Кіріспе

Махаяна буддалық дәстүріндегі діни мәтіндер. Махаяна сутралары – буддалық кітаптардың (сутра) кең түрі, олар Махаяна буддизмінде канондық және буддавакана («Будда сөзі») ретінде қабылданады. Олар көбінесе санскрит қолжазбаларында, сондай-ақ Тибет буддалық канонында және қытай буддалық канонында сақталған. Санскритте немесе қытай және тибет тілдерінде жүздеген Махаяна сутралары сақталған. Ерте дереккөздер оларды кейде Вайпуля («мол») сутралары деп те атайды. Будда ғалымы Асанга Махаяна сутраларын бодхисаттваларға арналған мәтіндер жинағы – Бодхисаттва Питакиның бір бөлігі ретінде жіктеді. Буддизмді зерттеушілердің қазіргі заманғы ғалымдары бұл сутралар бірінші рет б.з.б. I ғасырда және б.з. I ғасырында пайда болған деп санайды. Олар ежелгі Үндістанда буддизм төмендегенге дейін жазылып, жинақталған және өңделген. Олардың кейбіреулері Үндістаннан тыс жерлерде, мысалы, Орталық Азияда және Шығыс Азияда жазылған болуы мүмкін. Ең ықпалды Махаяна сутраларының ішінде Лотос сутрасы, Даналықтың толықтығы сутралары, Аватамсака сутрасы, Ланкаватара сутрасы, Таза ел сутралары және Нирвана сутрасы бар. Махаяна буддистері әдетте бірнеше маңызды Махаяна сутраларын Шакьямуни Будданың үйреткенін, оның шәкірттері, әсіресе Ананда жатқа айтқанын және таратып жүргенін санайды. Дегенмен, басқа Махаяна сутралары басқа тұлғалар, мысалы, Манжушри және Авалокитешвара сияқты бодхисаттвалардың үйреткені ретінде ұсынылады. Үнді Махаяна буддистері олардың кейінірек пайда болуын түсіндіру үшін түрлі себептер келтірді. Олардың бірі – олар Нагалардың (жылан құдайлары, аждахалар) жерінде жасырылған, олардың таралуы үшін тиісті уақыт келгенше. Махаяна сутралары ежелгі Үндістандағы барлық буддистер тарапынан қабылданбады, ал түрлі Үнді буддалық мектептері олардың «Будда сөзі» мәртебесіне келіспеді. Олар, әдетте, Тхеравада буддизмі мектебінде Будданың сөзі ретінде қабылданбайды.

"Будда сөзі" - оянуға алып келетін нәрсе

Махаяна сутраларының нақтылығын басқаша махаяналық тұрғыдан негіздеу – олар шындыққа, Будданың Дхармасына сай келеді, сондықтан оянуға (бодхи) жетелейді. Бұл «Егер жақсы айтылған нәрсе болса [субхасита], онда ол Будданың сөзі [буддхабхасита]» деген идеяға негізделген. Осылайша, Махаяна «Будданың сөзі» болып саналады, себебі ол «Будда» атағы бар белгілі бір адам айтқандықтан емес, оянуға жетелейді. Құрметті Хсуан Хуа айтуынша, «Будда сөзін» айтуға қабілетті бес түрлі жаратылыс бар: Будда, Будданың шәкірті, дева (көктегі құдай), риши (ақылды адам) немесе осы жаратылыстардың бірінің эманациясы. Бірақ, олардың мазмұны нағыз Дхарма екендігін Буддадан растау алулары керек. Үнді Махаяна ғалымы Шантидева (8 ғасыр) былай дейді: «Төрт фактор арқылы шабыттанған сөз [пратибхана] Будданың сөзі болады. Ол төрт фактор қандай? (i) Шабыттанған сөз шындықпен байланысты, жалғанмен емес; (ii) ол Дхармамен байланысты, Дхарма емес нәрсемен емес; (iii) ол жаман әдеттерден [клеша] арылуға көмектеседі, оларды арттырмайды; және (iv) ол қайта туу циклының [самсара] емес, нирвананың мақтауға лайық қасиеттерін көрсетеді». Қазіргі заманғы жапон Дзен буддизмі ғалымы Д.Т. Сузуки де Махаяна сутраларын тарихи Будда тікелей үйретпеген болса да, Махаянаның «рухы мен негізгі идеялары» оның негізін қалаушысының идеялары екенін айтты. Осылайша, Сузуки Махаянаның жаңа ілімдер мен мәтіндерді жасау арқылы қалай дамып, өзгерген жағдайларға бейімделгенін мойындайды (және қуана келеді), сонымен бірге Будданың негізгі «рухын» сақтайды.

