Кіріспе

Салық түрі

Регрессивті салық – салық салынатын соманың артуымен салық мөлшерлемесінің төмендеуімен сипатталатын салық. "Регрессивті" термині табысқа немесе шығыстарға таралу әсерін көрсетеді, яғни мөлшерлеме жоғарыдан төменге қарай өседі, нәтижесінде орташа салық ставкасы шекті салық ставкасынан жоғары болады. Нақты салықтың регрессивтілігі салық төлеушілердің салық салынатын әрекетке қатысуға бейімділігін олардың қаржылық мүмкіндіктерімен байланыстырады (салық базасының демографиялық сипаттамасы). Яғни, егер салық салынатын әрекетті нашар адамдар жиі жасайтын болса, ал байлар сирек жасайтын болса, онда бұл салық регрессивті деп есептелуі мүмкін. Бұл әсерді өлшеу үшін салық салынатын тауардың кіріс серпімділігі және тұтынуға кіріс әсері ескерілуі керек. Бұл өлшем жеке салықтарға немесе салық жүйесіне толығымен бір жылға, бірнеше жылға немесе өмір бойына қолданылуы мүмкін.

Салымдар

Сана салығы – дауыс беру құқығының шарты ретінде жеке тұлғалардан алынатын салық. Әдетте, бұл салық сомасы адамның табысына немесе мүлкіне қарамастан, бір адам үшін белгілі бір мөлшерде болады. 20 ғасырдың соңына қарай көптеген дамыған елдер бұл тәжірибені тоқтатты (мысалы, жиырма төртінші түзету немесе жергілікті салық). Халықтың сана салығына наразылығының ең айқын мысалы – Тэтчердің енгізген «Қоғамдық төлем» болып табылады. Салық жүйесін енгізу және тиімсіз мемлекеттік араласудың салдары кеңінен сынға ұшырады. Сана салығының теріс әсері ең төмен табысқа ие топтарға пропорционалды түрде тиді; тиімді үкімет осы топтарға көмек көрсету үшін кең ауқымды әлеуметтік бағдарламалар ұсынған және ұлттық салық жүйесін бейімдеген болар еді, бірақ британ үкіметі ешқандай қорғау шараларын қабылдамады және реформаның артықшылықтарын алған адамдарды одан да ашуландырды. Халықтың қолдауын алмау әкімшілік жүктемені одан әрі уақытты кешіктірді. Нәтижесінде, тәртіпсіздіктер мен салық төлеуден жалтарғандардың көп болуы салықты жинау мүмкін емес етті. Үкіметтік инвестицияларды тиімсіз басқару және салық түсімдерінің төмендеуімен байланысты жағдай ушығып, жергілікті биліктің тәуелсіздігіне қауіп туғызды, бұл азаматтық наразылықты одан әрі күшейте түсті. Бұл, халықтың кең қолдауын табатын және басқаруға оңай салық жүйелерін құрудың маңыздылығын көрсетеді.

Біржолғы салық салу практикасы негізгі ағымнан шығып, қазіргі таңда тек Швейцария ғана осы жүйені қолданып келеді. Дегенмен, кейбір экономистер әкімшілік қарапайымдылығы немесе салықтан жалтару деңгейінің төмен болуы сияқты факторларға байланысты оның тиімділігіне сеніп, бұл тенденцияға қарсы тұрады. Жақындағы зерттеулер байлық салығының бір түрі ретінде өзгертілген біржолғы салықты пайдалануды ұсынады. Бұл байлықтың жеке тұлғаның шамамен есептелген тұтынуына негізделуі мүмкін деген болжамға байланысты, сондықтан салық бай адамдардың жоғары шығындарына бағытталған болып табылады. Бұл салық жүктемесін тұтынуға бейімді адамдарға ауыстырады. Бұл жағдайда, ол міндетті емес және бір рет төленетін салық ретінде қарастырылады.

Төменгі шегі бар салық

Жылдық лимиттен жоғары жалақыға салық салымайтын, белгілі бір шегі бар салық, мысалы, американдық Әлеуметтік қамсыздандыру салығы.

