Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрметті префиксі
Honorific prefix
академиялық мәртебе
the academic role
Дон (дон, шамамен «Мырза») термині, Д. деп қысқартылатын, негізінен Испанияда және Испан Америкасында, сондай-ақ Италияда, Португалияда және оның бұрынғы колонияларында, бұрын Филиппинде де әртүрлі мағыналарда қолданылатын құрметті префикс. Дон латынша dominus сөзінен шыққан – үй иесі, классикалық антикалық Рим республикасынан бастау алатын атақ. Орта ғасырларда қысқартылған түрі пайда болғандықтан, дәстүрлі түрде бұл атақ католик дін қызметкерлері мен ақсүйектерге, сондай-ақ белгілі бір білім беру органдары мен ерекше тұлғаларға арналған. Dom – португал тіліндегі нұсқасы. Испан тілінде бастапқыда патшаларға, таңдаулы дворяндарға және шіркеу иерархтарына арналған атақ болса да, қазір көбінесе жеке, әлеуметтік немесе ресми ерекшеліктерімен көзге түскен адамға, мысалы, ұзақ жылдар бойы қоғамдық көшбасшы болған, мол байлыққа ие немесе дворян титулы бар тұлғаға деген құрметтің белгісі ретінде қолданылады, сонымен қатар ирониялық мағынада да қолданылуы мүмкін. Атақ немесе шен емес, стиль ретінде, ол адамның атымен бірге, оның орнына емес, қолданылады. Әйелдерге арналған эквиваленттері – Дона (ˈdoɲa), Донна (ˈdɔnna), Доамна (румын тілінде) және Дона (ˈdonɐ), сәйкесінше 'D.ª', 'Da. ', немесе жай ғана 'D.' деп қысқартылады. Бұл әйелдерге, әсіресе ересек әйелдерге арналған кең таралған құрметті атау. Португал тілінде Dona әйелдерге қарағанда Dom ерлерге қолдану шектеулі.
The term Don (don, roughly 'Lord') abbreviated as D., is an honorific prefix primarily used in Spain and Hispanic America, and with different connotations also in Italy, Portugal and its former colonies, and formerly in the Philippines. Don is derived from the Latin dominus: a master of a household, a title with background from the Roman Republic in classical antiquity. With the abbreviated form having emerged as such in the Middle Ages, traditionally it is reserved for Catholic clergy and nobles, in addition to certain educational authorities and persons of distinction. Dom is the variant used in Portuguese. In Spanish, although originally a title reserved for royalty, select nobles, and church hierarchs, it is now often used as a mark of esteem for a person of personal, social or official distinction, such as a community leader of long standing, a person of significant wealth, or a noble, but may also be used ironically. As a style, rather than a title or rank, it is used with, rather than in place of, a person's name. The feminine equivalents are Doña (ˈdoɲa), Donna (ˈdɔnna), Doamnă (Romanian) and Dona (ˈdonɐ) abbreviated 'D.ª', 'Da. ', or simply 'D.' It is a common honorific reserved for women, especially mature women. In Portuguese Dona tends to be less restricted in use to women than Dom is to men.
Испания
1975 жылдан бастап Испания королі Хуан Карлос билік құрған кезде, 2014 жылдың 19 маусымында тақтан бас тарғанға дейін ол «Су Махестад [S. M.] эль Рей Хуан Карлос» (Оның Ұлылығы Король Хуан Карлос) атағымен танылды. Тақтан бас тарғаннан кейін Хуан Карлос және оның әйелі, Корольдік үйдің сайтында көрсетілгендей, «S. M. эль Рей Дон Хуан Карлос» (Оның Ұлылығы Дон Хуан Карлос) және «S. M. ла Рейна Донья София» (Оның Ұлылығы Донья София) атағын алды – бұл оның билік кезіндегідей, есімдерінің алдына «Дон/Донья» құрметті сөздері қосылған. Хуан Карлостың ізбасары – «S. M. эль Рей Фелипе VI» (Оның Ұлылығы Король Фелипе VI).
