Кіріспе

Шавес (ˈʃavɨʃ) – Португалияның солтүстігіндегі қала және муниципалитет. Ол Испания шекарасынан оңтүстікке қарай 10 шақырым, ал Испанияның Верин қаласынан оңтүстікке қарай 22 шақырым қашықтықта орналасқан. 2011 жылы муниципалитеттің жалпы халқы 41 243 адамды құрады, ал ауданы 591,23 км²-ге жетеді. Муниципалитет Вила-Реал округіндегі ең көп халқы бар екінші аудан (округ орталығы Вила-Реал А24 тас жолымен оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде орналасқан). Римдік Aquæ Flaviæ қаласынан бастау алған Шавес аймақтық орталыққа айналды. Қалалық аймақта немесе қаланың өзінде 17 535 тұрғын тұрады (2001 жылғы мәліметтер).

Тарих

Шавес аймағында табылған артефакттер палеолитке жататын адамдардың ең алғашқы қонысын анықтайды. Майрос, Пастория және Сан-Лоуренсодан табылған қалдықтар, уақытша прототарихи қоныстар мен кастролармен байланысты, Халколит дәуірінен бастап Альто-Тамегада адамның болғанын көрсетеді. Бұл аймақ қасиетті суларын пайдалануға, жергілікті кен орындарын, аллювиалды кен орындарын және басқа да табиғи ресурстарды игеруге мүмкіндік берді. Оның маңыздылығы 79 жылы бірінші Флавий Цезарь Тит Флавий Цезарь Веспасиан Августың тұсында қалалық ядроның муниципалитет мәртебесіне көтерілуіне әкелді. Рим гегемониясы 3 ғасырға дейін созылды, содан кейін суэбтер, вестготтар және аландар империялық қоныстар құрды. Барбариялық үстемдік 8 ғасырдың басында Визигот патшасы Родерикті жеңген Моурлардың Солтүстік Африкадан басып кіргеніне дейін жалғасты. Шавес аймағы 714-716 жылдары ислам әскерлеріне тәуелді болды, бұл көптеген қарсылық көрсеткен христиандарды Шавестен солтүстік-батыстағы тауларға қашуға мәжбүр етті. Қала 773 жылы Астурияның Альфонсо I-імен, Брага, Порто және Ламегомен бірге басып алынды және 868 жылы Астурияның Альфонсо III-імен қайтадан қоныстандырылды. Христиандар мен мұсылман күштері арасындағы шайқастар 11 ғасырға дейін жалғасты, содан кейін Леон Альфонсо V Коимбраны қайта басып алып, оңтүстікке қарай берік бекініс құрды. Леондықтар Барселос, Брага және Гимараесте шайқасты, онда олар португалдық күштерді жеңіп, олжаларымен Галисияға қайтып келді. Бұл Фернандоның жеке мүддесіне байланысты болған болуы мүмкін, өйткені ол Леон барондарының Санчоны өзіне қарсы қолдауынан қорқыныш білдірді. Альфонсо IX өзінің әйелі Терезаның Португалиядағы мүлкін пайдалана алуын қамтамасыз ету үшін Чавесті басып алуды жалғастырды. Алайда, көптеген ақсүйектер Беатрисқа (соның ішінде Чавесте де) адалдық сертін бұзудан бас тартты, сондықтан Джон Портоға күшпен баруға мәжбүр болды және Чавес пен Брагансаның ақсүйектерін капитуляцияға түсуге қорқытты. 1807 жылы француз әскерлері Шавесті қоршау кезінде, Пиреней соғыстарының бір бөлігі ретінде шабуыл жасады. 1808 жылдың 7 наурызында Соулттың әскерлері Солтүстік Португалияға шабуыл жасап, британдық әскерлерді Ибериядан шығарып тастады. Бригадир Франсиско Сильвейра Чавесті қорғауға тағайындалды, бірақ оның 6000 адамы қорғанысты ұстауға қабілетсіз болды және қаланы тез тастап кетті. Франсиско Писарроның Чавесті қорғауға тырысуы сәтсіз аяқталды және қала француз күштеріне кейін берілді. Көптеген әскерлерді түрмеге қамауға болмағандықтан, Соулт оңтүстікке шегінген негізгі күштерге шабуыл жасау үшін көптеген адамды сертпен босатып жіберді. 1929 жылдың 12 наурызында Шавес қаласы қала мәртебесіне ие болды. Шистоздық кешенмен араласқанда, негізінен Чавес қаласының оңтүстік бөлігінде және Файонның оңтүстік-шығысында графиттік тақташалар бар. Шавес грабені блоктардың салыстырмалы қозғалысы нәтижесінде әр түрлі шөгінділердің орналасуымен құрылды. Ең соңғы формациялар - шөгінділер (лакустриналық, аллювиалды, коллювиалды, детриттік және т.б.), олар миоцен кезеңінде пайда болды. Екі негізгі жарылым тектоникалық белсенділіктің өтуіне және әсер етуіне себеп болады: солтүстік-солтүстік-шығыстан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа дейінгі Чавес-Верин жарылымы және Файон мен Санту-Эштеван маңынан өтетін жарылым жүйесі. Күшті неотектондық белсенділік бұл ескі жарылымдарды қайта жандандырды, шөгінді алабындағы күрделі жарылымдар үлгісін құрады.