Күнә салығы

"Греховтық салықтар" деп аталатын салықтар – жеке тұлғаларға немесе қоғамға зиянды деп есептелетін тауарлар мен іс-әрекеттерге салынатын алымдар (ең көп таралған мысалдар – темекі, алкоголь немесе құмар ойындар). Греховтық салықтардың регрессивтілігі төмен кірісті отбасыларға олардың тигізер әсерінен туындайды, себебі олар өз кірісінің үлкен бөлігін жоғары кірісті адамдарға қарағанда зиянды тауарларға жұмсайды. Мұндай салықтар көбінесе біркелкі мөлшерлемемен салынады, сондықтан олар әдетте байлар тұтынатын жоғары сапалы өнімдерге қарағанда арзан брендтердің соңғы бағасының үлкен үлесін құрайды. Мысалы, "ең төменгі кіріс топтарының өкілдері алкогольге салық төлеуге жоғары кіріс топтарының өкілдеріне қарағанда 78% көбірек ақша жұмсайды".

Кредиттік аударымдарды азайту

Табыс салығы жүйесінде жеңілдіктің төмендетілуі жеке тұлғаның жеке басты жеңілдігін кемітуге мүмкіндік береді, соның салдарынан белгілі бір шекте жоғары салық ставкалары қолданылады, ал кейін негізгі ставкаға оралады. Ұлыбританияда 100 000 фунт стерлингтен бастап 60% тиімді салық диапазоны қолданылады, ол 120 000 фунт стерлингге жеткенде 40% -қа төмендейді.

Акциздік салық салу

Күнделікті қажетті заттарға негізделген біртекті емес акциздік салық салу, мысалы, азық-түлік (майға салынатын салық, тұзға салынатын салық), көлік (отынға салынатын салық, қоғамдық көліктің бағасының өсуі, жылдамдық төлемі), энергия (көміртегі салығы) және тұрғын үй (жер салығы, терезе салығы) көбінесе табысқа кері пропорционалды болады. Мысалы, азық-түлікке деген сұраныстың табысқа сезімталдығы көрсеткіші әдетте 1-ден төмен (икемсіз) (Энгель заңына қараңыз) және демек, отбасының табысы артқан сайын, азық-түлікке жиналатын салық көлемі шамамен бірдей қалады. Сондықтан, қолда бар шығындардың үлесі ретінде салыстырмалы салық жүктемесі кірісі төмен отбасыларға ауыррақ тиеді. Кейбір үкіметтер кірісі төмен отбасыларға салықтың кері сипатын азайту мақсатымен жеңілдіктер ұсынады. Осыған ұқсас түсінік Канаданың өнімді басқару жүйесінде сүт, жұмыртқа, ірімшік және құс сияқты қажетті тауарлардың өндірісі мен импорты қатаң түрде бақыланатын жағдайларда кездеседі, нәтижесінде бұл өнімдер еркін нарықтағы бағадан жоғары сатылады. Баға айырмашылығы жиі "кері салық" деп сынға ұшырайды, бірақ мұндай өнімдерге әдетте тікелей салық салынбайды.

Жалақыға салынатын салықтар

АҚШ-тағы FICA және Жұмыссыздық сақтандыру сияқты жалақыға салынатын салықтар, сондай-ақ қосылған құн салығы мен сату салығы сияқты тұтыну салықтары регрессивті болып табылады, себебі олар сатып алынатын тауарлардың бағасын қымбаттатуға себеп болады. Аз табыс көретін адамдар ақшаны аз жинап, аз инвестициялайды, сондықтан олардың табысының үлкен үлесін осы салықтарға – тікелей сату салығы түрінде және жалақы төлеу үшін қажетті бағаның өсуі арқылы жалақы салықтарына жұмсайды.

Тарифтер

Тарифтер – басқа елден импортталатын тауарларға салынатын салық. Олардың негізгі мақсаты, кірістерді арттырудан өзге, отандық өнеркәсіптерді қорғау болып табылады, себебі үкіметтер тарифтерді нақты бір салаларға пайда әкелу үшін қолдана алады, көбінесе компаниялар мен жұмыс орындарын сақтау мақсатында. Мысалы, отандық өніммен бәсекелес импортталған тауарға тариф салынуы мүмкін, бұл импортталған тауарды қымбаттатып, тұтынушылар үшін оның тартымдылығын азайтады. Бірнеше мысалдың ішінде, 2018 жылдың сәуір айында Дональд Трамптың Канада мен Мексикадан басқа барлық елдерден АҚШ-қа импортталатын болатқа салған тарифтері бар. Тарифтер көбінесе регрессивті салық ретінде қарастырылады, себебі олар ең төмен табысқа ие адамдарға пропорционалдық емес салмақ түсіреді, олар әдетте табысының үлкен бөлігін тарифтерге ұшыраған тауарларға жұмсайды. Ең төменгі және ең жоғарғы квинтильдер арасындағы салықтан кейінгі табыстың өзгеруінің айырмашылығы 0,2% құрайды.