Жаңа идеялар

Махаяна сутраларында қамтылған ілімдер тұтастай алғанда, көптеген ілімдердің шала байланысқан жиынтығы ретінде сипатталған, ол әртүрлі қайшылықтарды қамти алды. Осы қайшылықты элементтердің салдарынан «Махаяна буддизмі туралы анық айтуға болатын нәрселер өте аз». Махаяна сутраларының орталық идеясы – Бодхисаттва жолының идеалы, бірақ бұл оларға ғана тән емес. Мұндай жол Махаяна емес мәтіндерде де оқытылады, онда да тірі Будданың қатысуымен болашақ Будда болуды болжау қажеттілік туады. Махаяна сутраларын ерекшелендіретіні – бодхисаттва терминінің кез келген адамға Будда болуға ниеттенген сәттен бастап (яғни, бодхичиттаның тууымен) қолданылуы, тірі Будданың қатысуын талап етпейді. Вималакирти сутрасы мен Ақ лотос сутрасы сияқты кейбір Махаяна сутралары арахтар мен сравикаларды (Махаяна емес жақтастарға қатысты) даналықтан мүсіл болғандықтары үшін сынап, олардың жолын төменгі көлік деп, яғни «хинаяна» («төменгі жол») деп қарастырады. Алғашқы Махаяна сутралары мұндай іс-әрекетке бармайды. Дэвид Дрюз атап көрсеткендей, «алғашқы Махаяна сутралары өз ілімдерін Будда болуға ниеттенгендерге ғана емес, сонымен қатар архаттық немесе пратьекабуддалыққа жетуді көздегендерге де пайдалы деп ұсынады. Махаянаның архат идеалын жоққа шығарып, Бодхисаттва идеалын қабылдады деген ескі пікір анық бұрыс». Пол Уильямстың сөзіне сүйенсек, Махаянада Будда көбінесе «дүниемен байланысы бар және оған қамқорлық жасайтын рухани патша» ретінде қарастырылады, жай ғана өлімінен кейін «дүниеден және оның мәселелерінен мүлдем шығып кеткен» мұғалім ретінде емес. Будда Шакьямунидің жер бетіндегі өмірі мен өлімі көбінесе «жай ғана көрініс» ретінде түсіндіріледі, оның өлімі – нақты емес, басқаларды оқыту үшін жасалған көрсету, ал шындығында ол барлық тіршілік иелеріне көмектесу үшін жоғарыдағы әлемде өмір сүруін жалғастырады. Бодхичитта дамытудың маңыздылығы, яғни толық оянуға (Буддалыққа) бағытталған сананың маңыздылығы да баса назарда. Махаяна сутралары ұсынатын тағы бір маңызды практика – «буддалық әлемнің жалпы валютасы, Будда болу үшін қажет деп саналатын үлкен көлемдегі» қадір-қасиетті жинауға бағытталған.

