Кіріспе

Буддизм мен қазіргі заманғы ғылыми әдістер мен ойлау тәсілдерінің арасындағы қарым-қатынас

Буддизм мен ғылым арасындағы қарым-қатынас – буддистер, ғалымдар және буддизмді зерттеушілер арасындағы қазіргі талқылаулар мен пікірталастардың тақырыбы. Тарихи тұрғыдан алғанда, буддизм көптеген сенімдерді, дәстүрлерді және тәжірибелерді қамтиды, сондықтан ғылымға қатысты жалғыз “буддизм” деп айту қиын. Буддизмде догматизм, фундаментализм, клерикализм және табиғаттан тыс рухтар мен құдайларға табыну сияқты сенімдердің көптеген мысалдары кездеседі. Дегенмен, 19 ғасырдан бері көптеген заманауи тұлғалар буддизмнің рационалды және ғылыммен ерекше үйлесімді екенін дәлелдеп келеді. Кейбіреулер тіпті буддизмді “ғылыми” деп атайды (кейбір “ақыл ғылымы” немесе “ішкі ғылым” сияқты). Буддизмнің ғылыммен сәйкес екенін жақтаушылар ғылыми әдіс пен буддалық ойдың арасындағы белгілі бір ортақтықтарға назар аударады. Мысалы, 14-ші Далай-лама нейробиологиялық ғылымдар қоғамы алдында сөйлеген сөзінде “абсолюттілікке күмән” және себеп-салдарға және эмпиризмге сенім білдіруді буддизм мен ғылымның ортақ философиялық қағидалары ретінде атады. Буддистер сондай-ақ буддалық жазбалардағы рационалды және эмпирикалық зерттеуді қолдайтын, сондай-ақ адамдарды Будданың ілімдерін қабылдамас бұрын сынауға шақыратын тұжырымдарға назар аударады. Бұдан әрі, буддизмнің тұрақсыздық және босқалық сияқты ілімдері табиғатты ғылыми тұрғыдан түсінумен салыстырылды. Алайда, кейбір ғалымдар буддизмнің ерекше рационалды және ғылымға бейім екендігі туралы пікірді сынға алды, осы идеяларды дәстүрлі буддизмнің шағын бөлігі деп санайды. Дональд Лопес-младший сияқты ғалымдар буддизмнің рационалистік ретіндегі осы көзқарастың буддизм мен батыс ойының қақтығысынан туындаған буддизмнің модернизмінің бір бөлігі ретінде жақында дамығанын айтады. Сонымен қатар, буддалық идеяларды эволюция, кванттық теория және космологияның қазіргі заманғы теорияларымен салыстырғанмен қатар, 14-ші Далай-лама сияқты басқа тұлғалар да осы дәстүрлердің арасындағы әдістемелік және метафизикалық айырмашылықтарды атап көрсетті. Далай-лама үшін буддизм негізінен бірінші тұлғадан немесе феноменологиялық тұрғыдан сананы зерттеуге бағытталған, ал ғылым объективті әлемді зерттеуге бағытталған. Бұл контексте Будда идеяларына сенуге көзі жетпейтін ауыл тұрғындарына сөз сөйлейді. Көптеген адамдардың сөздерін келтіретін маңызды үзіндіде былай делінген: “Келіңдер, Каламалар, ауызша айтылған дәстүрге, ілімнің шежіресіне, естіген нәрсеге, кітаптар жинағына, логикалық ойлауға, қорытындылау арқылы ойлауға, ойланып-толғанғаннан кейін бір пікірді қабылдауға, сөйлеушінің құзыретіне немесе сіздер: «Аскет – біздің гуруымыз» деп ойлағандықтан сенбеңдер. Бірақ егер сендер, Каламалар, өздерің білсеңдер: «Бұл нәрселер зиянды, бұл нәрселер кінәлі, бұл нәрселерді даналар айыптайды, бұл нәрселерді қабылдасаңдар және іске асырсаңдар, зиян мен азапқа әкеледі», онда олардан бас тартуларың керек”. Бұл үзіндінің нақты мағынасы кеңінен талқыланып, түсіндірілді. Буддизмнің модернистері бұл үзінді Будданың сенімді, догманы, кітаптарды, аянды және тіпті рационалистік метафизикалық болжамдарды қабылдамайтын скептикалық эмпирикалық зерттеуді қолдағанын көрсетеді деп санайды. Алайда, Бхикху Бодхи бұл сутраның сенімді жолдың маңызды бөлігі ретінде жоққа шығармайтынын атап өтеді. Тағы бір үзінді, Вимамасака Сутта (MN 47, қытайша параллелі MA 186-да) Бхикху Аналайо тарапынан «еркін ізденістің айқын жақтауы» деп аталды.