Регрессивті салықтардың басқа түрлері

Автомобильдерге қатысты мүлік салығы, кейбір аймақтарда "көлік салығы" деп кеңінен танылған. Лотереялар жасырын регрессивті салық түрі ретінде сипатталған.

Прогрессивті және регрессивті салық салуды салыстыру

Прогрессивті салық – салық салынатын сома немесе табыс өскен сайын салық мөлшерлемесінің артуымен сипатталатын салық түрі. Яғни, табысы жоғары жеке тұлғалар немесе ұйымдар өз табысының үлкен пайызын салық ретінде төлейді. Керісінше, регрессивті салық – салық салынатын соманың өсуімен салық ставкасы төмендейтін салық жүйесі. Бұл салық төлеуші сатып алған немесе иеленген активтің құны артқан сайын, қолданылатын салық ставкасы төмендейді дегенді білдіреді. Прогрессивті салық жүйесінде салық табыс немесе пайдаға, табыс немесе пайданың артуына пропорционал өсетін ставкалар тізімі бойынша салынады. Бұл регрессивті салық жүйесімен қарама-қайшы, онда салық төлеушінің табысына немесе төлеу қабілетіне қарамастан, сатып алынған немесе иеленген активтің құнының пайызы ретінде алынады. Прогрессивті салық жүйесінің маңызды ерекшеліктерінің бірі – ол салық төлеушінің төлем қабілетін ескереді. Яғни, жоғары табысты жеке тұлғалар немесе ұйымдар салықты төлеуге үлкен мүмкіндікке ие болғандықтан, жоғары мөлшерлеме бойынша салық салынады. Ал регрессивті салық жүйесінде салық төлеушінің табысы ескерілмейді. Бұл салық төлеушілердің табыс деңгейіне қарамастан, оларға бірдей салық салынады дегенді білдіреді. Прогрессивті салық жүйесіндегі шекті салық ставкасы (табыстың соңғы бірлігіне салынатын салық ставкасы) орташа салық ставкасынан (төленген жалпы салықты жалпы табысқа бөлу) жоғары болады. Керісінше, регрессивті салық жүйесінде шекті салық ставкасы орташа салық ставкасынан төмен болады.

Өлшем

Салықтық прогрессивтілікті өлшеудің бір әдеттегі жолы – салықтан кейінгі табыстың пайыздық өзгеруін қарастыру. Бұл әдіс үй шаруашылығының экономикалық әл-ауқаты немесе игілігі салықтан кейінгі табысымен тығыз байланысты деген болжамға негізделген. Сондықтан, барлығының салықтан кейінгі табысын бірдей пайызға арттыратын салықты азайту, салықтан кейінгі табыстың салыстырмалы үлесін өзгерте алмайды. Егер салықты азайту төмен кірісті салық төлеушілер үшін, жоғары кірісті салық төлеушілерге қарағанда пропорционалды түрде көбірек салықтан кейінгі табыс арттырса, бұл салық жүйесін прогрессивтірек (немесе регрессивтірек) етеді. Керісінше, салықты азайту жоғары кірісті салық төлеушілер үшін төмен кірісті салық төлеушілерге қарағанда пропорционалды түрде көбірек салықтан кейінгі табыс арттырса, бұл салық жүйесін азырақ прогрессивті (немесе көбірек регрессивті) етеді. Дегенмен, бұл әдістің шектеулері бар. Мысалы, ол белгілі бір сомадағы салықты төлеу жүктемесі төмен кірісті үй шаруашылығы үшін жоғары кірісті үй шаруашылығына қарағанда әлдеқайда ауыр екенін ескермейді. Сондықтан, кейбір сарапшылар салық жүктемесінің таралуын дәлірек бейнелеу үшін, алынған салық жеңілдігінің үлесі және салық жеңілдігінің мөлшері – абсолютті доллармен және бастапқы салық міндеттемесінің пайызы ретінде, басқа өлшемдердің маңызды екенін санайды. Салықтық прогрессивтілікті өлшеудің тағы бір тәсілі – салықтар мен трансферттердің қайта бөлу әсерін қарастыру. Бұл әдіс салықтар мен трансферттерге дейін және кейін кірістің Джини коэффициенті арасындағы айырманы өлшеуді қамтиды. Джини коэффициенті – теңсіздіктің көрсеткіші, онда 0 толық теңдікті, ал 1 толық теңсіздікті білдіреді. Сондықтан, салықтар мен трансферттерден кейін Джини коэффициентінің төмендеуі салық жүйесінің прогрессивті екенін көрсетеді. Төмен кірісті елдерде прогрессивтіліктің егжей-тегжейлі талдауы жеке тұлғалардың немесе үй шаруашылықтарының әл-ауқатын бағалауды және әрбір жеке тұлғаның немесе үй шаруашылығының салық міндеттемелерін анықтауды қажет етеді. Бұл әдіс қайта бөлудің кең ұғымын қамтиды, ол салықтарды ғана емес, сонымен қатар трансферттерді және мемлекеттік араласудың басқа да түрлерін қамтиды.

