Кіріспе

Американдық композитор (1930–2014)

Роберт Рейнольдс Эшли (28 наурыз 1930 – 3 наурыз 2014) – американдық композитор, ең белгілісі телеопералары және басқа да театрлық туындыларымен танымал. Оның шығармалары көбінесе бір-бірімен байланысқан сюжеттерді қамтиды және дыбыс, театр өнері мен жазуға сюрреалистік, көп салалы көзқарас ұсынады. Оның өмірінде де, одан кейін де әртүрлі орындаушылар оның туындыларын үздіксіз орындап келеді, соның ішінде «Автоматты жазу» (1979) және «Кемел өмірлер» (1983) бар.

Өмір және мансап

Эшли Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында дүниеге келген. Ол 1948 жылдан 1952 жылға дейін Мичиган университетінде оқыды, онда 1949 жылы Росс Ли Финнимен танысты. Финни Екінші дүниежүзілік соғыста жараланғаннан кейін жақсы беделге ие болды. 1969 жылы ол Сан-Франциско Таспалы музыка орталығының директоры болды. 1970 жылдары Миллс колледжінің қазіргі заманғы музыка орталығын басқарды. Оның белгілі шәкірттері Магги Пэйн және Хсиунг Зэ Вонг болды. Эшлидің көптеген жазбалары Lovely Music компаниясы арқылы шығарылды, ол Performing Artservices ұйымымен құрылған, бұл ұйым Эшли мен басқа да суретшілерді өкілдік етеді. Оның Lovely Music-пен бірге шыққан алғашқы альбомы 1978 жылғы "Private Parts" болды, ол "Perfect Lives" операсының бірінші және соңғы бөлімдерінің ерте нұсқасы еді. 1979 және 1980 жылдары лейбл тиісінше "Automatic Writing" және "Perfect Lives (Private Parts): The Bar" шығарды (соңғысы "Perfect Lives" операсының тағы бір бөлігі). Эшли алғаш танымал болғаннан бастап, оның шығармаларын орындаумен, әсіресе "Automatic Writing" және "Perfect Lives" сияқты туындыларында дауысын пайдалану арқылы тығыз байланысты болды. 1980 жылдары ол өзі, Сэм Эшли, Джоан ЛаБарбара, Томас Бакнер және Жаклин Хэмберт вокалмен, ал Том Гамильтон электроникамен ойнайтын топ құрды, ол ондаған жылдар бойы сахнада болды. Эшли сонымен қатар мәтін оқу бойынша әртүрлі суретшілермен ынтымақтастық жасады. Ол 1987 жылы Элиан Радигтің "Миланың арманынан шабыттанған саяхаты" шығармасында Кунга Ринпочемен бірге ойнады. 1992 жылдың 9 желтоқсанында Эшли Манхэттеннің Челси ауданындағы The Kitchen сахнасында Уильям Гибсонның "Agrippa (Өлілер кітабы)" электронды поэмасын оқыды. Оның "The Transmission" деп аталған оқуы бір рет ғана жазылып, бірнеше қалаға бір уақытта таратылды. Өмірінің соңғы жылдарында Эшлидің шығармаларын басқа орындаушылар да жаңаша түсіндірді. Эшлидің шығармаларын орындаушылардың ішінде "Perfect Lives" операсының бөлімдерін көп рет орындаған Matmos электронды дуэті, 2011 жылы "Automatic Writing" операсының сахналық нұсқасын көрсеткен Object Collection, 2011 жылдан бері "Perfect Lives" операсының әртүрлі орындардағы, бір күндік аранжировкаларын ұсынған Varispeed тобы, "Perfect Lives" операсын жатқа айтқан марафондық аранжировкасында орындайтын Trystero тобы және "Perfect Lives" операсының испан тіліндегі жаңа нұсқасын ("Vidas Perfectas") жасап, оны әлемдік аренада орындаған және жаңа бейне түсірген Алекс Уотерман бар. 2002 жылы ол Contemporary Arts Foundation John Cage сыйлығын алды. 2011 жылы Эшлидің 1967 жылғы "That Morning Thing" операсы Fast Forward режиссерлігімен Performa Biennial аясында қайта қойылды. 2014 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін, Уитни биенналында Эшлидің үш операсы көрсетілді: Алекс Уотерман режиссерлік еткен "Vidas Perfectas" және "The Trial", сондай-ақ ол қайтыс болғанға дейін үш ай бұрын аяқтаған "Crash" операсы. "Crash" бір жылдан кейін Roulette сахнасында сол актерлік құраммен қайта қойылды: Гелси Белл, Брайан Маккоркл, Пол Пинто, Дейв Рудер және Varispeed музыкалық ұжымынан Ализа Симонс, сондай-ақ Амирта Кидамби, Филип Маканнаның суреттерімен.

