто өзенінің бағытын қоршап тұрады, ол Гемона дель Фриули ендігінде алдымен Фриулидің орталық бөлігін құрайтын төбелерді кесіп өтеді, содан кейін үлкен су тасқыны жазығына құяды. Бұл жазық әдетте Жоғарғы Фриуль жазығы және Төменгі Фриуль жазығы (Басса Фриуляна) деп бөлінеді, олардың шекарасы Кодроипо және Палманова қалаларын байланыстыратын Наполеон жолы болып табылады. Бұл жолдың оңтүстігінде су өсетін аймақ орналасқан, онда жер асты сулары көктемде сумен толыған ойпаздарға қайта оралады. Жазықтардың оңтүстігінде Марано және Градо лагуналары жатыр, олар табиғат қорықтары болып табылады. Басқа маңызды өзендерге Торре, Натисон, Стелла, Изонцо/Соча және Ауза жатады. Фриулидің ауданы – 150,0 км², ол Удине, Порденоне және Гориция провинцияларына бөлінген. Тарихи астанасы және ең маңызды қаласы – Удине, ол сонымен қатар ортағасырлық Патрия дель Фриули астанасы болған. Басқа маңызды қалалар: Порденоне, Гориция/Нова Горика, Сациле, Кодроипо, Сервиньяно-дель-Фриули, Чивидале-дель-Фриули, Джемона-дель-Фриули, Монфальконе және Толмеццо.

Friuli is bordered on the west by the Veneto region with the border running along the Livenza river, on the north by the crest of the Carnic Alps between Carnia and Austrian Carinthia, on the east by the Julian Alps, the border with Slovenia and the Timavo river, and on the south by the Adriatic Sea. The adjacent Slovene parts of the Soča/Isonzo valley from Gorizia/Nova Gorica up to Triglav and the Vipava Valley, forming the Goriška region, may also be considered part of historic Friuli. The mountainous northern part of the region belongs to the Southern Limestone Alps. From west to east, the region's highest peaks are, in the Carnic Prealps (Dolomiti Friulane)—the Cima dei Preti, , Duranno , and Cridola ; in the Carnic Alps—Peralba , Monte Bìvera and Coglians ; in the Julian Alps, the Jôf Fuârt , the Jôf di Montasio , Mangart , and Canin , which dominates the plain. Rivers flowing southwards from the mountains are numerous. The Friulian mountains surround the course of the Tagliamento river, which, at the latitude of Gemona del Friuli first crosses the hills that occupy the center of the Friuli, then flows into a large flood plain. This plain is commonly divided into the High Friulian plain and the Low Friulian plain (Bassa Friulana), whose boundary is the Napoleonic road that connects the cities of Codroipo and Palmanova. To the south of this road is the risorgive zone, where water resurfaces from underground waterways in spring fed pools throughout the area. South of the plains lie the lagoons of Marano and Grado, which are nature reserves. Other important rivers include the Torre, Natisone, Stella, Isonzo/Soča, and Ausa. Friuli covers an area of , subdivided among the provinces of Udine , Pordenone and Gorizia The historical capital and most important city is Udine, which was also the capital of the medieval Patria del Friuli. Other important towns are Pordenone, Gorizia/Nova Gorica, Sacile, Codroipo, Cervignano del Friuli, Cividale del Friuli, Gemona del Friuli, Monfalcone, and Tolmezzo.

