Кіріспе
Валонияның гало-роман тілі, Бельгия
Walloon (/w//ɒ/'/l//uː//n/; natively walon; ) is a Romance language that is spoken in much of Wallonia and, to a very small extent, in Brussels, Belgium; some villages near Givet, northern France; and a clutch of communities in northeastern Wisconsin, U. S.
It belongs to the langues d'oïl language family, the most prominent member of which is French. The historical background of its formation was the territorial extension since 980 of the Principality of Liège to the south and west. Walloon is classified as "definitely endangered" by the UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger. Despite its rich literature, beginning anonymously in the 16th century and with well known authors since 1756, the use of Walloon has decreased markedly since France's annexation of Wallonia in 1794. This period definitively established French as the language of social promotion, far more than it was before. After World War I, public schools provided French speaking education to all children, inducing a denigration of Walloon, especially when accompanied by official orders in 1952 to punish its use in schools. Subsequently, since the middle of the 20th century, generational transmission of the language has decreased, resulting in Walloon almost becoming a dead language. Today it is scarcely spoken among younger people, with the vast majority of its native speakers being the elderly (aged 65 and over). In 2007, the number of people with knowledge of the language was estimated at 600,000. Numerous associations, especially theatre companies, are working to keep the language alive. Formally recognized as a langue régionale endogène (regional indigenous language) of Belgium since 1990, Walloon has also benefited from a continued corpus planning process. The "Feller system" (1900) regularized transcription of the different accents. Since the 1990s, a common orthography was established (the Wallon unifié), which allowed large scale publications, such as the Walloon Wikipedia officially in 2003. In 2004, a Walloon translation of a Tintin comic was released under the name L'èmerôde d'al Castafiore; in 2007 an album consisting of Gaston Lagaffe comic strips was published in Walloon. Walloon is more distinct as a language than Belgian French, which differs from the French spoken in France only in some minor points of vocabulary and pronunciation.
Валония (/w//ɒ/'/l//uː//n/; түпнұсқа атауы валон;) – роман тілдерінің бірі, ол Валонияның көп бөлігінде, Бельгияның Брюссель қаласында, Францияның солтүстігіндегі Гиве маңындағы шағын ауылдарда және АҚШ-тың Висконсин штатының солтүстік-шығысындағы бірнеше қауымдастықта қолданылады. Бұл тіл langues d'oïl тілдер тобына жатады, оның ең танымал өкілі – француз тілі. Оның қалыптасу тарихы 980 жылдан бастап Льеж княздығының оңтүстік және батысқа қарай кеңеюімен байланысты. ЮНЕСКО-ның "Қауіп астындағы әлем тілдерінің атласы" Валония тілін "қауіпті жағдайда" деп санайды. 16 ғасырда анонимді түрде және 1756 жылдан бері белгілі авторлардың еңбектері арқылы бай әдебиеті қалыптасқанмен, 1794 жылы Францияның Валонияны аннексиялауынан кейін Валония тілінің қолданылуы күрт азайды. Осы кезеңде француз тілі әлеуметтік өрлеудің тілі ретінде бұрынғыдан да бекемделді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекеттік мектептерде барлық балалар француз тілінде оқытылды, бұл Валония тіліне деген немқұрайлылықты күшейтті, әсіресе 1952 жылы мектептерде оны қолдануға тыйым салынды. Содан бері, 20 ғасырдың ортасынан бастап, тілдің ұрпақтан-ұрпаққа берілуі төмендеді, нәтижесінде Валония тілі дерлік өлі тілге айналды. Бүгінде жастар арасында осы тілде сөйлейтін адамдар өте аз, ал тілдің түпкілікті сөйлеушілерінің көп бөлігі – қарт адамдар (65 жастан асқандар). 2007 жылы тілді білетін адамдардың саны 600 000-ға жуық деп есептелді. Сан алуан қоғамдық ұйымдар, әсіресе театр ұжымдары, тілді сақтап қалуға күш жұмсап келеді. 1990 жылдан бері Бельгияның аймақтық тілі (langue régionale endogène) ретінде ресми танылған Валония тілі, сондай-ақ, тілді жоспарлау процесінен үнемі пайда көріп келеді. "Феллер жүйесі" (1900) әртүрлі диалекттердің транскрипциясын реттеді. 1990 жылдардан бері біртұтас орфография (Wallon unifié) қалыптастырылды, бұл үлкен көлемде жарияланымдар жасауға мүмкіндік берді, мысалы, 2003 жылы ресми түрде Валония Уикипедиясы құрылды. 2004 жылы "Тинтин" комиксінің Валония тіліне аудармасы "L'èmerôde d'al Castafiore" деген атпен жарық көрді, ал 2007 жылы Гастон Лагаффе комикстерінен тұратын альбом Валония тілінде басылды. Валония тілі бельгиялық француз тілінен ерекшеленеді, ол Францияда қолданылатын француз тілінен лексика және айтылу ерекшеліктерінде ғана айырмашылықтарға ие.