During the reign of King Juan Carlos of Spain from 1975 until his abdication as monarch on 19 June 2014, he was titled Su Majestad [S. M.] el Rey Juan Carlos (His Majesty King Juan Carlos). Following the abdication, Juan Carlos and his wife are titled, according to the Royal Household website, S. M. el Rey Don Juan Carlos (H. M. King Juan Carlos) and S. M. la Reina Doña Sofía (H. M. Queen Sofía)—the same as during his reign, with the honorific Don/Doña prefixed to the names. Juan Carlos' successor is S. M. el Rey Felipe VI.
Баск тілі
Испан тіліндегі қолданылуы, Испаниядағы баск тілінде сөйлейтін адамдардың арасында "дон" және "донья" қолданылуымен ұқсас. Аталған құрметті атау кейде дін қызметкері және ғалым Жоксемиел Барандиаран (lang es) немесе ойдан шығарылған рыцарь Он Кихот (Дон Кихот) сияқты "он" түрінде бейімделеді.
The Spanish usage is similar among Basque speakers in Spain using don and doña. The honorific is sometimes adapted as on as in the priest and scholar on Joxemiel Barandiaran (lang es) or fictional knight On Kixote (Don Quixote).
Сефардтық яһудилер
Ладино тілін сөйлейтін сефард яһудилерінің арасында да бұл құрметті атау қолданылған, себебі олар 1492 жылы Испаниядан яһудилерді қуғаннан кейін өздерімен бірге алып кеткен испан мәдениетінің бір бөлігі болған.
The honorific was also used among Ladino speaking Sephardi Jews, as part of the Spanish culture which they took with them after the expulsion of the Jews from Spain in 1492.
Латын Америкасы
Дон деген құрметті атақ бүкіл испандық Америкадағы патшалық құжаттарында ақсүйектер мен жер иелері арасында кеңінен қолданылған. Бұл туралы Мексика мұрағаттарында сақталған көптеген "Падроны" және "Агуас и Террас" жазбаларында кездеседі. Қазіргі уақытта бұл құрмет белгісі Америкада да кеңінен қолданылады. Мысалы, мексикалық Нью-Эйдж авторы Дон Мигель Анхель Руис, чилилік тележүргізуші Дон Франсиско және пуэрторикалық өнеркәсіпші және саясаткер Дон Луис Ферре және тағы да көптеген тұлғалар осылай аталады. Пуэрторикалық саясаткер Педро Альбизу Кампостың докторлық дәрежесі болғанымен, оған "Дон" деген атақ берілген. Сол сияқты, Пуэрторика губернаторы Луис Муньос Марин көбінесе губернатор Муньос Марин емес, Дон Луис Муньос Марин деп аталды. Дон Мигель Анхель Руис сондай-ақ медицина ғылымының докторы. Әдетте, бұл құрметті атақ егде жастағы адамдарға қолданылады. Латын Америкасының басқа елдерінде де осыған ұқсас жағдайлар кездеседі. Мысалы, теология ғылымының докторы болғанына қарамастан, парагвайлық диктатор Хосе Гаспар Родригес де Франсиа көбінесе "Дон" деп аталды. Сондай-ақ, бригада генералы шені бар, құрметті әскери қолбасшы болғанына қарамастан, аргентиналық билеуші Хуан Мануэль де Росас ресми және бейресми түрде "Дон" деп аталды, бұл одан да маңызды атақ саналды. Оңтүстік-Батыс АҚШ-тың иелігіне дейін, көптеген американдықтар Калифорнияға көшіп келді, онда олар көбінесе мексикалық азаматтарға айналып, өздерінің есімдерін испан тіліндегі баламаларына ауыстырды, мысалы, Джонатан Темпл "Хуан Темпл" болып өзгерді. Олар қоғамда белгілі бір деңгейге жеткеннен кейін "Дон" деген құрметті атақты алуы жиі кездесетін жағдай еді.