Климат

Фриулия жазығының климаты негізінен ылғалды субтропиктік. Бұл аймақтың климаты ақ шарап өсіруге қолайлы, ал Италияда өндірілетін шараптың 2,5% осы аймақтан шығарылады. Бірақ, төбелердегі климат континенттік, ал таулы аймақтарда альпілік климат басым. Жағалауда орташа жылдық температура 14 °C (57 °F), ал ішкі жазықтарда орташа температура төмендейді: Удинде 13.1 °C (56 °F), Порденонеде 13.3 °C (56 °F), Горицияда 13.4 °C (56 °F). Солтүстіктегі Толмеццода орташа температура шамамен 10.6 °C (51 °F) құрайды. Ең төменгі көрсеткіштер Альп тауларында тіркелді: 4 °C (39 °F) Пассо ди Монте Кроче Карникода (теңіз деңгейінен жоғары) және Валь-Каналеде, ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ең суық қаңтар айында температура Монфальконеде шамамен 4.5 °C (40 °F), ал Пассо ди Монте Кроче Карникода шамамен -5 °C (23 °F) аралығында, ал Удинде және Валь-Каналеде 3 °C (37 °F) шамасында өзгереді. Удиннен аз қашықтықта орналасқан Гориция ерекше жұмсақ микроклиматқа ие, оның жылдық орташа температурасы шамамен 4 °C (39 °F). Ең жылы шілде айында температура жағалау мен жазықта аралығында, ал Валь-Каналеде аралығында болады. Фриулиде жауын-шашын салыстырмалы түрде көп; жауын-шашынның таралуы жыл бойында өте әртүрлі. Оңтүстік бөлігінде ең төменгі көрсеткіштер әдетте (Горицияда және Удинде) аралығында, ал альпілік аймақтағы ең жоғары жылдық жауын-шашын шамамен құрайды. Юлиан алды таулары Италияның ең жаңбырлы аймақтарының бірі: Мусиде жылына шамамен 5000 мм жауын-шашын түседі, кейде тіпті бір айда. Фриулидің кейбір аудандарында артық жауын-шашын көптеген өзендердің су тасқынына және эрозияға себеп болды. Оңтүстік жазықтарда қар аз түседі (Удинде және Порденонеде жылына 3 немесе 4 қарлы күн), бірақ солтүстікке қарай тұрақтырақ түседі (Валь-Каналеде 25 күн, Сауристе 23 күн және Пассо ди Монте Кроче Карникода 28 күн). Төменде Фриулидің басты қаласы Удиндегі ауа райы туралы мәліметтер келтірілген.

The climate of the Friulian plain is mainly humid subtropical. The climate in this area is suitable for growing white wine grapes, and 2.5% of wine produced in Italy comes from this part of the region. The hills, however, have a continental climate, and the mountainous regions have an alpine climate. On the coast the mean annual temperature is 14 °C (57 °F), while in the inner plains, the average is lowered to ; Udine 13.1 °C (56 °F), Pordenone 13.3 °C (56 °F), Gorizia 13.4 °C (56 °F)). Further north, in Tolmezzo, the average temperature is approximately 10.6 °C (51 °F). The lowest values are recorded in the Alps: 4 °C (39 °F) at Passo di Monte Croce Carnico (at ) and between in Val Canale, which is situated above sea level. In the coldest month, January, temperatures vary between approximately 4.5 °C (40 °F) in Monfalcone and nearly 5 °C (23 °F) in Passo di Monte Croce Carnico, with intermediate temperatures of 3 °C (37 °F) in Udine and in Valcanale. Gorizia, a short distance from Udine, enjoys a particularly milder micro climate with its approximate annual average of 4 °C (39 °F). In the warmest month, July, the temperatures range between along the coast and plains and between in Val Canale. Precipitation in Friuli is relatively abundant; the distribution of rainfall varies a great deal during the course of the year. Minimum values in the southern part generally fall between (Gorizia over and Udine over ), whereas the alpine area's maximum annual rainfall is approximately The Julian Prealps is one of Italy's rainiest regions: Musi receives about of annual precipitation, sometimes even 5000 mm, and can receive in a single month. In some areas of Friuli, excessive rainfall has caused erosion and the flooding of many rivers. Snow is sparse in the southern plains (3 or 4 snowy days each year in Udine and Pordenone) but falls more consistently further to the north (Val Canale 25 days, Sauris 23 days, and Passo di Monte Croce Carnico 28 days). The following weatherbox is from Udine, the main city of Friuli.