Сутраға табыну

Махаянаның көптеген сутралары сутралардың өзіне діни икона ретінде және Дхарма мен Будданың көрінісі ретінде құрмет көрсетуге үйретеді. Үнді Махаяна буддизмінде Праджапарамита сутраларының кітаптары (пустака) мен қолжазбаларына табыну, даналық, ізгілік және зияннан қорғау әкелетін деп есептелген Махаяна практикасының маңызды бөлігіне айналды. Бұл практика кейбір сутралардың өзінде де қолдауға ие. Праджьяпарамита сутралары сутраны көшіруге, оқуға, жаттауға, зерделеуге және таратуға шақырады, сонымен қатар оған құлшылық етуді және құрметтеуді үйретеді. Аштасахасрика Праджнапарамита сутрасында былай делінген: «Бұл жерде жақсы әулеттен шыққан ұлдары мен қыздары Праджнапарамитаның көшірмесін құрбандық тақтасына қоюға, оған құрмет көрсетуге, құлшылық етуге, гүлдермен, құрбандықтармен, иіссулармен, жамылғылармен, тулармен, қоңыраулармен және жанар шамдармен құрметтеуге міндетті». Аштасахасрика Праджнапарамита былай деп мәлімдейді: «Татагатаның реликвиялары осы кемелді даналықтан пайда болды». Праджьяпарамита (жоғары білім, даналықтың кемелділігі) тұжырымы мәтіндердің өзімен байланысты болғандықтан, мәтіндердің ішінде мистикалық күш бар деп саналды, ол Будда реликвиялары сияқты басқа діни нысандардың барлық ізгілігінің бастауы болып табылады. Бұл сутрада сондай-ақ, сутраның өзі қайда орналасса немесе оқылса, ол жерді қасиетті орынға (кайтияға), ғибадатханаға айналдырады делінеді.

Прото-Махаяна сутралары

Ажитасена сутрасын Пол Уильямс «Прото Махаяна» деп атаған. Бұл мәтін барлық жандар үшін Будда болуды уағыздаса да, онда шравакалар мен архаттарға қарсы кездесетін әдеттегі антагонизм жоқ, бұл Вималакирти нирдеша сутрасы сияқты кейінгі Махаяна мәтіндеріне тән. Сондай-ақ, ол өзін «Махаянаның» бір бөлігі деп санамайды. Бұл мәтін, Махаяна емес мәтіндер сияқты, монахтарға садақа беруді насихаттайды, бірақ архатқа айналғанда көптеген Буддалық әлемдерді (Сухавати және Абхирати сияқты) көретін ханзаданың суреті де бар. Салистамба сутрасы (күріш сабағы немесе күріштен өскен шыбық сутрасы) алғашқы Махаяна сутраларының бірі саналады. Н. Росс Риттің сөзіне сүйенсек, бұл сутра пали сутталарындағы материалмен (әсіресе Махатанха санкхая суттасы, М1:256 71) көптеген ортақ белгілерге ие және б.з.б. 200 жылға дейін сона толғануы мүмкін. Бұл сутра Махаяна доктринасы ерте буддалық мәтіндердің доктриналарынан едәуір өзгешеленбеген буддалық әдебиеттің бір кезеңін көрсетеді.