The honorific title Don was widely used in Crown documents throughout Hispanic America by those in nobility or landed gentry. It can be found in the many 'Padrones' and "Aguas y Tierras" records in Mexican archives. The honorific in modern times is also widely used throughout the Americas. This is the case of the Mexican New Age author Don Miguel Ángel Ruiz, the Chilean television personality Don Francisco, and the Puerto Rican industrialist and politician Don Luis Ferré, among many other figures. Although Puerto Rican politician Pedro Albizu Campos had a doctoral degree, he has been titled Don. Likewise, Puerto Rican Governor Luis Muñoz Marín has often been called Don Luís Muñoz Marin instead of Governor Muñoz Marin. In the same manner, Don Miguel Ángel Ruiz is an M. D. Additionally the honorific is usually used with people of older age. The same happens in other Hispanic American countries. For example, despite having a doctoral degree in theology, the Paraguayan dictator José Gaspar Rodríguez de Francia was usually styled as "Don". Likewise, despite being a respected military commander with the rank of Brigade General, Argentine Ruler Juan Manuel de Rosas was formally and informally styled "Don" as a more important title. Prior to the American ownership of the Southwest, a number of Americans immigrated to California, where they often became Mexican citizens and changed their given names to Spanish equivalents, for example "Juan Temple" for Jonathan Temple. It was common for them to assume the honorific "don" once they had attained a significant degree of distinction in the community.
Филиппин
Испан отарлаушы Филиппинде бұл құрметті атақ дворяндарға, испандықтарға дейінгі датуға берілді, ол принципалияға айналды, оның билік ету құқығын Филипп II 1594 жылғы 11 маусымда мойындады. Латын Америкасына ұқсас, Дон атағы «Доктор» сияқты академиялық атақтардан, «Губернатор» сияқты саяси атақтардан және тіпті «Сэр» атағы бар рыцарьлардан гөрі жоғары құрметке ие деп саналады. Америка кезеңінде қолданылуы сақталды, бірақ принципалияның дәстүрлі ресми лауазымдары (мысалы, губернадорсильо және кабеса де барангай) американдық саяси лауазымдарға, мысалы, муниципалитет президентіне ауыстырылды. Бұл практика Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін біртіндеп жойылды, өйткені принципалияның мұрагерлері көбінесе атақты мұраға алмады, ал азаматтық көшбасшылар халық сайлауы арқылы таңдалды. 1954 жылға дейін Филиппин президентінің қалауынша қала әкімдері тағайындалып, қызмет етті, бұл Комонвелт заңы № 158-нің, Комонвелт заңы № 57-ні өзгертетін, 8-бабына сәйкес болды. Комонвелт заңы № 158, Республика заңы № 276-мен толықтырылды. 1987 жылғы Конституция, осы ретте, дворяндық атақтарын мойындауға тыйым салады, сондықтан Дон және Дона терминдері енді әлеуметтік жағынан белгілі және бай адамдар үшін қолданыстағы жалпы практикадан басқа, оларды алу үшін талаптар жоқ құрметті атақтар болып табылады.
In Spanish colonial Philippines, this honorific was reserved to the nobility, the prehispanic datu that became the principalía, whose right to rule was recognised by Philip II on 11 June 1594. Similar to Latin America, the title Don is considered highly honoured, more so than academic titles such as "Doctor", political titles such as "Governor", and even knights titled "Sir". Usage was retained during the American period, although traditional official positions of the principalía (e. g., gobernadorcillo and cabeza de barangay) were replaced by American political positions such as the municipal president. The practise slowly faded after World War II, as heirs of the principalía often did not inherit the title, and as civic leaders were chosen by popular election. Prior to 1954, the appointment and tenure of mayors was at the pleasure of the president of the Philippines, pursuant to Commonwealth Act No. 158 amending Commonwealth Act No. 57., Section 8 of Commonwealth Act No. 158, as amended by Republic Act No. 276. The 1987 Constitution, meanwhile, explicitly prohibits recognition of titles of nobility, thus the terms Don and Doña are now courtesy titles with no requirements for their attainment other than common usage for socially prominent and rich persons.