Шығуы және Рим дәуірі

Тарихқа дейінгі дәуірде Фриули Кастельер мәдениетінің отаны болды. Бұл халықтар теңізден келген болуы мүмкін және шамамен б.з.д. 15 ғасырдан б.з.д. 4 ғасырға дейін аймақта үстемдік құрды. 4 ғасырдың барысында Фриулиде Карни (көне грек тілінде Καρνίοι) тайпасы қоныстанды, олардың этникалық тегі белгісіз, бірақ кельт, венециан немесе рет тілдерінде сөйлеген болуы мүмкін. Олар темір мен күміс өңдеудің жетілген әдістерін енгізді. Страбонның [4.6] мәліметінше, Карнилер «Адриатикалық шығанақ және Аквилея төңірегіндегі жерлерде» мекендеген, ал Плиний [3.22(18)] мен Птолемей [3.1] Аквилея, Конкордия және Форум Юлий қалаларын «Карни еліндегі» «Карни қалалары» деп атады. Карнилер Белен құдайына табынып, Аквилея мен төңірегінде көптеген құрбандық жазулары табылды. Фриулидің солтүстік таулы аймағы әлі күнге дейін Карния атауын сақтап келеді. Б.з.д. 2 ғасырдан бастап Фриули римдіктер тарапынан жаулап алынды: Аквилея Рим империясы кезінде Италияның төртінші ірі қаласы болды және Италия провинциясының Regio X (Август аймағы Venetia et Histria) астанасы еді. Қала Натисса өзеніндегі маңызды өзен порты болып табылды, Адриатика теңізі мен Солтүстік Еуропа арасындағы сауданы бақылап тұрды (Via Julia Augusta тас жолы арқылы). Аквилеяның маңыздылығы Адриатика теңізіндегі стратегиялық орнымен және Альп тауларына жақындығымен байланысты. Бұл орын Римге шығыстан келетін варварлардың шабуылдарын тойтаруға мүмкіндік берді. Юлий Цезарь қыс айларында легиондарын Аквилеяда орналастырды. Forum Iulii (Cividale del Friuli) және Iulium Carnicum (Zuglio) сияқты басқа орталықтардың дамуы 5 ғасырдың басындағы алғашқы варвар шабуылдарына дейін Фриулидің экономикалық және мәдени байлығының өсуіне үлкен үлес қосты. 3 ғасырдың соңында Аквилея империяның ең беделді епископтықтарының біріне айналды, Италияда Миланмен және кейіннен Равеннамен Римнен кейінгі екінші орын үшін бәсекелесті. Гунндардың шабуылы Фриулидің құлдырауының бастамасы болды: Аквилея, шамалы күштермен қорғалған, 452 жылы Аттилаға берілді және толығымен қиратылды. Гунндардың шегінуінен кейін, Град лагунасында паналаған азаматтар қалаға оралды, бірақ оны толығымен қираған күйде тапты. Аквилеяның қайта құрылуы ешқашан аяқталмады және ол X Regio астанасының бұрынғы даңқын қайта қалпына келтіре алмады. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін де қала Аквилея патриархатының құрылуына байланысты маңыздылығын сақтап қалды. 6 ғасырдың ортасынан бастап ол Италиядағы ең жоғары шіркеулік билік орындарының біріне жатты. Фриулия жазығындағы қауіпсіздіктің жоқтығы, барлық ірі варвар шабуылдарының тоғысқан жері болғандықтан, көптеген адамдарды лагуналардың аралдарына немесе бекінілген төбелік ауылдарға қашуға мәжбүр етті, бұл аймақтың ең құнарлы бөлігінде халық азаюына және оның варварлық тайпалармен жаулануына әкелді.