Праджнапарамита сүрелері

Праджняпарамита сутраларының кейбіреулері ең алғашқы Махаяна сутраларының бірі саналады. Әртүрлі батыс ғалымдары әдетте Аштасахарика Праджняпарамита сутрасы осы мәтіндердің ең ертесінің бірі деп санайды (б.з.д. I ғасыр шамасында). Ваджраччхедика Праджняпарамита сутрасын Шопен және көптеген жапон ғалымдары да өте ерте деп қарастырады. Пол Уильямс Льюис Ланкастердің Аштасахарика Праджняпарамита сутрасының ең алғашқы қытай нұсқаларын талдауында «кейінгі нұсқаларда кездесетін болса да, алғашқы нұсқалардан бірқатар маңызды Махаяна ұғымдары жоғалған» екенін айтады. Алғашқы Аштасахасрика әлемі Махаяна дәуірінен бұрынғы дәстүрлерге жақын. Бұл сутралардың негізгі тақырыптары – бодхисаттва жолы, алты трансценденттік ізгілік және, әсіресе, трансценденттік даналық (праджняпарамита) – олардың ең маңыздысы. Бодхисаттва «махасаттва» (үлкен болмыс) – барлық тірі жандардың игілігі үшін толық Будда болуға ұмтылатын болмыс. Ал «Трансценденттік даналық» (сондай-ақ «Даналықтың толықтығы») – шындықты оның нағыз қалпында көру қабілетін білдіреді, бұл барлық ізгіліктердің бастауы болатын терең және құтқаратын рухани білім. Праджняпарамита – «бослықты (шуньята), тіпті дхармаларда да «өз» немесе ішкі мәннің жоқтығын түсінетін сананың күйі». Барлық құбылыстардың (тіпті Нирвананың да) өзіндік мәні, өзгермейтін ядросы немесе тәуелсіздігі болмағандықтан, олар тек ойша жасалған құрылымдар және осылайша, сиқырлы иллюзиялар (мая) сияқты. Көптеген сутралар олардың құрамындағы жолдардың немесе шлокалардың санымен белгілі, мысалы, Панчавимшатисахасрика (25 000 жол) PP сутрасы, Аштадашасахасрика (18 000 жол) және Шатасахасрика (100 000 жол) және т.б.

Ақ лотос сүресі

Саддхарма пундарика сутрасы (Нағыз Дарман Ақ Лотос сутрасы) – аса ықпалды сутра, әсіресе Шығыс Азия буддизмінде, көптеген Шығыс Азия буддистері (особо Тиантай және Ничирен мектептерінде) оны ең жоғары сутра деп санайды. Шамамен б.з. дейінгі 100-150 жылдар аралығында жазылған Лотос сутрасы үш янаның (шравакаяна, пратиекабуддхаяна және бодхисаттвайана) әртүрлі мақсаттарға жетелейтін жеке жолдар емес, шындығында бір ғана жол (экаяна) бар екенін, ал мақсат – Будда болу екенін айтады. Сутрада Дхарманы тыңдағандардың барлығы соңында осы мақсатқа жетеді деп болжанады. Бұрынғы үйретулер – жандардың қабілеттеріне қарай білім берудің тиімді тәсілдері деп есептеледі. Сутра Будданың өмір сүру мерзімі өлшеусіз ұзақ болғандықтан, оның паринирванасына жеткеннен кейін де қол жетімсіз емес екенін көрсетеді. Оның орнына, Будда сансыз жолдармен барлық сезімтал тіршілік иелеріне көмектесу үшін, мыңдаған жылдар бойы болған және одан әрі көптеген жылдар бойы үйрете беретін ұлы рухани әке сияқты қалады. Кейбір Шығыс Азия дәстүрлерінде Лотос сутрасы пролог және эпилог қызметін атқаратын басқа екі сутрамен – атап айтқанда, Сансыз мағыналар сутрасы және Самантабхадра медитация сутрасымен – біріктірілген. Бұл жиынтық сутра көбінесе Үш еселенген Лотос сутрасы немесе Үш бөлімді Дарман гүлі сутрасы деп аталады.

Агиографиялық сүрелер

Кейбір Махаяна сутралары Будданың, басқа Буддалардың өмірбаянына назар аударады немесе тіпті көптеген Буддалардың тарихтарын баяндайды. Лалитавистар сүтрасы – өмірбаяндық сутралардың ең маңыздыларының бірі. Ол Шакьямуни Будданың соңғы тууының оқиғасына арналған. Карунапундарика сүтрасы (Шайырлылықтың ақ лотосы сүтрасы) – Шакьямуни Будданың бұрынғы өміріндегі маңызды оқиғаны баяндайтын тағы бір өмірбаяндық сутра. Бхадракалпика сүтрасы осы "сәтті кезеңде" пайда болатын мыңнан астам Буддалардың тізімін ұсынады.