Португал тілінде сөйлейтін елдер мен аумақтар
Домды пайдалану патшалық қанның әміршілері мен оны монарх берген басқа да адамдардың құқығы болды. Көп жағдайда атақ еркек желісі бойынша берілетін. Қатаң айтқанда, тек Дом атағын алған дворяннан туған әйелдер ғана Дона (“Д.ª”) деп аталатын, бірақ бұл стиль қыздары арқылы мұрагерлікке көшпейтін. Шамалы ерекшеліктер тек атақ берілген шарттарға байланысты болды. Белгілі бір ерекшелік – Дом Васко да Гаманың тегі. Португалия мен Бразилияда Дом (немесе Дона) атағы король отбасына жатпайтын адамдарға беріліп, тіпті сатып алынған көптеген жағдайлар болды. Бірақ, егер билік орындары атақты ресми мойындаса, ол есімнің бір бөлігіне айналатын. Португалия мен Бразилияда Дом (ˈdõ) Рим-католик және Шығыс православие шіркеулерінің жоғары дәрежелі иерархтарына, мысалы, басшыларына қолданылады. Католик діни ордендерінде, мысалы, Сент-Бенедикт орденінде, ол Dom Frater мәртебесімен байланысты. Дом сондай-ақ Францияның және ағылшын тілді елдердің барлық аймақтарындағы Бенедикт орденіндегі бенедикттік монахтарға арналған құрметті атау ретінде қолданылады, мысалы, әйгілі Dom Pérignon. Францияда бұл термин Картуз орденінің ерлер тармағында да қолданылады. Ол сондай-ақ корольдік және императорлық отбасыларға жататын (мысалы, Португалиядағы Авиз үйі және Португалия мен Бразилиядағы Браганса үйі) қарапайым адамдар үшін де қолданылады. Сондай-ақ, атақты португал дворяндарының отбасы мүшелеріне де берілді. Егер патенттелген атақ хатында оның қолданылуына арнайы рұқсат берілмесе, Дом Португалияның атақсыз дворяндарына берілмейтін. Португалиядағы мұрагерлік атақтар тұңғыш балаға берілетіндіктен, Дом стиліне құқығы атақ иелерінің отбасының кіші ұлдары мен атақсыз дворян отбасыларының мүшелері арасындағы жалғыз айқын айырмашылық болды. Португал тілінде әйелдік формасы, Дона (немесе әдептірек, Сеньора Дона), академиялық атағы жоқ әйел туралы сөз келгенде жиі қолданылады. Ол көбінесе бірінші ханымдарға қатысты қолданылады, бірақ әйел саясаткерлерге қатысты оның қолданылуы азырақ.
The usage of Dom was a prerogative of princes of royal blood and also of other individuals to whom it had been granted by the sovereign. In most cases, the title was passed on through the male line. Strictly speaking, only females born of a nobleman bearing the title Dom would be addressed as Dona ('D.ª'), but the style was not heritable through daughters. The few exceptions depended solely on the conditions upon which the title itself had been granted. A well known exception is the descent of Dom Vasco da Gama. There were many cases, both in Portugal and Brazil, in which the title of Dom (or Dona) was conceded to, and even bought by, people who were not from royalty. In any case, when the title was officially recognized by the proper authority, it became part of the name. In Portugal and Brazil, Dom (ˈdõ) is used for certain higher members hierarchs, such as superiors, of the Roman Catholic and Eastern Orthodox churches. In Catholic religious orders, such as the Order of Saint Benedict, it is also associated with the status of Dom Frater. Dom is similarly used as an honorific for Benedictine monks within the Benedictine Order throughout France and the English speaking world, such as the famous Dom Pérignon. In France, it is also used within the male branch of the Carthusian Order. It is also employed for laymen who belong to the royal and imperial families (for example the House of Aviz in Portugal and the House of Braganza in Portugal and Brazil). It was also accorded to members of families of the titled Portuguese nobility. Unless ennobling letters patent specifically authorised its use, Dom was not attributed to members of Portugal's untitled nobility: Since hereditary titles in Portugal descended according to primogeniture, the right to the style of Dom was the only apparent distinction between cadets of titled families and members of untitled noble families. In the Portuguese language, the feminine form, Dona (or, more politely, Senhora Dona), has become common when referring to a woman who does not hold an academic title. It is commonly used to refer to First Ladies, although it is less common for female politicians.