In the prehistoric era, Friuli was home to the Castellieri culture. These peoples most likely arrived from the sea and were the dominant culture in the area from about the 15th century BC until the early historical period. During the course of the 4th century BC Friuli was settled by the Carni (in ancient Greek Καρνίοι), a tribe of unknown ethnicity which may have spoken a Celtic, a Venetic or a Rhaetic language, and which introduced advanced techniques of working iron and silver. According to Strabo [4.6] the Carni inhabited "the country about the Adriatic Gulf and Aquileia" and both Pliny [3.22(18)] and Ptolemy [3.1] ascribe Aquileia, Concordia and Forum Julii to belong to the "towns of the Carni" in the "country of the Carni". The Carni worshiped the deity Belenus which is attested by the most numerous votive inscriptions found in and around Aquileia. A northern mountainous area of Friuli still retains the ancient name Carnia. Beginning from the 2nd century BC, Friuli was colonized by the Romans: Aquileia was the fourth largest city of Italy during Roman imperial times, capital of Regio X of the Italia province (the Augustan region Venetia et Histria). The city was the most important river port on the Natissa river, dominating trade between the Adriatic Sea and northern Europe (carried over the Via Iulia Augusta road). Aquileia owed its importance to the strategic position it has on the Adriatic sea and its proximity to the Alps. This location allowing Rome to intercept barbarian invasions from the East. Julius Caesar quartered his legions in Aquileia during winter. The development of other centers, such as Forum Iulii (Cividale del Friuli) and Iulium Carnicum (Zuglio), contributed to the increase in economic and cultural wealth of Friuli until the first barbarian incursions, at the beginning of the 5th century. In the final decades of the 3rd century, Aquileia became the center of one of the most prestigious bishoprics of the empire, competing in Italy with Milan and, subsequently, Ravenna, for second place to Rome. A Hun invasion marked the start of Friuli's decline: Aquileia, protected by meager forces, was forced to surrender and was razed to the ground by Attila in 452. After the retreat of the Huns, the survivors, who had found shelter in the lagoon of Grado, returned to the city, but found it completely destroyed. The reconstruction of Aquileia was never completed and it never regained the old splendour of the capital of X Regio. The city remained important even after the fall of the Western Roman Empire, due to the creation of the Patriarchate of Aquileia. It ranked among the highest ecclesiastic authorities in Italy from the mid 6th century onward. The lack of security in the Friulian plain, crossroads of all the great barbarian invasions, drove many people to seek shelter on the islands of the lagoons or in fortified hill villages, causing a generalized depopulation of the more fertile part of the region and its consequent colonization by barbarian gentes.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Фриули Одоакр патшалығына, сосын Теодорих Ұлына қарасты. Юстиниан I басқарған Византияның қайта басып алуы аймақта қысқа ғана болды, 568 жылы ол Паннониядан келген Ломбардтар басып алған алғашқы провинциялардың біріне айналды, осылайша аймақтағы грек-византиялық дәуір аяқталды. Ломбард патшасы Альбоин Фриули герцогтығын құрды, ол алғашқы Ломбард герцогтығы болды және оны туысы Гиссулф I-ге сыйлады. Герцогтықтың астанасы Forum Iulii (Cividale del Friuli) болып белгіленді, ол аймақтың ең маңызды қаласы болды және осы себепті оның аты содан шықты. Фриули герцогтығы бастапқыда Ломбард герцогтықтарының ең маңыздыларының бірі болды. Ол Паннониядан келген аварлар мен славяндардың шапқыншылығына қарсы қоршау болды. Солтүстік герцогтықтарының арасында, олар патшалыққа жақын болды (Оңтүстіктегі Сполето мен Беневентодан өзгеше), ол ең қуаттысы болды, мүмкін маркалық мәртебесіне байланысты. Кейінгі герцогтардың ішінде Ратхис 744 жылы патша болды, ал оның герцогтық мұрагері Аистульф 749 жылы патшалық таққа отырды. Тарихшы Павел Диакон Фриулиде дүниеге келді (730/5), ол Historia Langobardorum еңбегін жазды және Шарльменнің сарайында латын грамматикасын оқытты. Тағы бір ұстаз және Карл I сарайының сенімді кеңесшісі Паулин Кивидаледе дүниеге келді және кейін Аквилея патриархы болды. Италия корольдігі франктардың қолына өткеннен кейін Фриули герцогтығы франк үлгісі бойынша округтерге қайта ұйымдастырылды. 846 жылы аймақ қайтадан Фриули маркасына айналды. Бұл марка Унруочинг әулетіне берілді. Фриули 888 және 924 жылдар аралығында Италия тағы үшін күрес кезінде Беренгар I-нің билік орталығы болды. Марка оның билігі тұсында өзгерді, оның аумағы Гарда көліне дейін кеңейтілді, астана Веронаға көшірілді және оның орнына Верона мен Аквилеяның жаңа маркасы құрылды. Бұл аумақ бір ғасырдан астам уақыт бойы Бавария герцогтығының, содан кейін Каринтия герцогтығының билігінде болды. 1077 жылдың 3 сәуірінде император Генрих IV Фриули графтығын, герцогтық мәртебесімен бірге, Аквилея патриархы Сигаердке сыйлады. Келесі ғасырларда патриархат өзінің билігін көршілес Триест, Истрия, Каринтия, Штирия және Кадорға дейін кеңейтті. Фриули патриархалды мемлекеті Италияның орта ғасырларындағы ең жақсы ұйымдастырылған мемлекеттік құрылымдарының бірі болды. 12 ғасырдан бастап ол коммуналарды, сондай-ақ дворяндар мен дін қызметкерлерін білдіретін парламентке ие болды. Бұл институт алты ғасырға жуық өмір сүрді, тіпті Венеция билігі кезінде де тірі болды, бірақ әлсіз болды. Соңғы рет 1805 жылы шақырылды, одан кейін Наполеон Бонапарт тарапынан таратылды. Рандек патриархы (1365-1381) Фриулидің барлық заңдарын жинап, жүйеледі және оларды Constitutiones Patriae Foriiulii ("Фриули елінің Конституциялары") деп жариялады. 1238 жылға дейін Сивидале дель Фриули Патриархаттың ордасы болды, содан кейін патриарх өзінің ордасын Удинеге көшірді, онда ол әсем епископтық ғимарат салдырды. Удине соншалық маңызға ие болды, ол уақыт өте Фриулидің институционалды астанасына айналды.