Саяси идеологиялар мен салық саясаты

Неолиберализм, еркін нарыққа, мемлекеттік араласудың шектелуіне және жеке жауапкершілікке баса назар аударумен сипатталатындықтан, әлемдік салық жүйелеріне зор әсер етті. Неолибералдық салық саясаты көбінесе байлар мен корпорацияларға салықты төмендетуге басымдық береді, өйткені мұндай шаралар экономикалық өсімді және инвестицияларды ынталандырады деп есептеледі. Бұл тәсіл көбінесе регрессивті салық жүйесіне алып келеді, онда салық жүгінің көп бөлігі кірісі төмен адамдар мен үй шаруашылықтарының үстіне түседі. Неолиберализмге қарама-қарсы, әлеуметтік демократиялық идеологиялар байлықты қайта бөлу және әлеуметтік көмек бағдарламаларын қаржыландыру құралы ретінде прогрессивті салық салуды жақтайды. Прогрессивті салық салу жоғары кіріс иелері үшін жоғары салық ставкаларымен көзделеді, мақсаты теңсіздікті азайту және қоғамдық игіліктер мен қызметтерге қаражат бөлу. Әлеуметтік демократиялық елдер көбінесе денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қамсыздандыруға тең қолжетімділікті басымдыққа қояды, бұл прогрессивті салық салу және күшті мемлекеттік инвестициялар арқылы қаржыландырылады.

Қолданылу

Регрессивті салық салудың нақты мысалдарына қарау оның әртүрлі қоғамдарға тигізетін әсері және түрлі саясаттардың тиімділігі туралы құнды түсініктер береді. 2005 жылы Швейцарияның Обвальден кантоны регрессивті салық жүйесін енгізді. Бірақ 2007 жылы Швейцарияның Федералды Жоғарғы Соты оны Швейцарияның Федералды Конституциясына қайшы келгендіктен күштен шығарды. Регрессивті салықтар АҚШ-та көбінесе сату салығы, акциздік салықтар және жалақыдан төленетін салықтар арқылы қолданылады. Сату салығын штат және жергілікті билік тауарлар мен қызметтерге салады, бұл төмен кірісті азаматтарға күштірек әсер етеді, себебі олар кірісінің үлкен бөлігін осы салықтарға жататын қажетті заттарға жұмсайды. Акциздік салықтар, мысалы, жанармайға, темекіге және алкогольге салынатын салықтар да төмен кірісті отбасыларға пропорционалды емес әсер етеді, өйткені олар кірісінің үлкен пайызын осы салық салынатын тауарларға жұмсайды. Сонымен қатар, әлеуметтік қамсыздандыру жалақы салығы белгілі бір кіріс шегіне дейін регрессивті болып табылады, себебі ол барлық жұмыс істейтіндерге қолданылады, бірақ олардың табысының бір бөлігін ғана салықтайды, ал одан жоғары кіріс иелері босатылады. Бұл регрессивті салық механизмдері теңсіздікті күшейтеді, себебі төмен кірісті азаматтар жоғары кірісті азаматтарға қарағанда табысының үлкен үлесін салыққа төлейді. Трамп әкімшілігіндегі байларға жасалған салық жеңілдіктері байлардың пайдасына ие болды, бұл АҚШ-тағы кіріс теңсіздігіне әсер етті. Бразилия регрессивті салық жүйесін пайдаланады. Ең төменгі жалақыдан екі есе көп табыс табатын азаматтар табысының 48,8%-ын салыққа төлейді, ал ең төменгі жалақыдан 30 есе көп табыс табатын отбасылар табысының 26,3%-ын ғана төлейді. Бразилияда кедейлер мен байлар арасында үлкен айырмашылық бар. Регрессивті салық салу осы айырмашылықты одан әрі кеңейтеді. Бразилиядағы теңсіздік жоғары болуының себебі де осы.