Буддизмнің схоластикасындағы ақыл-ой және логика

Будданың ілімдерін ақыл-ой мен тәжірибе арқылы зерделеуге шақыратын буддалық мәтіндерде көп айтылған. Стантаракситаның (725–788 CE) «Татвасаңграха» еңбегінде 14-ші Далай-лама және басқа буддалар да келтірген мәшһүр бір өлең бар: «Эй, монахтар! Қыздырылған, кесілген және тегістелген алтын сияқты, менің сөздерімді даналар талдап, сонан соң ғана қабылдауы керек, құрмет көрсету үшін емес». – «Тығыз орналасқан таза әлемдер туралы сутра».

Буддизмде эпистемология мен логиканың ұзақ тарихы бар. Осы дәстүрдегі буддалық философтар, мысалы Дигнага мен Дхармакирти, білім туралы күрделі теориялар жасады, олар бойынша бар болғаны екі «білім құралы» немесе «эпистемологиялық құрал» (прамана) бар: сезім және логикалық қорытынды. Кристиан Косерудың сөзіне қарағанда, Дигнаганың білім теориясы сезімге берік негізделген.

Табиғи философия және протоғылыми тәжірибелер

Бұдданың ерте жазбаларында әлем мен ғаламның мәні туралы түрлі ойлар кездеседі. Дегенмен, олар ғаламға қатысты белгілі бір болжамдық сұрақтардан сақтандырады. Әртүрлі ерте уағыздарда Будда әлем туралы кейбір сұрақтарды «ұғымсыз» немесе «түсіндіруге келмейтін» (санскрит: авякрита) деп есептейді. Бұларға ғаламның мәңгілігі мен шексіздігі туралы сұрақтар жатады. Cūḷamālukya Sutta-да Будда осы сұрақтарға қатысты өз ұстанымын түсіндіру үшін уланған жебе туралы мысал келтіреді. Оның үйретімі жебе туралы емес, азап жебесін қалай жоюға болатынына, сондай-ақ жебені кім атқан (және т.б.) туралы мәліметтерге бағытталған. Пол Дэвид Нумрих жазғандай, Будда әлем туралы кейбір сұрақтарды «адамдық жағдайдан құтылудың соңғы діни мақсатына қатысы жоқ» деп санайды. Буддистік мәтіндердегі осы ескертуге қарамастан, үнді буддистері физикалық әлем туралы күрделі теорияларды жасады, оның ішінде атомдық теориялар, сезім қабылдауының теориялары, уақыт пен кеңістік теориялары және буддалық космология да бар. Ежелгі буддалық философия табиғи әлемге қатысты маңызды сұрақтарды зерттеді, мысалы, кеңістік пен уақыттың мәні, атомдардың мәні және болуы (олардың бөлінбеуі), әлемнің пайда болуы және сана мен материя арасындағы байланыс. Бұл сұрақтар философиялық талдау және ой эксперименттері арқылы зерттелді. Медицина ежелгі буддистер үшін өте маңызды мәселе болды, оған сілтемелер буддистік әдебиеттің барлық тарихи қабаттарында кездеседі. Наланда университеті дәрігер Вагбхатаның ықпалды медициналық еңбегі – Аштангхардая самхитаның жазылған жері болды деп айтылады. Пирс Сальгероның сөзіне сүйенсек, «алғашқы мың жылдықтарда медицинаның түрлі салаларын қамтитын буддалық мәтіндер кеңінен тарады». Осы себепті буддизм «алғашқы Азияда үнді медицинасының мәдени алмасуының ең маңызды құралының бірі» болды. Расаяна да кейбір буддалық тантралардың маңызды бөлігі болып табылады. Дүниелік ғылымдардың буддалық дәстүрі Үндістаннан тыс жерлерде дамыды және бүгінде Тибет медицинасы мен Тибет астрологиясының (астрономиялық және астрологиялық элементтерді қамтиды) құрамында сақталған. Дәстүрлі буддалық космологияда бірнеше әлем жүйесі бар екендігі және ғалам қалыптасу, сақталу және жойылу циклдерінен өтетіні айтылады. Сондай-ақ, ғаламның абсолютті бастамасы жоқ деп есептеледі (осылайша жаратылыстану мен теизмді, сондай-ақ ғаламның себепсіз пайда болған деген идеяны да қабылдамайды).

