Кіріспе
Заңдағы түсінік. Экстерриториялық юрисдикция (ЭТЖ) – үкіметтің өзінің қалыпты шекарасынан тыс билікті жүзеге асырудың заңдық қабілеті. Кез келген билік қалаған сыртқы аумаққа қатысты ЭТЖ талап ете алады. Дегенмен, бұл талап сыртқы аумақта (күш қолдану арқылы болмаса) күшінде болуы үшін, сыртқы аумақтағы заңды билікпен немесе екі аумақты қамтитын заңды билікпен келісілуі керек. Егер нақты айтылмаса, ЭТЖ әдетте осындай келісілген юрисдикцияны білдіреді, немесе оны «талап етілген ЭТЖ» немесе ұқсас терминдермен атауға болады. Бұл тіркес сондай-ақ елдің заңдарының шекарасынан тысқары жерге таралуына сілтеме жасай алады, яғни ол елдің соттарына осы елдің шегінен тыс жерде жасалған деп саналатын әрекеттерге қатысты, сот алдында пайда болған тараптарға қатысты юрисдикцияны қолдануға рұқсат береді. Бұл басқа елдердің ынтымақтастығына тәуелді емес, өйткені зардап шеккен адамдар тиісті елде болады (немесе кем дегенде, адам қатысы бар іс бойынша сотқа қатысы жоқ жағдайда, іс сол елдің сотында қаралады). Мысалы, көптеген елдерде пираттық, балаларға қатысты жыныстық қылмыстар, компьютерлік қылмыстар және/немесе ұлттық шекарадан тыс жасалған терроризм қылмыстары бойынша қылмыстық іс жүргізуге құзыреттілік беретін заңдар бар. Кейде мұндай заңдар тек сол елдің азаматтарына ғана, ал кейде кез келген адамға қатысты болуы мүмкін.
Extraterritorial jurisdiction (ETJ) is the legal ability of a government to exercise authority beyond its normal boundaries. Any authority can claim ETJ over any external territory they wish. However, for the claim to be effective in the external territory (except by the exercise of force), it must be agreed either with the legal authority in the external territory, or with a legal authority that covers both territories. When unqualified, ETJ usually refers to such an agreed jurisdiction, or it will be called "claimed ETJ" or similar terms. The phrase may also refer to a country's laws extending beyond its boundaries in the sense that they may authorise the courts of that country to enforce their jurisdiction against parties appearing before them in with respect to acts they allegedly engaged in outside that country. This does not depend on the co operation of other countries, since the affected people are within the relevant country (or at least, in a case involving a person being tried in absentia, the case is being heard by a court of that country). For example, many countries have laws which give their criminal courts jurisdiction to try prosecutions for piracy, sexual offences against children, computer crimes and/or terrorism committed outside their national boundaries. Sometimes such laws only apply to nationals of that country, and sometimes they may apply to anyone.
Терминология
"Экстратерриториялық юрисдикцияның" мағынасы бойынша кейбір дұрыс түсініксіздіктер туындады. Бұл терминнің кең мағынасында, ол қылмыстық іс қозғаушы мемлекеттің егемендік аумағынан тыс жерде жасалған қылмыстық әрекеттерге қатысты. Халықаралық құқық профессоры және Утрехт университетінің Халықаралық және Еуропалық құқық кафедрасының меңгерушісі Седрик Рингарт, егер мемлекет басқа мемлекеттердің юрисдикциясында жасалған қылмыстар бойынша юрисдикцияны жүзеге асырса, сот процесін өз аумағындағы соттарда өткізетінін атап өтті.
Дипломатиялық өкілдіктер
Шетелдік елшіліктер мен консулдықтардың дипломатиялық иммунитеті қабылдаушы елдерде дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясы және консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясымен реттеледі. Олар қабылдаушы елдің құзырында қалады, бірақ "қол тигізбеуге болады" (қабылдаушы елдің өкілдері ғимараттарға кіре алмайды немесе аккредиттелген дипломаттарды ұстай алмайды).