Жеке өмір және өлім

Оның бірінші әйелі Мэри Цалтаспен некесінен Сэм деген ұлы болды. 1979 жылы ол екінші әйелі Мими Джонсонға үйленді. 2014 жылдың 3 наурызында 83 жасында бауыр ауруынан Трибекадағы үйінде дүние салды.

Эшли, Ғарыш театры және "Бір рет"

Ғарыш театры – бейнелер мен музыканы көрсетуге арналған, арнайы жобаланған және жабдықталған лофт болатын. Ол 1957 жылдан 1964 жылға дейін аптасына екі рет мультимедиялық қойылымдар өткізілетін орын болды; оның авторлары Гордон Мумма мен Эшлиден қойылымдарға тікелей электрондық музыка жазуды сұрады. Қойылымдарда «тастарды бір-біріне үйкеу» және сымдар арқылы лақтырылған болат жүзіктер сияқты нәрселерден жасалған музыка да болды. Фестивальдерге еуропалық және джаз композиторлары шақырылып, ол кездегі заманауи музыкаға зор ықпал етті. Кейт банктегі қауіпсіздік камерасының жазбасын көреді, онда "Тамаша өмір" сериалының 2-4-ші эпизодтары бар. Ол, іс жүзінде, өзін бақылап отыр. Линда, Сюзи және Дженнифер банк оқиғасы кезінде ғарыш кемесінде пайда болған Аталантаның үш күйеуі – Уиллард Рейнольдс, Бад Пауэлл және Макс Эрнсттің көріністерін көреді. Элеонораның көрігі тұжырымдамалық тұрғыдан оның атын алып жүрген төрт операны қамтиды, бірақ Линданың көрігі төрт кейіпкерін (Линда, Элеонора, Дон және Джуниор кіші) төртеу ретінде таныстырады. "Енді Элеонораның идеясы" операсының бірінші бөлімі, "Жақсарту" деп аталады, осы оқиғаларды қайтадан баяндайды.