Қазақстан
Католик шіркеуінде "Дон" префиксі әдетте епархиялық ділдастардың есімдері алдында, сондай-ақ "велечасни" (The Reverend) аталымымен қолданылады.
Within the Catholic Church, the prefix Don is usually used for the diocesan priests with their first name, as well as velečasni (The Reverend).
Дін
Dom – ағылшын тілінде белгілі бір бенедиктин (соның ішінде Қасиетті Бенедикт ережесін ұстанатын кейбір қауымдар) және картузиандық монахтар үшін, сондай-ақ белгілі бір канондық қауымдардың мүшелері үшін қолданылатын атақ. Мысалы, ағылшын бенедиктин конгрегациясының бенедиктин монахтары (мысалы, Дом Джон Чэпман, Даунсайдтың бұрынғы абысы) жатады. Екінші Ватикандық собордан бері бұл атақ кез келген монахқа (ұлық немесе дін қызметкері) солемды уәде бергеннен кейін беріледі. Монах әйелдер үшін балама атақ – "Dame" (мысалы, Dame Лорантия МакЛахлан, Стэнбруктың бұрынғы абысыны, немесе Dame Фелиситас Корриган, автор).
Dom is used as a title in English for certain Benedictine (including some communities which follow the Rule of St. Benedict) and Carthusian monks, and for members of certain communities of canons regular. Examples include Benedictine monks of the English Benedictine Congregation (e. g. Dom John Chapman, late Abbot of Downside). Since the Second Vatican Council, the title can be given to any monk (lay or ordained) who has made a solemn profession. The equivalent title for a nun is "Dame" (e. g. Dame Laurentia McLachlan, late Abbess of Stanbrook, or Dame Felicitas Corrigan, author).
Танымал мәдениетте
АҚШ-та «Дон» аталымы итальяндық мафияны көрсететін фильмдер арқылы танымал болды, мысалы, «Крестный әке» трилогиясында қылмыстық басшы өзінің әріптестерінен Италияда дәстүрлі түрде ақсүйектерге көрсетілетін құрмет белгілерін алады. Дегенмен, тегінен кейін «Дон» аталымы (мысалы, Дон Корлеоне) Италияда тек дін қызметкерлеріне ғана қолданылады: дұрыс итальяндық құрметті білдіру формасы испан тіліндегідей, тек есімге қолданылады (мысалы, «Дон Вито»). Бұл атау кейіннен бұқаралық ақпарат құралдары шын мафиялық тұлғаларға, мысалы Джон Готтиге «Тефлон Дон» деген лақап атпен қолданды.
In the United States, Don has also been made popular by films depicting the Italian mafia, such as The Godfather trilogy, where the crime boss is given by his associates the same signs of respect that were traditionally granted in Italy to nobility. However, the honorific followed by the last name (e. g. Don Corleone) would be used in Italy for priests only: the proper Italian respectful form is similar to the Spanish language form in that it is applied only to the first name (e. g. "Don Vito"). This title has in turn been applied by the media to real world mafia figures, such as the nickname "Teflon Don" for John Gotti.