Walloon (/w//ɒ/'/l//uː//n/; natively walon; ) is a Romance language that is spoken in much of Wallonia and, to a very small extent, in Brussels, Belgium; some villages near Givet, northern France; and a clutch of communities in northeastern Wisconsin, U. S.
It belongs to the langues d'oïl language family, the most prominent member of which is French. The historical background of its formation was the territorial extension since 980 of the Principality of Liège to the south and west. Walloon is classified as "definitely endangered" by the UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger. Despite its rich literature, beginning anonymously in the 16th century and with well known authors since 1756, the use of Walloon has decreased markedly since France's annexation of Wallonia in 1794. This period definitively established French as the language of social promotion, far more than it was before. After World War I, public schools provided French speaking education to all children, inducing a denigration of Walloon, especially when accompanied by official orders in 1952 to punish its use in schools. Subsequently, since the middle of the 20th century, generational transmission of the language has decreased, resulting in Walloon almost becoming a dead language. Today it is scarcely spoken among younger people, with the vast majority of its native speakers being the elderly (aged 65 and over). In 2007, the number of people with knowledge of the language was estimated at 600,000. Numerous associations, especially theatre companies, are working to keep the language alive. Formally recognized as a langue régionale endogène (regional indigenous language) of Belgium since 1990, Walloon has also benefited from a continued corpus planning process. The "Feller system" (1900) regularized transcription of the different accents. Since the 1990s, a common orthography was established (the Wallon unifié), which allowed large scale publications, such as the Walloon Wikipedia officially in 2003. In 2004, a Walloon translation of a Tintin comic was released under the name L'èmerôde d'al Castafiore; in 2007 an album consisting of Gaston Lagaffe comic strips was published in Walloon. Walloon is more distinct as a language than Belgian French, which differs from the French spoken in France only in some minor points of vocabulary and pronunciation.
Валонияның даулы табиғаты
Тіл біліміндегі мамандар валлон тілін француз тілінің диалектісі деп ұзақ уақыт санаған, ал француз тілі – langue d'oïl тілдері тобына жатады. Француз тілі сияқты, ол да халық латынынан тараған. Француз тілін білетін адам валлон тілін, әсіресе оның шығыс түйірлерін оңай түсіне алмайды деп, Жюль Феллер (1859–1940) валлонның бастапқыдағы "жоғары біртұтастығы" болғанын, осының арқасында ол жеке тілге айналғанын дәлелдеді. Оңтүстік Бельгияның аймақтық тілдерінің дыбыстану ерекшеліктерін заманауи тіл білімі маманы Э. Б. Этвуд зерттеді. Ол валлон тілінің төрт басты диалектісінің нақты географиялық таралуын анықтады. Сонымен қатар, ол оларды пикард, лоррен және шампань диалектілерінен ажыратты. Осыдан бері көптеген тіл білімі мамандары (соның ішінде Луи Ремкль) және біртіндеп валлон саясаткерлері валлон тілін Валониядағы ең маңызды аймақтық тіл деп санайды. Бұл Бельгияның осы аймағында пайда болған жалғыз тіл. «Британника энциклопедиясының» он бірінші басылымы валлон тілін «солтүстік роман тілі» деп сипаттайды.