19 ғасыр модернизмі

Қазіргі кезде кең таралған көзқарас бойынша, буддизм ғылым мен ақыл-ойға ерекше үйлесімді, тіпті ол ғылымның бір түрі (мүмкін, "ақыл ғылымы" немесе "ғылыми дін"). Бұл көзқарас қазіргі заманда "буддалық модернизм" деп аталатын құбылыстың бір бөлігі ретінде пайда болды және Мигеттуватте Гунананда, Анагарика Дхармапала, Пол Карус, Шаку Соэн, Д. Т. Сузуки, Генри Олкотт және Эдвин Арнольд сияқты тұлғалар оны қорғады. Бұл модернистер эволюция сияқты қазіргі ғылыми теорияларды қабылдап, насихаттады және олардың буддалық Дхарманы түсінумен үйлесетінін (кейде "табиғи заң" ретінде түсіндірілетін) жақтады. Джеффри Сэмюэлдің сөзіне сәйкес, олардың кейбіреулері тіпті "буддизм батыстық мағынада дін емес, өз алдына ғылыми негізделген философия" екенін айтқан. Осы тұлғалардың бір бөлігі буддизмнің "ақылға сыймайтын" элементтерін – халықтың сенімдерін және болымсыздықтарын – мойындамады. Мартин Дж. Верховеннің пікірінше, буддалық модернистер буддизмнің рационалды және психологиялық аспектілеріне басымдық беру үшін дәстүрлі үнді космологиясы, ғажайыптарға сену және ритуалдар сияқты мифтік және діни элементтерді төмендетіп көрсетті. Георг Гриммнің (1868–1945) "Будданың ілімі, Ақыл-ойының діні" (Die Lehre des Buddho, die Religion der Vernunft) атты еңбегі осы рационалистік буддизмнің маңызды тұжырымы болып табылады. Макмаханның сөзіне қарағанда, батыстық зерттеушілер бұл мәселеге "викториандық сенім дағдарысына және ғылыми дискурстың үлкен символдық маңызының пайда болуына" жауап ретінде ден қойды.

20 және 21 ғасырлар

Дэвид Макмахан атап өткендей, буддизмнің ғылыммен үйлесімділігі туралы модернистік идея 20-шы ғасырда да жалғасты және бүгінгі күні де күшті болып келеді, ол "екіінші ғасырдың аяғында ғана емес, әлдеқайда күрделі болды және қазір өнімді және шығармашылық шыңына жетті". 20 ғасырдың аяғы мен 21 ғасырдың басында буддалық идеялар мен ғылымды талқылайтын көптеген жарияланымдар жарық көрді (мысалы, Джеймс Х. Остиннің "Зен және ми" және Франсиско Варела мен Дэниел Гоулманның еңбектері). Кабезон өзара толықтыруға қатысты түрлі көзқарастарды көрсетеді. Осы идеялардың бірі - "әдістегі ұқсастық пен зерттеу нысанының айырмашылығы" бар. Бұл буддизмді негізінен субъективті әлемді зерттейтін ғылым ретінде қарастырады, ал ғылым негізінен сыртқы және материалдық әлеммен айналысады. Осы тұрғыдан алғанда, екі сала да осы өрістерде бір-бірінен үйрене алады. Тағы бір көзқарас "әдістегі айырмашылықты және мазмұндағы ұқсастықты баса көрсетеді". Бұл көзқарас буддизмді "медитация практикасының нәтижесінде пайда болатын интуитивті түсініктің концепциялық емес тәсілдерін" қолданады, бұл объективті және концепциялық ғылыми әдістен ерекшеленеді және өзін-өзі өзгертуге алып келеді. Толықтыру дискурсы көбінесе әртүрлі аспектілерге (сыртқы және ішкі әлемдер, сандық және сапалық, ақыл мен интуиция және т.б.) назар аударатын осы әртүрлі салаларды біріктіруге тырысады. Бұл дискурс әдетте осы элементтердің арасында тепе-теңдік пен үйлесім болуы керек деп санайды. Кабезон Фрицёф Капраның "Физика Таосы" кітабын толықтыру дискурсының ең ықпалды мысалы ретінде бөліп көрсетеді. Капраның сөзіне сүйенсек, ұлы физик Вернер Гейзенберг кітаптың негізгі идеясымен "толық келісімде" болған, атап айтқанда, қазіргі физикадағы "екі негізгі тақырып" ("барлық құбылыстардың өзара байланысы мен өзара тәуелділігі және шындықтың ішкі динамикалық сипаты") шығыс ойларында да кездеседі. Толықтыру дискурсын Дэниел Гоулманның еңбектерінде де кездестіруге болады. Ол буддизм мен психотерапия туралы былай деп жазады: "Егер екі психологияны біріктірсеңіз, адам дамуының толық спектрін аласыз". Ғылым мен буддалық ойдың толықтығын дәлелдейтін тағы бір жарияланым - "Денеге енген сана" (1991, Варела, Томпсон және Рош). Бұл кітап буддизмнің денеге енген тәжірибенің күрделі феноменологиясын ұсына алатынын көрсетеді.

