Кіріспе

Америкалық жазушы (1925–2008)

Өмірбаян

Тони Хиллерман Оклахома штатының Сакраль-Харт қаласында шаруа және дүкен иесі Август Альфред Хиллерман мен оның әйелі Люси Гроувтың отбасында дүниеге келді. Ол үш баланың кенжесі, екінші ұлы болды. Әкесінің ата-бабалары Германиядан, анасының ата-бабалары Англиядан шыққан. Актер Джон Хиллерман оның алыс туысы еді. Ол Оклахома штатының Поттаватоми округінде өсіп, Потаватоми балаларымен бірге бастауыш және орта мектепте оқыды. Замандастарымен салыстырғанда, ол ерекше көзге түсті. "Бала кезімдегі ең маңызды нәрсе – үндістердің де басқалар сияқты екенін біліп өсуім болды", – деді Хиллерман. "Басқа ұлттарға қатысты 'біз бен олар' деген көзқарассыз өстік". Хиллерман Екінші дүниежүзілік соғыста 1943 жылдың тамызынан 1945 жылдың қазанына дейін Еуропа майданында 103-ші жаяу әскер дивизиясында минометші болып қызмет еткен, көптеген наградаларға ие болған батыр жауынгер еді. Ол Күміс жұлдыз, емен жапырақты Бронзо жұлдыз және Пурпур жүрек орденімен марапатталды. 1945 жылы жарақаттанғанда аяқтары, буын және табаны сынған, беті күйген, көзі уақытша соқыр болған. Соғыстан кейін Хиллерман Оклахома университетіне түсіп, микробиология студенті Мари Унзнермен танысты. Олар үйленді, бір биологиялық баласы мен бес асырап алған балалары болды. 1966 жылы ол отбасымен Альбукеркиге көшіп, Нью-Мексико университетінде магистратураны бітірді. Техас штатының Боргер қаласында "Borger News Herald" газетінде жұмыс істеген кезде ол Хатчинсон округінің шерифімен танысты, осы шериф кейіннен оның Джо Липхорн романдарының басты кейіпкерінің прототипі болды. 1966 жылдан 1987 жылға дейін Альбукеркидегі Нью-Мексико университетінде журналистикадан сабақ берді және роман жазуды бастады. Ол 2008 жылы қайтыс болғанға дейін әйелі Маримен бірге өмір сүрді. Олар 60 жыл некеде тұрды және 10 немерелері болды. Хиллерманның жазуындағы ерекшелік – ол суреттейтін мәдени ерекшеліктер: хопи, зуни, еуропалық қоныс аударушылар, федералды агенттер, әсіресе Навахо ұлтының полициясы. Оның ғылыми және көркем шығармалары Американың Оңтүстік-Батысындағы табиғаттың ғажайыптарына және оның жергілікті халқына, әсіресе Навахо халқына деген құрметін көрсетеді. Оның детективтік романдары Нью-Мексико мен Аризонаның Төрт бұрыш аймағында, кейде Колорадо мен Ютаға дейін созылады, ал Вашингтон, Лос-Анджелес және Нью-Йорк сияқты ірі қалаларға сирек сапарлар жасайды. Романның басты кейіпкерлері – Навахо полициясының қызметкерлері Джо Липхорн мен Джим Чи. Лейтенант Липхорн Хиллерманның алғашқы романы "Балағат жолы" (1970) романында таныстырылды. Сержант Джим Чи төртінші роман "Қараңғылық халқында" таныстырылды. Екеуі алғаш рет жетінші роман "Skinwalkers" романында бірге жұмыс істейді, бұл оның ең табысты романы болды, екеуінің бірлескен жұмысы сатылымды күрт арттырды. Ол Эрик Амблер, Грэм Грин және Реймонд Чандлердің Липхорн мен Чи романдарын жазу кезінде оған әсер еткен авторлар екенін айтты.

АҚШ-тан тыс елдерде танылу

Гиллерманның романдары Францияда танымал болды. Гиллерман бұл танымалдылықты француз халқының басқа мәдениеттерге деген қызығушылығына және оның аудармашысы Пьер Бондильге қарыстырады.

Мұра мен құрмет

Хиллерман Нью-Мексиконың ең көрнекті романдар жазушыларының бірі саналады. Тони Хиллерман кітапханасы 2008 жылы Альбукеркиде ашылды, ал Тони Хиллерман орта мектебі (Волкано Виста жоғары мектебінің бөлігі) 2009 жылы есігін ашты. 1973 жылы жарық көрген «Өлілердің би залы» Хиллерманға 1987 жылы француздық халықаралық әдеби сыйлық – Grand Prix de Littérature Policière жүлдесін әкелді. Хиллерманға 1990 жылы Нью-Мексико университетінен әдебиет докторы (Litt. D.) құрметті дәрежесі берілді. 2008 жылы ол «Америкалық батысқа зор үлес қосқаны үшін» Оуэн Вистер сыйлығымен марапатталды.