Элеонораның идея тетралогиясы

Элеонораның идеясы – опера тетралогиясы, жоғарыда сипатталған үлкен трилогияның бір бөлігі, Американың батысына қарай бағытталған, соңында Тынық мұхитына жеткен идеяға негізделген. Әр опера «Perfect Lives» эпизодының 3-ші бөлімінде қысқаша таныстырылған кейіпкерлердің біріне арналған. Кайл Ганнның сөзіне сүйенсек, тетралогияның реті: (1) Improvement (банктің кассирлерінің бірі Линданы бейнелейді), (2) el/Aficionado (Дон Жр., яғни «футбол командасының капитаны D»), (3) Foreign Experiences (Дон мен Линданың ұлы Джуниор Жр.), және (4) Now Eleanor’s Idea (тағы бір кассир – Now Eleanor). Ганнның пікірінше, циклдің жалпы төрт бөлімді құрылымы төрт бөлімді симфониялық форманы көрсетеді. Бұл туындылардың арасындағы байланыстар өте нәзік. «Perfect Lives» ағыны «Now Eleanor’s Idea» (опера, тетралогия емес) операсына жетеледі, ол Элеонораның және оның Орта Батыстағы шағын қалалық банк кассирінен телеарна жаңалықтарының тілшісіне, Оңтүстік-Батыс испаниялық «low rider» автокөлік мәдениетінің пророгына дейінгі саяқатын көрсетеді. Донның тарихы «Шетелдік тәжірибелер» операсында баяндалады. Дон отбасымен Калифорнияға көшіп, профессор болады. Өміріне қанағаттанбаған Дон мистикалық ізденіске шығады. «Improvement (Дон Линданы тастап кетеді)» Линдаға назар аударады – бұл 1492 жылы Испаниядан қуылған еврейлердің метафорасы – және Дон оны тас жол бойындағы демалыс орнында тастап кетеді. Линда саяхаты барысында көптеген адамдармен кездеседі, оның ішінде Джордано Бруноның рөлін сомдайтын степ бишісі де бар, және ұлы Джуниор Младшиймен бірге қалалық өмірге бейімделеді. Әкесінің белгісіз саяхатын еске түсіретін арманда Джуниордың операсы «el/Aficionado» – құпия түрде сәтсіз аяқталған тыңшылықтың өлімнен кейінгі салдарын көрсетеді. Эшлидің айтуынша, осы сценарийлердің әрқайсысы, шын мәнінде, басты кейіпкердің бір уақыттағы арманы, ол «Perfect Lives» эпизодының шекті сәтінде орын алады. Эшли, Сэм Эшли, Томас Бакнер, Жаклин Хамберт және Джоан ЛаБарбара 1994 жылы Авиньонда және Бруклин музыка академиясында толық тетралогияны орындады. Опералардың жазбалары біртіндеп жарық көрді: 1992 жылы «Improvement», 1994 жылы «el/Aficionado», 2006 жылы «Foreign Experiences» және 2007 жылы «Now Eleanor’s Idea».

Қосымша аллегория

Эшли трилогияның жеке элементтеріне әртүрлі мағыналар жүктеді. Мағынаның бір қабаты – еуропалық американдықтардың Американың батысына жасаған саяхаты. Аталанта – жаңа әлемдегі ескі әлемдегі өзінің дәстүрін жақсы сезінетін адамдарды бейнелейді. Бұл өткеннің ұлы тұлғалары туралы ұзақ әңгімелерде («Анекдоттар» т.б.) көрсетілген. Perfect Lives – Орта Батыстағы өмірді көрсетеді, ол Эшлиге «жазық болғандықтан» қызығушылық тудырды. Әңгімелер қысқарып, енді тек қарапайым сөздер мен идиомалардан тұрады (мысалы, 4-ші эпизодтағы «ЖӘНЕ» сөзімен бөлінген тіркестер тізбегін қараңыз). Элеонораның идеясы – таныс емес жерлерден тыс, Батыс жағалауға, болжам бойынша әлемнің соңына жасалған сапар туралы, яғни еуропалық саяхатшылар Калифорнияда өздерін тапқанда және үйге қайта алмаса керек деп ойлаған кезде белгілі бір өркениет құрылды. Анекдоттар мен мақал-мәтелдерден гөрі, бұл опералардағы әңгіме айту бірлігі өте кішкентай, сондықтан тіл абстрактілірек. Эшли «Аталанта» туралы жазған түсіндірмесінде бұл үш туынды сәйкесінше «архитектура, егіншілік және шежіре» деп атады. Эшли «Қазір Элеонораның идеясы» тетралогиясын американ дінінің төрт түрін тізімдеу ретінде сипаттады: Иудаизмді жақсарту, Шетелдік тәжірибелердегі Пентикосталдық Евангелизм, el/Aficionado-дағы «корпоративтік мистика» және Элеонораның идеясында Испаниядан шыққан Рим католицизмі.