Орфографиялық
Валония алфавиті көбінесе негізгі ISO латын әліпбиінен және алты түрлі диакритикалық белгіден тұрады. Онда диграфтар да жиі қолданылады. Әр түрлі орфографиялық жүйелер пайдаланылған, ең танымалдары – Феллер жүйесі (sistinme Feller) және Бірыңғай валон тілі (rifondou walon немесе rfondou walon).
Тілдер отбасы
Вальский тілі langue d'oïl тобындағы басқа тілдерден латыннан келген архаизмдермен және герман тілдерінен алған маңызды қарыздармен ерекшеленеді, бұл оның фонетикасында, лексикасында және грамматикасында көрінеді. Сонымен қатар, валлон тілінің фонетикасы ерекше сақталған: тіл жоғары орта ғасырлардағы түріне жақын қалып келген.
Морфология
Есімнің алдындағы көпше санмен қолданылатын әйелдік сын есімдер (Арден диалектісінен басқа) әдетте, естілмейтін ès жұрнағын алады: мысалы, li djaene foye "сары жапырақ" және les djaenès foyes "сары жапырақтар" салыстырыңыз. Белгілі артикльдер мен иелік жалғауларында (Арден диалектісінен басқа) жынысқа қарай ешқандай айырмашылық жоқ: мысалы, валлон тілінде li vweteure ("көлік", әйелдік) және li cir ("аспан", еркек) француз тіліндегі la voiture және le ciel сияқты; валлон тілінде si coir ("оның денесі", еркек) және si finiesse ("оның терезесі", әйелдік) француз тіліндегі son corps және sa fenêtre сәйкес келеді.
Сөздік
Вальон тілінде көршілес роман тілдерінен жоғалып кеткен латын тілінің қалдықтары бар: мысалы, вальон тіліндегі dispierter сөзін испан тіліндегі despertar және румын тіліндегі deștepta сөздерімен салыстырыңыз (барлығының мағынасы бірдей: "ояну"). Ең ерекше ерекшелігі – герман тілдерінен (голланд және неміс диалектілері) алынған сөздердің көптігі: вальон тіліндегі flåwe сөзін қазіргі голланд тіліндегі flauw ("әлсіз") сөзімен салыстырыңыз (ағылшын тіліндегі flaw сөзімен туыс). Басқа да көп кездесетін қарыздар, жүздеген мысалдардың ішінде, dringuele ("ақшалай сыйлық"; голланд тілінде drinkgeld), crole ("бұйра"; голланд тілінде krul), spiter ("шашырату"; ағылшын тіліндегі spit, spew немесе неміс тіліндегі spützen; голланд тілінде spuwen), li sprewe (қарға; голланд тілінде spreeuw немесе неміс тілінде Sperling).
Синтаксисі
Сифат көбінесе зат есімнің алдында орналастырылады: валлондық on foirt ome француз un homme fort, "күшті адам"; ene blanke måjhon және француз une maison blanche, "ақ үй". Герман тілдерінен қарыз алып, Cwè çki c'est di ça po ene fleur? "Бұл гүл қандай?" сөзбе-сөз неміс тіліндегі Was ist das für eine Blume? және голланд тіліндегі Wat is dat voor een bloem? сөйлемдерімен салыстырылады, стандартты француз тіліндегі Quelle sorte de fleur est ce? немесе (әдеттегі тілде) Quelle sorte de fleur est ce que c'est? сөйлемдерінен өзгеше.