After the collapse of the Western Roman Empire, Friuli belonged to the kingdom of Odoacer and subsequently to that of Theodoric the Great. The Byzantine reconquest under Justinian I was brief in the region, in 568 it was one of the first provinces conquered by the Lombards, who invaded from Pannonia, and with that, ended the Greek Byzantine era of the region. The Lombard king Alboin established the Duchy of Friuli, the first Lombard duchy, and granted it to his relative Gisulf I. The capital of the duchy was established at Forum Iulii (Cividale del Friuli), which became the most important city of the area and for where it derived its name. The duchy of Friuli was from the start one of the most important Lombard duchies. It served as a barrier against the threat of invasion by the Avars and Slavs from Pannonia. Among the duchies of the North, which were closely aligned with the crown (unlike Spoleto and Benevento to the South), it was the most powerful, probably due to its marcher status. Among later dukes, Ratchis became king in 744 and his ducal successor, Aistulf, succeeded him as king in 749. The historian Paul the Deacon was born in Friuli (730/5), he went on to write the Historia Langobardorum and taught Latin grammar at Charlemagne's court. Another teacher and a trusted advisor Charlemagne's court, Paulinus, was born at Cividale and eventually became patriarch of Aquileia. After the Kingdom of Italy fell to the Franks, the duchy of Friuli was reorganized into counties according to the Frankish model. The region was again reorganized into the March of Friuli in 846. The march was granted to the Unruoching dynasty. Friuli became the base of power of Berengar I during his struggles for the throne of Italy between 888 and 924. The march was transformed under his rule, its territory extended to Lake Garda, the capital moved to Verona, and a new March of Verona and Aquileia established in its place. The territory was now subjected to the Duchy of Bavaria, then to the Duchy of Carinthia, for more than a century. On 3 April 1077, the Emperor Henry IV granted the county of Friuli, with ducal status, to Sigaerd, Patriarch of Aquileia. In the succeeding centuries, the patriarchate expanded its control over neighboring Trieste, Istria, Carinthia, Styria, and Cadore. The patriarchal state of Friuli was one of the best organized polities of the Italian Middle Ages. From the 12th century it possessed a parliament representing the communes as well as the nobility and the clergy. This institution only survived six centuries, remaining alive yet weak even during Venetian domination. It convened for the last time in 1805, when it was abolished by Napoleon Bonaparte. The Patriarch Marquard of Randeck (1365–1381) had gathered together and codified all the laws of Friuli and promulgated them as the Constitutiones Patriae Foriiulii ("Constitutions of the Country of Friuli"). Cividale del Friuli was seat of the Patriarchate until 1238, when the patriarch moved his seat to Udine, where he had a magnificent episcopal edifice constructed. Udine was so important that it in time became the institutional capital of Friuli.