Автоматты жазу

Automatic Writing - бұл шығарманы аяқтауға бес жыл кетті және ол 1979 жылы Lovely Music Ltd. компаниясымен жарыққа шығарылды. Эшли өзінің Турет синдромынан туындаған, оның айтуынша, еріксіз тілдеуін музыкадағы дауыстардың бірі ретінде пайдаланды. Бұл музыка жазу және өндірудің өте ерекше тәсілі деп есептелді. Эшли Турет синдромының «дыбыс шығарумен байланысты екенін және синдромның көрінісі композитор ретіндегі оның табиғи бейімділігіне ұқсас болғандықтан, бұл синдром композиторлыққа қатысы болуы мүмкін-ді» деп ойлағанын айтты. Эшли еріксіз тілдеуіне қызығушылық танытты және санасыз музыка жазу идеясы оны қызықтырды. Турет синдромынан туындаған тілдеуді бақылау мүмкін болмағандықтан, бұл әдейі және саналы музыка жасаудан өзгеше жайт болды, ал Эшлиге сәйкес, орындалатын музыка «қос әдейілікпен» жасалған болып саналады.

Электронды құрылғыларды пайдалану

Автоматты жазу диалогында сөздердің өзі мағынаның басты көзі болған жоқ, әсіресе Эшли оларды өзгерту үшін қолданған аудио манипуляциядан кейін. Кейбір диалогтар мүлдем түсініксіз болып кетті. Эшли шығарманың алғашқы нұсқасын тікелей электроника және реактивті компьютерлік тізбектерді пайдаланып жасады. Ол өзінің дауыстық бөлігін аузынан бір дюймдей қашықтықтағы микрофонмен, кері байланысқа жақын жазба деңгейінде жазды. Содан кейін ол жазбаға "жайлы да керемет модуляциялар" қосып, дауысын осыншалықты өзгертті ki, оқығандарының көп бөлігін түсіну қиын болды. Оның сөз формаларына деген үнемі қызығушылығынан туындап, өлімсіз әндердің бәрі бақылаусыз сөйлеу түрі ретінде шашырауға бағытталған. Эшли осы серияны жобалар (опералар ғана емес) үшін қырық тоғыз атаудың тізімін жазумен бастады, атаудың ырғағы кейінірек жобаның немесе операның ырғағына әсер ететін (әсіресе Your Money My Life Goodbye [1998] операсында). Осы жобалардың бірнешеуі: Қанаты бар сары адам (алғаш 1979 жылы жазылған опера, 1990 жылы қайта өңделіп, "Өлімсіздік әндерінің" біріншісі болды), Натали Вудқа құрмет (Шиыршық, 1990), Нәтижесі сөзсіз (Оркестр, 1991), Махаббат – жақсы мысал (Оқуға арналған лекция, 1991), Танымал соңғы сөздер сәтсіздікке ұшырағанда (Оқуға арналған лекция, 1997), Шаң (Опера, 1998), Сіздің ақшаңыз, менің өмірім, сау болыңыз (Опера, 1998), Иә, бірақ оны жеуге бола ма? (Оқуға арналған лекция, 1999), Аспан саяхаттары (опера, 2003), Практикалық анархизм (Оқуға арналған лекция, 2003), Жасырын ұқсастықтар (Конкретті операсынан бейімделген, 2005), және Конкретті (опера, 2006). Конкреттінің өзінде оның тізіміндегі кейбір атаулар бар.

Фильмдер

1976 жыл: Эфирде тамыры бар музыка: Теледидарға арналған опера. 7-таспа: Роберт Эшли. Өндірушісі және режиссері – Роберт Эшли. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Lovely Music. 1983 жылғы «Мүкемел өмірлер» (теледидарға арналған опера). 2005 жылы Lovely Music компаниясы DVD форматында шығарған. Режиссері – Джон Санборн, рөлдерде "Көк" Джин Тирани, Джилл Крузен және Дэвид Ван Тигем. 1984 жылғы «Аталанта стратегиясы». Lovely Music компаниясы VHS форматында шығарған. Операның түрлі бөлімдерінен құрастырылған және Роберт Эшлидің өзінің түсіндірмелері бар.