Демография

Соңғы 127 жылда муниципалитетте жергілікті халық саны 29%-ға өсті (1864 жылы 31815 адамнан 1991 жылы 40940 адамға дейін). Бұл біртекті немесе тұрақты өсім емес, себебі өте жоғары өсу немесе күрт азаю кезеңдері болды. 20-шы ғасырда 1920 жылдан кейінгі өсімге, әсіресе, Атлант мұхиты арқылы эмиграцияның шектелуі әсер етті, ал 1991 жылдан кейін халық санының азаюы Маастрихт келісімінің нәтижесінде либералды эмиграция саясатымен байланысты болды. Приходтардың халқы да ауытқуларға ұшырады, бірақ соңғы санақ көрсеткендей, осы агломерациялардың 31-інің 1991 жылғы халқы алғашқы тізілімдегіден әлдеқайда төмен болды. Деректерді талдау көрсеткендей, муниципалитеттегі өсімнің (29%) басым бөлігі көбінесе қалалық приходтардың есебінен болды, ал шеткі ауылдық/таулы приходтарда халық азаюы байқалды. Көптеген жергілікті тұрғындар Франциядан бөлек Солтүстік Еуропа елдеріне эмиграциялады, бірақ көбінесе тойларға немесе ауылдық мерекелерге өздерінің ауылдарына оралып тұрады. Шавестің көптеген тұрғындары Америка Құрама Штаттарының Коннектикут және Нью-Джерси штаттарына көшіп кетті. Шавес жағажайлық қалалық орталықтардан оқшауланған және қолайлы жол байланысының жетіспеуінен зардап шекті. Жақында жаңа төрт қатарлы тас жол (A24) пайдалануға берілді. Ол Шавесті Вила-Реалға және Испаниямен шекараға қосады. Vila Pouca de Aguiar-да тас жол Портуға дейін жететін A7 тас жолымен де байланысады.

Қала

Қала халқы 17 535 тұрғыннан тұрады, олар Санта-Крус-Тринидада, Мадалена және Санта-Мария-Майор приходтарында орналасқан: осы приходтар Чавес қаласының қалалық халқын құрайды. Көптеген ескі ғимараттар тарихи қабырғалардың сыртында жатыр, олар пәтерлер салу үшін бұзылды, бірақ Rua Direita және Rua de Santo António тарихи аймақтар деп жарияланды. Бұл аймақтарда қабырғалы қаламен шектелген, тар, көп қабатты үйлер бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, ескі аудан – қаланың өзі болған, және оның шекаралық орны мен басып алу қаупі қабырғалардың сыртында үй салуға кедергі келтіргендіктен, оның сыртында аз ғимараттар болған. Осының салдарынан, кеңістік шектеулі болды және жер көбінесе көп мақсатты тұрғын үйлер үшін пайдаланылды, нәтижесінде өте тар көшелер мен көп қабатты құрылыстар пайда болды (көшелерге төңкерілген және азаматтарды қорғайтын балкондары бар). Төменгі қабаттарда дүкендер мен шағын бизнестер орналасқан, ал тұрғындар жоғарғы қабаттарда тұрды. Осы галереялардың іздері ортағасырлық ауданда әлі де көрінеді. Қабырғалы қала Реконкиста кезіндегі саяси дау-дамағдардың ортасында болды, армиялар одан өтіп, жаулар тонады. Чавес христиандар мен мұсылмандар екі тараптың да шабуылымен бірнеше рет салынды, қиратылды және қайтадан салынды, олар қаланы басып алғанда (кейбір кезеңдерде қала толығымен тасталып кеткен болуы мүмкін). 1253 жылы Афонсу III қамалдың қайта құрылуын қолдады. 1258 жылы Чавесқа вила (немесе қала) мәртебесі берілді. Қабырғалар ақырында қайта салынды, бірақ артиллерияның пайда болуы қамалдың бекіністерін ескірді, оның маңыздылығы азайды және тарихи қорғандар қирады. 2009 жылдың 15 қарашасында Тамега өзенінің шығыс жағында, Энгеньейро Кармона көпірі мен Халықтық бақтар арасындағы кең жасыл аймақ көпшілікке ашылды. Онда ойын алаңдары, жаяу және велосипед жолдары, жағажай футболы алаңы және үлкен шөптік аймақ бар. Парк пен демалыс аймағын өзеннің батыс жағалауындағы ыстық сулармен байланыстыратын заманауи жаяу жүргіншілер көпірі салынды. Сонымен қатар, өзеннің екі жағалауында бірнеше километрге созылған велосипед және жаяу жүру жолдары салынды. Шамамен 90 фут болатын жаяу жүргіншілер көпірі – Чавестегі ең биік және ең қымбат көпір.