Венеция билігі Бурбондық қалпына келтіруге дейін

Патриархат 1420 жылы аяқталды: Австрия империясы, Венгрия Корольдігі және Венеция Республикасының қуатты мемлекеттерімен қоршалған, ол Венгрия мен Венеция арасындағы соғыс алаңы болды және соңғысы оны бағындырды. Фриули өзінің Парламентін Патриархаттың ескі аумағында басқару құқығын сақтап, белгілі бір автономияны сақтады, бұл автономия Венецияға бағынышты басқа қалалар мен провинцияларға (тіпті венециялықтарға) берілмеді; сонымен қатар, ол феодалдық дворяндығын да сақтады, олар белгілі бір уақытқа жерге және оның халқына феодалдық құқықтарын сақтай алды. Фриули Stato da Tera-ның шығыс шекарасы болды және Осман шапқыншылығынан, сондай-ақ Австриямен шекара соғыстарынан зардап шекті. Бұл соғыстар шаруалардың кедейлігіне және тұрақсыздығына әкелді, өйткені олар соғыс ардагерлері өтетін жерді өңдей алмады және барлық малды саяхаттап жүрген әскерлерді азықтандыру үшін мәжбүрлеп тапсыруға мәжбүр болды. Венеция кемелерін салу үшін қажетті ағаштарды кесу төменгі Фриули және орталық Фриулиде толыққанды ормандардың жойылуына әкелді. Венеция Фриулияның ауылдық қауымдастықтарына тиесілі ұжымдық шаруашылықтарды иеленді, оларды қатты кедейлендірді. Венеция 17 ғасырда осы мүлікті өзінің нашар қаржылық жағдайын жеңілдету үшін ақша жинау мақсатымен сатты. 1630 жылдардан бастап Еуропа нарықтарының кеңеюіне байланысты Венеция Республикасы салыстырмалы түрде құлдырауға ұшырады (қазір Азиядан Африкаға, Америкаға дейін). Венецияның ең бай отбасылары көбінесе қаржылық ресурстарды өнімсіз инвестицияларға (әсіресе жылжымайтын мүлікке) бағыттады, ал өнеркәсіп пен қызмет көрсету салаларында бәсекеге қабілеттілік төмендеді. Фриулиде салық қысымы күшейді, бұл оның өнеркәсібі мен коммерциялық қызметіне әсер етті. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Венецияның қол жеткізген саяси популизмі феодализмнің ең қысымшы және көне әсерлерін шектеудің жолдарын іздеді. Басқа зерттеушілер Венеция аристократиялық үкіметі Фриулиде ең қысымшы феодалдық жағдайды сақтап қалды деп мәлімдейді. Венеция үкіметі осы саясатты жергілікті олигархиялар мен аристократтардың тәуелсіздік тенденциялары мен билігіне қарсы тепе-теңдік ретінде қалалық және ауылдық халықтың қолдауын қамтамасыз ету үшін жүзеге асырды. Udine қаласында 1511 жылдың 27 ақпанында ашқан Udinesi азаматтары бастаған Joibe Grasse 1511 (Қалың той 1511) деп аталатын маңызды халық көтерілісі болды. Шаруалар да оларға қосылды және көтеріліс Фриулидің барлық аумағына тарады, кейбір асыл отбасылардың феодалдық билігіне қарсы болды; Венецияға жақын Саворгнан сияқты басқа асыл отбасылар көтерілісшілерді бастапқыда қолдады. Бұл көтеріліс Ренессанс Италиясындағы ең ірі көтерілістердің бірі болды және 27 ақпаннан 1 наурызға дейін созылды, Венеция көтерілісті басу үшін жүзге жуық атты әскер жіберген кезде аяқталды. Көтеріліс басшылары өлім жазасына кесілді, бірақ Фриулия дворяндарының феодалдық билігі азайды. 1516 жылғы Нойон келісімдерімен Венеция Республикасы мен Габсбург әулетінің қолында болған Гориция және Градиска графтығы арасындағы шекара қайта анықталды. Венеция жоғарғы Изонцо аңғарынан (яғни Плезцо және Идриямен бірге Толминоның Гастальдиясы) айырылды, бірақ Монфальконе, Марано және Батыс Фриулидегі бірқатар феодалдық аралдарды сақтап қалды. 1615 және 1617 жылдар аралығында Венеция мен Австрия тағы да Градиска д'Изонцо бекінісін иелену үшін шайқасты. Градиска соғысы деп аталатын соғыс бұрынғы жағдайға оралумен аяқталды. 1516 жылдан бастап Габсбург империясы шығыс Фриулиді, ал батыс және орталық Фриулиді Венеция басқарды. 1797 жылы, Кампо-Формио келісімі жасалған жылы, Фриулидің бұл бөлігі Австрияға берілді. 1805 жылдан Бурбон монархиясы қайта орнатылғанға дейін қысқа мерзімге Фриули Итальян Корольдігіне қарады.