Тарих
Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, Луи Ремакль қазіргі уақытта валлон тіліне тән деп есептейтін көптеген дамулар 8-12 ғасырлар аралығында пайда болғанын көрсетті. Валония "13 ғасырдың басынан бастап анық ерекшеленді". Дегенмен, сол кездің тілдік мәтіндерінде бұл тіл туралы ештеңе айтылмаған, бірақ пикард және лоррен сияқты langue d'oïl тобына жататын басқа тілдер туралы мәлімет бар. 15 ғасырда аймақтағы жазушылар оны басқа тілдерден ажырату үшін "роман" деп атаған. "Валлон" сөзі қазіргі тілдік мағынасында алғаш рет 16 ғасырдың басында қолданылды. 1510 немесе 1511 жылы Жан Лемар де Бельж "роман" мен "вуалон" арасындағы байланысты былай түсіндірді: "Осы елдің [Нивель тұрғындары] біз «вуалон» немесе «роман» деп атайтын ежелгі галл тілінде сөйлейді". Ал біз Бельгия Галлиясында, атап айтқанда Эно, Камбре, Артуа, Намюр, Льеж, Лотарингия, Арденн және Роман Брабантында осы ескі «вуалон» немесе «роман» тілінде сөйлейміз. Бұл тіл француз тілінен мүлдем өзгеше, француз тілі көбірек сәнге енген және сарай тілі болып табылады. Осылайша, «валондар» сөзі қазіргі мағынасына жақындады: Римдік Төмен Жерлердегі халықтың тілі. Валонияда бургундтардың біріктіруші үстемдігі орнаған кезең олардың тілдік тарихындағы шешуші момент болды деуге болады. Валониялық ұлттық сананың қалыптасуы, Төмен Жерлердің тиои (яғни голланд тілінде сөйлейтін) аймақтарынан өзгешелігі, «валондар» сөзін осы халықты атау үшін пайдалануға мүмкіндік берді. Кейіннен осы халықтың тілі орталық француз және басқа көршілес langue d'oïl тілдерінен айқын ерекшелене бастады, бұл «валондар» үшін лингвистикалық, этникалық және саяси мағынадағы «роман» деген бұрыс түсініктің қолданылуын тоқтатуға себеп болды. Сондай-ақ, осы кезеңде, 1539 жылғы Виллер-Котре жарлығынан кейін француз тілі Франциядағы барлық әкімшілік мақсаттарда латын тілінің орнын басты. Академиялық тіл ретінде бекітілген француз тілі нормативтендіруге бағытталған саяси күш-жігердің нысанына айналды. Ла Плеяд бір тілдік отбасының екі тілі қатар өмір сүргенде, олардың әрқайсысын тек екіншісіне қарамастан анықтауға болады деген пікірді білдірді. 1600 жылға қарай француз жазу жүйесі Валонияда басымдыққа ие болды. Осы кезден бастап, сөйлеу тіліндегі валлон тілінің іздерін сақтайтын мәтіндер жазылуының дәстүрі қалыптасты. Алдыңғы ғасырлардағы жазба тілі, скрипта, кейбір валлондық ерекшеліктері бар жиынтық тіл болды, бірақ ол сөйлеу тілін жүйелі түрде қайта жасамаққа тырыспады.
And those people [the inhabitants of Nivelles] speak the old Gallic language which we call Vualon or Rommand ( ). And we use the said old Vualon or Rommand language in our Belgian Gaul: That is to say in Hainaut, Cambrai, Artois, Namur, Liège, Lorraine, Ardennes and Rommand Brabant, and it is very different from French, which is more fashionable and courtly. The word "Walloon" thus came closer to its current meaning: the vernacular of the Roman part of the Low Countries. One might say that the period which saw the establishment of the unifying supremacy of the Burgundians in the Walloon country was a turning point in their linguistic history. The crystallization of a Walloon identity, as opposed to that of the thiois (i. e. Dutch speaking) regions of the Low Countries, established "Walloon" as a word for designating its people. Somewhat later, the vernacular of these people became more clearly distinct from central French and other neighbouring langues d'oïl, prompting the abandonment of the vague term "Roman" as a linguistic, ethnic, and political designator for "Walloon". Also at this time, following the Ordinance of Villers Cotterêts in 1539, the French language replaced Latin for all administrative purposes in France. Established as the academic language, French became the object of a political effort at normalization; La Pléiade posited the view that when two languages of the same language family coexist, each can be defined only in opposition to the other. Around the year 1600, the French writing system became dominant in the Wallonia. From this time, too, dates a tradition of texts written in a language marked by traces of spoken Walloon. The written language of the preceding centuries, scripta, was a composite language with some Walloon characteristics but it did not attempt to be a systematic reproduction of the spoken language.