Экономика

Ауыл шаруашылығы мен қызмет көрсетулер әлі де негізгі табыс көзі болып табылады. Шавестің дәстүрлі өркендеуі негізінен "веига" деп аталатын, ұзындығы тоғыз шақырым, ені үш-бес шақырым болатын өте құнарлы жазықтан туындайды. Жерді арналар арқылы суару мүмкіндігі болғандықтан, картоп, жүгері, қара бидай, шабын және көкөніс өсіріледі, ал көкөніс бақшалары жергілікті нарықта жиі кездеседі. Басты арна Вила-Верде-да-Рая маңынан басталып, Тамега өзенінің оң жағалауымен Нантқа дейін аңғарды кесіп өтеді. Жалпы алғанда, жер шағын учаскелерден тұрады, олар көбінесе экономикалық тұрғыдан тиімді емес. Сүт шаруашылығы дамыған, қаланың оңтүстік жағында сүт өндіру бірлігі бар, бірақ аңғарда сиырларды сирек көруге болады. Көбінесе фермерлер зейнеткерлік жаста және шаруашылықты көбінесе кәсіп емес, хобби ретінде айналысады. Ауыл шаруашылығынан өзге, шыны, плитка және тағамдық өнімдерді өндіретін шағын өнеркәсіптер де бар. Вила-Поука-де-Агиар сияқты, оңтүстікке қарай отыз шақырым жерде орналасқан бұл аймақ та граниттен тұрады; Шавесте гранитті өндіру және өңдеумен айналысатын бірнеше кәсіпорын бар, сондай-ақ қаланың оңтүстік жағында үш кірпіш зауыты орналасқан. Бұдан өзге, Видагода орналасқан екі минералды су зауыты муниципалитетке қарасты.

Көлік

Шавес A24 тас жолы арқылы оңтүстікпен, Viseu, Coimbra және Figueira da Foz қалаларымен байланысады, ал Vila Pouca de Aguiar қаласымен A7 (оңтүстік Trás os Montes қақпасы қызметін атқаратын) және Bragança-дан Braga-ға дейінгі N103 тас жолы арқылы қосылады. Шавес Лиссабоннан 415 шақырым, Портодан 105 шақырым және облыс орталығы Вила Реалдан 55 шақырым қашықтықта орналасқан. 1921 және 1990 жылдар аралығында Шавес Corgo темір жолының солтүстік терминалды станциясы болды, бұл темір жол Шавесті Вила Реал және Регуамен (Портоға бағытталған негізгі пойыздардың түйіскен станциясы) байланыстырды. Шавес пен Вила Реал арасындағы бөлік 1990 жылы жабылды, ал желінің қалған бөлігі 2009 жылы тоқтатылды. Шавес әуежайы, жеңіл ұшақтарға арналған, бір ұшу-қону жолағы бар шағын әуежай, қалаға қызмет көрсетеді.

Сәулет

Шавес қаласы ұзақ әскери тарихқа негізделген, онда көптеген бекіністер немесе шайқас іздері бар. Ортағасырлық қамал мен 17 ғасырға жататын форттардан (Форте де Сан-Франциско және Форте де Сан-Нойтель) басқа, тағы екі ортағасырлық бекініс сақталған: Санто-Эстевао мұнарасы (Шавестің солтүстігіндегі сол аттас ауылда) және Монфорте қамалы (қаланың шығысындағы төбелерде).