Регрессивті салық салу үшін дәлелдер

Қоғамдық игіліктерді қаржыландыру: Регрессивті салықтар қоғамдық игіліктер мен қызметтерді қаржыландырудың тиімді жолы болуы мүмкін. Сату салығы мемлекеттік инфрақұрылым, білім беру және денсаулық сақтауды қаржыландыруға көмектеседі. Салауатты қоғам: Зиянды әдеттерге салынатын салықтар салауатты мінез-құлықты қолдайды. Бұл салықтар дені саулыққа зиян келтіретін әрекеттерді шектеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Олар зиянды өнімдердің (мысалы, темекі, алкоголь немесе газдалған сусындар) тұтылуын азайтуға көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, бағаның өсуі темекі шегушілерді темекі тастауға ынталандырудың өте тиімді тәсілі болып табылады. Экономикалық өсім: Кейбір экономистер жоғары табысқа ие адамдарға салынатын салықты төмендету кәсіпкерлік, инвестициялар және жұмыс орындарын құруға көмектеседі, соның арқасында экономиканың жалпы жағдайы жақсарып, экономикалық белсенділік күшейеді. Қарапайымдық: Регрессивті салық жүйесін басқару және іске асыру прогрессивті жүйеге қарағанда оңайырақ. Себебі регрессивті салық жүйесінде барлық табыс деңгейлері үшін бірыңғай салық мөлшерлемесі қарастырылған, сондықтан оны іске асыру және қолдану үшін аз ресурстар қажет. Тиімділік: Регрессивті салықтар экономиканы бұрмаламайды. Олар адамдарды жұмыс істеуден немесе инвестиция жасаудан алға тартпайды, прогрессивті табыс салығынан айырмасы сол. Басқа салықтарды теңгерлеу: Регрессивті салықтар салық жүйесін теңгерлеуге көмектеседі, өйткені оның кейбір бөліктері жоғары прогрессивті болып келеді (мысалы, табыс салығы). Осылайша, регрессивті салықтарды енгізу салық жүйесінің жалпы прогрессивтігін төмендетуге мүмкіндік береді.

Регрессивті салық салуға қарсы дәлелдер

Экономикалық теңсіздік: Бұл, әрине, регрессивті салықтарға қарсы басты аргумент. Жеке адамдар деңгейінде регрессивті салықтар төмен кірісті отбасыларға пропорционалды түрде ауыр жүк салады, олардың қолжетімді кірісінің үлкен үлесін жұмсайды. Бұл кедейлік айналымын күшейтіп, әлеуметтік мобильділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін, себебі қиын жағдайдағы отбасылар үнемдеу мен инвестициялаудың орнына, негізгі қажеттіліктерге көбірек қаржы жұмсауға мәжбүр болады. Қаржылық стрестің күшеюі: Регрессивті салықтар төмен кірісті адамдар мен отбасылар үшін қаржылық стрестің күшеюіне алып келуі мүмкін. Адамның кірісінің көп бөлігі салық төлеуге кетсе, олар азық-түлік, тұрғын үй және денсаулық сақтау сияқты негізгі қажеттіліктерді алуда қиындыққа тап болуы мүмкін. Жұмысшылардың өнімділігінің төмендеуі: Ауыр салық салынған адамдар тырысушылықпен жұмыс істеуге ынта алмауы немесе аз жұмыс істеуді (немесе тіпті жұмыс істемеуді) таңдауы мүмкін. Тұтынушылардың шығындарының азаюы: Салық жүктемесінің артуына байланысты адамдар ақша жұмсауды азайтады. Тұтынушылардың сатып алу қабілетінің төмендеуі кейбір бизнес кәсіпорындарының банкротқа ұшырауына әкелуі мүмкін.