Марапаттар

Хиллерман Екінші дүниежүзілік соғыстың қаһармандық ерліктері үшін марапатталған ветераны болды; ол 103-ші жаяу әскер дивизиясының минометшісі ретінде «Күміс жұлдыз», «Қола жұлдыз» және «Пурпур жүрек» ордендерін алды. Ол өзінің жазу өнері мен басқа жазушылармен жұмысы үшін көптеген сыйлықтар жеңіп алды және оларға ұсынылды. Оның алғашқы ұсынымы 1972 жылы жасалды, оның «Қабырғадағы шыбық» романы «Ең жақсы детективтік роман» санатында Эдгар сыйлығына ұсынылды. Екі жыл өткен соң, оның «Өлілердің би залы» романы, «Липхорн-Чи» сериясының екінші кітабы, 1974 жылғы «Ең үздік роман» үшін Эдгар сыйлығын жеңіп алды. Ол 1979 жылы «Тыңдаған әйел» және 1989 жылы «Уақыт ұрысы» үшін «Ең жақсы детективтік роман» Эдгар сыйлығына тағы да ұсынылды. 1987 жылы Хиллерман «Өлілердің би залы» үшін Grand Prix de Littérature Policière сыйлығын алды. 1991 жылы Хиллерман MWA-ның Ұлы шебер сыйлығымен марапатталды. Хиллерман «Койот күтеді» романы үшін Неро сыйлығын және Навахо тайпасының Динех достарының арнайы сыйлығын алды. Хиллерман жыл сайынғы Энтони сыйлықтарында да сәтті болды. Оның «Тері өзгертушілер» романы 1988 жылы «Ең үздік роман» үшін Энтони сыйлығын жеңіп алды, ал келесі жылы «Уақыт ұрысы» 1989 жылғы осы санаттағы Энтони сыйлығына ұсынылды. Оның келесі ұсынымы 1992 жылғы Энтони сыйлығына ұсынылған «Сөздік құпиялар» еңбегі болды. «Сирек көңілі тоймады: Өмірбаян» 2001 жылы Агата сыйлығын жеңіп алды. Хиллерманның романдары Макавити сыйлықтарында да танылды. «Уақыт ұрысы» 1989 жылы «Ең үздік роман» сыйлығын, ал «Сөздік құпиялар» 1992 жылы «Ең үздік сындық/өмірбаяндық» сыйлығын жеңіп алды. «Сирек көңілі тоймады» 2002 жылы «Ең үздік өмірбаяндық/сараптамалық детективтік туынды» номинациясына да ұсынылды. 2002 жылы Хиллерман Агата Кристи рухындағы детективтік романдар үшін Malice Domestic ұйымы берген өмір бойы жеткен жетістіктері үшін Агата Malice Domestic сыйлығын алды.

Leaphorn және Chee сериясының жалғасы

2013 жылы Хиллерманның қызы Энн Хиллерман «Жетірік әйелдің қызы» романын жариялады, бұл 2006 жылдан бері Хиллерманның Навахо полициясының кейіпкерлерін көрсететін алғашқы жаңа роман болды; романның басты кейіпкері Джим Чидің әйелі, офицер Бернадетт Мануэлито. Липхорнның қатысы кітаптың бірінші тарауында шектеледі. Липхорн қастандыққа ұшырайды, кітаптың жартысын комада өткізеді, ал кейін қарым-қатынас жасау қабілеті күрт төмендейді. Чи мен Бернадетт Мануэлито осы кітаптан бастап сериядағы қылмыстарды шешетін басты кейіпкерлерге айналады, ал Липхорн тергеулерге толыққанды қатыспайды (бірақ ол уақыт өте келе қабілеттерін қалпына келтіріп, жиі кеңес береді). 2013 ж. «Жетірік әйелдің қызы» 2015 ж. «Қанатты тас» 2017 ж. «Арыстан әні» 2018 ж. «Сүйектер үңкірі» 2019 ж. «Әңгімеші» 2021 ж. «Жұлдыз қараушы» 2022 ж. «Қасиетті көпір» 2023 ж. «Аю жолы».

Бейімделулер

The Dark Wind (1991) - Leaphorn және Chee кітаптар сериясы бойынша түсірілген The Dark Wind фильмінің бейімделуі. Skinwalkers: The Navajo Mysteries (2002) - Skinwalkers, Coyote Waits және A Thief of Time шығармаларын бейімдеген PBS мини-сериалы, Leaphorn және Chee кітаптар сериясының бір бөлігі. Dark Winds (2022) - Leaphorn және Chee кітаптар сериясы негізінде AMC телеарнасында көрсетілетін телесериал.