Валония қоғамы мен мәдениеті
Валония тілі 20-ғасырдың басына дейін валониялықтардың басым тілі болды, бірақ олар француз тілін жақсы білген. Осы уақыттан бері француз тілінің қолданылуы кеңейіп, қазір Валлония халқының бар болғаны 15%-ы ғана өздерінің ата-бабаларының тілінде сөйлейді. Статистиканы жас бойынша қарастырғанда, 60 жастан асқан халықтың 70-80%-ы валония тілінде сөйлейді, ал 30 жасқа дейінгілердің шамамен 10%-ы ғана сөйлейді. Валония тілін білу деңгейі әлдеқайда жоғары: жас топтың 36-58%-ы оны біледі деп мәлімдейді. Лоран Хендшель Валлонияда 1 300 000 екі тілді адам бар екенін (валониялық француз, пикард француз) бағалап көрсеткен. Кен өнеркәсібі мен тоқыма саудасына қатысты көптеген француз сөздері валониялық-пикард тілдік бірлестігінен шыққан. Валония тілі 1990 жылдан бері Валонияның мәдени өкілі – Бельгияның француз тілді қауымдастығы тарапынан «жергілікті аймақтық тіл» ретінде мойындалып, мектептерде оқытылуы және дамытылуы қолдау тапқан. Валонияның мәдени қозғалысына 200-ден астам әуесқой театр үйірмелері, жазушылар тобы және мектеп кеңестері кіретін Union Culturelle Wallonne ұйымы мүше болады. Валонияда он шақты журнал тұрақты түрде жарық көреді. 1856 жылы құрылған Валония тілі мен әдебиеті қоғамы валония әдебиетін және оның зерттелуін (диалектология, этимология және т.б.) Валонияның аймақтық роман тілдері саласында ілгерілетеді. Валония мәдениеті мен валония тілінің (тіл мәдениеттің бір бөлігі болғанымен) арасында айырмашылық бар.
Сөз тіркестері
Валон тілі Фонетика Француз тілі Лимбург тілі Голландия тілі Неміс тілі Ағылшын тілі Валон тілі Валон тілі Ваальс ваальс Валон тілі Валон тілі Дие wåde Adieu Diè wah Tot ziens Tschüss Bye (Қош бол, "Құдай сендермен болсын" деген қысқарту) Bondjoû Bonjour Daag Goedendag Guten Tag Hello (Жақсы күн) A Salut Ha/haj Hoi Hallo Hi (көбінесе басқа сөзбен ілеседі) A rvey Au revoir Saluu/Daag/Hajje/Diè wah Tot ziens Auf Wiedersehen (Қайта кездесеміз / Кейін кездесеміз) Cmint dit st on? Comment dit on? Wie zaet me? Hoe zegt men? Wie sagt man? Қалай айтуға болады? (Бұл сөзді қалай айтады?) Cmint daloz? Comment allez vous? Wie geit 't? Hoe gaat het? Wie geht es? Қалайсың? (Қалай өтіп жатыр? / Жағдайың қалай?) Dji n’ sais nén Je ne sais pas Ich weit 't neet Ik weet het niet Ich weiß es nicht Мен білмеймін.
Цитаталар
Морис Пирон, Валлон әдебиетінің антологиясы, Мардага, Лиеж, 1978 (661 бет) де Реузе, Виллем Дж. Шарлеруа аймағының француз тілінің фонологиясы (Бельгия) және валлон тілімен байланысы. "Лингвистика" журналы, 23 том, 2-шы бөлім. 1987 жыл. Хеншель, Лорен. Ли Кройхете Валон Валлон тілінің грамматикасына үлес. 2001, 2012 жылдар.