Әскери күштер
Көптеген елдерде күш статусы туралы келісімдер мен шетелдік әскерлер туралы келісімдер қолданыста болып, оларға қабылдаушы елде орналасқан өз әскерлерінің құрамына қатысты сот құзыретын жүзеге асыруға рұқсат береді.
Шетелдік елдерге қарсы санкциялар
Басқа елдерге қатысты экономикалық санкциялар ішкі заң немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің өкілеттігімен орнатылуы мүмкін, ал олардың ауырлығы сол елдің шегінен тыс жерде қызмет ететін шетелдік тұлғаларға қатысты шараларды қамтуы мүмкін. 2017 жылы Германия канцлері Ангела Меркель және Еуропалық Одақтың президенті Жан-Клод Юнкер Ресейге қарсы АҚШ-тың жаңа санкциялары жобасын сынады. Францияның Сыртқы істер министрлігі АҚШ-тың жаңа санкцияларын халықаралық құқық бойынша заңсыз деп бағалады, олардың аумақтық қолданысы кең болғандықтан.
Бәсекелестік құқық
Экстерриториялық сот төрелігі трансұлттық бәсекеге қарсы шараларды реттеуде маңызды рөл атқарады. АҚШ-та бұл саладағы алғашқы аумақтан тыс әсерлер «Standard Oil Co. of New Jersey v. United States» ісінде көрінді, онда Канададағы «Imperial Oil» компаниясын «Standard Oil» компаниясынан бөліп шығаруға бұйрық берілді. Қазіргі практика «United States v. Alcoa» ісінен бастау алады, онда «әсерлер доктринасы» енгізілді. Бұл доктрина, бәсекеге қарсы шаралардың экономикалық әсері отандық нарықта сезіліп жатса, шетелдік бұзушылар мен шетелдік әрекеттерге қатысты сот төрелігін жүргізуге мүмкіндік береді. «Әсерлер доктринасы» АҚШ-та біртіндеп дамыды, содан кейін түрлі нысандарда басқа юрисдикцияларда, соның ішінде дамып келе жатқан елдерде де қабылданды. ЕО-да бұл доктрина білікті әсерлер немесе іске асыру тесті негізінде мойындалады. Монополияға қарсы іс-әрекет саласындағы экстерриториялық сот төрелігі шетелдегі дәлелдерге қол жеткізу қиындығы сияқты түрлі шектеулерге тап болады, сондай-ақ шетелдік мемлекеттердің қатысуына байланысты бәсекеге қарсы шараларға шағымдану да қиындық тудырады.
Ұлттар Достастығы
Достастық елдері парламенттерінің мемлекеттік шекарадан тыс жерлерде заң шығару мүмкіндігі 1931 жылғы Вестминстер Статутының 3-тарауымен расталды. Австралияда штат парламенттерінің мемлекеттік шекарадан тыс юрисдикциясы 1986 жылғы Австралия Заңының 2-тарауымен рұқсат етілді.
Ұлыбритания
2003 жылғы "Сексуалды қылмыстар туралы" заңның 72-бабына сәйкес, британдық азаматтар шетелде балаларға қатысты жасалған сексуалды қылмыстар үшін қудалана алады. 72-бап педофил Ричард Хаклді Малайзияда балаларға қатысты жасаған ауыр сексуалды қылмыстар үшін 71 тармақ бойынша соттау үшін қолданылды. Хакл 22 мәрте өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ресми статистика жүргізілмесе де, 72-бап бойынша жеті адам сотталған деп саналады. 2003 жылғы әйелдердің жыныс мүшелерін қырқу туралы заң, қыздарды Ұлыбританиядан тысқары алып, жыныс мүшелерін қырқу рәсімдерін жасау мүмкіндігін жою үшін аумақтық юрисдикцияны бекітті. 1998 жылғы "Ядролық жарылыстарды тыйым салу және тексеру" заңының 2-тарауы Ұлыбритания азаматтарына, шотландтық серіктестіктерге немесе Ұлыбританияның кез келген бөлігінің заңдарымен тіркелген ұйымдарға Ұлыбританияда "немесе басқа жерде" ядролық жарылыс жасауға қатысты әрекеттерге тыйым салады.