The Patriarchate ended in 1420: surrounded by the powerful states of the Austrian Empire, the Kingdom of Hungary and the Republic of Venice, it was the theatre of a war between Hungary and Venice, and was conquered by the latter. Friuli maintained some form of autonomy, by keeping its own Parliament ruling on the old territory of the Patriarchate, an autonomy not granted to the other cities and provinces submitted to Venice (even Venetian ones); on the other side, it maintained also its feudal nobility, which was able to keep their feudal rights over the land and its inhabitants for some time. Friuli was the eastern border of the Stato da Tera, and suffered both from Ottoman raids and from the border wars with Austria. These wars led to poverty and instability of the rural population, with the inability to cultivate the land crossed by fighting armies and with the forced surrender of all livestock to feed traveling troops. The harvesting of timber needed to build Venetian ships caused complete deforestation of the Bassa Friulana and central Friuli. Venice took possession of collective farms belonging to rural Friulian communities, seriously impoverishing them. These properties in turn would be sold by Venice during the 17th century to raise cash to alleviate its poor financial condition. Beginning in the 1630s, the Venetian Republic entered a relative decline, due to the enlarging horizon of European markets (reaching now from Asia to Africa to the Americas). Venice's richest families often directed financial resources into unproductive investments (specifically real estate), while there was a loss of competitiveness in industries and services. Friuli was subject to increasing fiscal pressure, and its industries and commercial activities were affected. According to some historians, the political populism practiced by Venice looked for ways to limit the most oppressive and anachronistic effects of feudalism. Other researchers assert that the Venetian aristocratic government maintained a most oppressive feudal condition in Friuli. These policies were practiced by the Venetian government to ensure the support of the urban and rural population as a counterbalance to the independent tendencies and power of local oligarchies and aristocrats. An important jacquerie, known as Joibe Grasse 1511 (Fat Thursday 1511), was started in Udine on February 27 by starving Udinesi citizens. They were subsequently joined by the farmers and the revolt spread to the whole territory of Friûl, against the feudal rule of some noble families; some other noble family, like the pro Venetian Savorgnan, initially supported the revolters. This insurrection was one of the largest in Renaissance Italy and it lasted from 27 February until 1 March, when it ended as Venice dispatched around one hundred cavalry to put down the rebellion. The chiefs of the revolt were executed, but the feudal powers of the Friulian noblemen were reduced. With the 1516 Noyon pacts the boundary between the Venetian Republic and the County of Gorizia and Gradisca, now in the hands of the House of Habsburg, were redefined. Venice lost the upper Isonzo valley (that is the Gastaldia of Tolmino with Plezzo and Idria), but it kept Monfalcone, Marano and a series of shed feudal islands in the Western Friuli stayed with the Archduke of Austria (until 1543). Between 1615 and 1617 Venice and Austria again fought for the possession of the fort of Gradisca d'Isonzo. The so called War of Gradisca ended with a return to the status quo. Beginning in 1516 the Habsburg Empire controlled eastern Friuli, while western and central Friuli was Venetian. In 1797, the year of the Treaty of Campo Formio, this part of the Friuli was surrendered to Austria. For a brief period from 1805 until the Bourbon Restoration, Friuli belonged to the Italic Kingdom.

Қайта қалпына келтіруден Ұлы соғысқа дейін

1815 жылы Вена конгресі Орталық-Батыс Фриулиге кіретін Венетоның Ломбардиямен (бұрын Австрия империясы мен Венеция Республикасы арасында бөлінген) бірігуін, Ломбардия-Венеция Корольдігін құру үшін бекітті. Шығыс Фриули бұл марионеттік мемлекетке қосылмады. 1838 жылы австриялықтардың тілегі бойынша Портогруаро ауданы Фриули провинциясынан алынып, Венеция провинциясына берілді. Портогруаро ұзақ уақыт бойы Фриулидің бір бөлігі болды, тіпті Венеция Республикасы тұсында да, және аймақта фриули тілінде сөйледі. 1866 жылы Үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысынан кейін Италия Венетопен бірге Орталық Фриулиді (қазіргі Удине провинциясы) және Батыс Фриулиді (қазіргі Порденоне провинциясы) аннексиялады, ал Шығыс Фриули (Гориция және Градиска графтығы) Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Австрияның құрамында қалды. 1855 жылы корольдік статистика басқармасы жариялаған Карл фон Цоерниг Цернхаузеннің этнографиялық картасы Австрия империясында 401 357 фриулиянның тұрғанын тіркеді. Фриулиянның көп бөлігі (351 805) Ломбардия-Венеция Корольдігіне қарасты Фриули бөлігінде, ал қалғаны (49 552) Австрияның Кустенланд аймағындағы фриулиян бөлігінде өмір сүрді. Фриулиян итальяндықтардан бөлек, жеке категория ретінде тіркелді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фриули шайқастардың ошағы болды, бұл азаматтық халық үшін ауыр салдарға әкелді, әсіресе Капоретто шайқасы.

Автономиялық қозғалыстар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылы децентрализация қозғалысы күш алды. Фриули аймақтағы қарама-қарсы күштердің күрделі желісіне ілігіп кетті. Югославиялық титошылар Фриулиді өсіп келе жатқан коммунистік Югославияға қосып алуға тырысты. Ал, 1945 жылы Тициано Тесситори Италия құрамында автономиялы Фриули құру мақсатымен дәстүршіл «Patrie tal Friul» қауымдастығын құрды. Автономиялық жоба Христиан-демократиялық партияның қолдауымен іске қосылды. 1947 жылдың қаңтар айында ақын және кинорежиссер Пьер Паоло Пазолини децентрализацияның сол мақсатымен «Фриулан халық қозғалысы» партиясын құрды. Пазолини Югославияның мүмкін болатын аннексиясына қарсы болды, бірақ сонымен бірге аймақтық ерекшелікті өздерінің тоқтап қалу, «артқа тарту консерватизміне» пайдалануға тырысқандарды сынады. Христиан-демократтар партияның бағытын өзгертіп алғаннан кейін Пазолини партия мүшелігінен бас тартты. Италия Коммунистік партиясы итальяндық орталықшыл бағытты ұстанып, децентрализацияға қарсы шықты. Шамамен 350 000 адам фриули тілін өз ана тілі деп санайды, бірақ ол қоғамдық өмірде сирек қолданылады. Тарихи шекаралармен сәйкес, көбірек автономиялы, тіпті тәуелсіз Фриулиді жақтаушы бірнеше қозғалыстар мен саяси партиялар бар, мысалы Фриули қозғалысы, Фрлан фронты, Патри Фрлан және Republiche dal Friûl – Parlament furlan.

Өңірлік тілдер мен диалекттер

Стандартты итальян тілі аймақтың негізгі ресми тілі, бірақ Фриулиде басқа да бірнеше аймақтық тілдер мен диалекттер қолданылады. Фриуль тілі Удине, Гориция және Порденоне провинцияларында таралған. Венеция және оның диалектілері әдетте (тарихи себептерге байланысты) батыс шекаралық аймақтарда (мысалы, Порденонеде) қолданылады, сондай-ақ кейбір ішкі қалаларда (мысалы, Гориция және т.б.) және тарихи тұрғыдан Адриатика теңізінің жағалауындағы кейбір жерлерде де естіледі. Фриулидің оңтүстік-шығыс бөлігінде венециялық ауыспалы диалектіде сөйлейді, ол Бисако деп аталады және словен және фриуль тілдерінің ықпалына ие. Словения диалектілері негізінен «Венеция Словениясы» деп аталатын ауылдық, шекаралық таулы аймақта қолданылады. Неміс (Бавария диалектісі) Валь Каналеде (әсіресе Тарвизио мен Понтеббада) таралған; Валь Каналедегі кейбір муниципалитеттерде (әсіресе Малборгетто Вальбрунада) Каринтия словен диалектілері де қолданылады. Словения тілі Горициядан солтүстікке қарай орналасқан Коллио аймағында да қолданылады. Резия аңғарында тұратын көптеген адамдар әлі де Резия диалектісінде сөйлейді – бұл словен тілінің ежелгі түрі. Италия үкіметінің ресми бағалаулары бойынша, Фриулиде 45 000 мен 51 000 аралығында словен тілінде сөйлейтін адам бар: шамамен 11 000-ы Гориция провинциясында, ал қалғаны Удине провинциясында. Көші-қон салдарынан Удине провинциясындағы словен тілінде сөйлейтін көптеген адамдар дәстүрлі қоныс аудандарынан тыс жерде тұрады.