Тхеравада буддистерінің көзқарасы

Оңтүстік-Шығыс Азияда буддалық модернизмнің қайта жандануынан бастап, теравадалық буддалық зиялылар (мысалы, Анагарика Дхармапала) көбінесе ғылымды қабылдап, буддизмді оның табыстарымен үйлесімді деп санады. Мысалы, сингалдық будда философ К. Н. Джаятиллеке (1920–1970) Пали канонының «адамгершілік және дін мәселелерін шешуде ғылыми көзқарас маңызды екенін» атап көрсетеді. Оның нақты «догмалары» тексеруге жарамды екендігі айтылады. Сонымен қатар, адам мен ғаламның табиғаты туралы оның жалпы түсінігі ғылымның нәтижелерімен келіседі, оларға қарсы емес. Джаятиллеке көптеген әлемдердің, күннің және «дүние жүйелерінің» (локадхату) болуын ерте буддалық идеяның мысалы ретінде келтіреді. Ол сондай-ақ, адамдар мен табиғаттың себеп-салдар заңдарына сәйкес үнемі өзгеретін буддалық идея биологиялық эволюциямен оңай үйлеседі және сондықтан қазіргі зерттеулер буддалық дүниетанымына қауіп төндірмейді деп мәлімдейді. Бұдан әрі, Джаятиллеке буддизмнің себеп пен салдар заңының тіпті моральдық және діни құбылыстарға да қолданылатынын атап көрсетеді. Осы себепті Джаятиллеке «Ғалымдар өз әдістемелерімен және тиісті салаларымен шектеліп, материализм догмасын жасамаса, буддизм ғылыммен қайшылыққа түспеуі мүмкін» деп жазады. Сол сияқты, теравадалық будда және микробиолог Буддадаса П. Киртисингхе буддизм мен ғылымның «ғылымның рухына сәйкес келетін» эмпирикалық зерттеу, байқау және мұқият талдаудың ұқсас әдісіне негізделгендіктен үйлесімді екенін айтады. Бхикху Ньянаживако Бертран Расселдің «Философияның жобасы» еңбегіне сілтеме жасай, қазіргі ғылымның процестер немесе оқиғалар пайдасына заттар теориясын қабылдамауы буддалық тұрақсыздық (аникка) доктринасымен сәйкес келеді дейді, ол әлемді өткір дхармалардан құралған деп қарастырады.

Шығыс азиялықтардың көзқарасы

Эрик Хаммерстром 19 және 20 ғасырлардағы қытай буддизміне қазіргі ғылымның қабылдануын зерттейтін зерттеу жазды. Хаммерстромның сөзіне сәйкес, 1920-1930 жылдары «Қытайдағы буддизмнің қарқынды дамып келе жатқан баспасөздерінде ғылым мен буддизм тақырыбына арналған ондаған мақала мен монография жарық көрді». Тайсу, Ян Вэньхуэй, Ван Хуэй және Ван Сяосу (электр инженері және буддист) сияқты қытай буддистері осы талқылаудың жетекші тұлғалары болды. Хаммерстромның пікірінше, 20 ғасырдың қытай буддистері ғылыми әдіс пен гелиоцентризм және эволюция сияқты оның тұжырымдамаларын қолдады және ғылымның тұжырымдамаларына күмән келтірмеді. Алайда, қытай буддистері сол кездегі ғылыммен байланысты белгілі бір идеяларды, мысалы, ғылымды жоғары қою, материализм және әлеуметтік дарвинизмді қабылдамады (сондай-ақ олар осы идеялар бойынша қоғамдық пікірталастарға қатысты). Олар буддизмді «өмір философиясы» (人生觀, renshengguan) ретінде қарастыратын, жеке зерттеу саласы ретінде қарастыратын орын табуға тырысты. Вьетнамдық-американдық астрофизик Трінь Сюань Тхуин буддизм мен ғылым туралы да жазды, оларды «білімнің екі толықтыратын тәсілі» деп санайды. Тхуин Стивен Джей Гулдпен келіспейді, ол ғылым мен дін екі «бір-біріне қатысы жоқ» салаларды зерттейді деп есептеді. Керісінше, Тхуин олардың бір-бірімен қиылысатынын (өйткені буддизм – ойлау ғылымының бір түрі) және олардың арасында «жемісті және жарық диалог» болуы мүмкін деп санайды. Чопель буддизм ғылыммен одақтас болса ғана сақтала алатынын айтты және ғылым мен Будданың үйретілімдері «он мыңдаған жылдар бойы бірге өмір сүре берсін» деп тілек білдірді. Соңғы кезде 14-ші Далай-лама, Б. Алан Уоллес және Роберт Турман сияқты заманауи тибет буддистері де буддизм мен ғылымның үйлесімділігін жақтады. Лопестің сөзіне қарағанда, «Тибеттің 14-ші Далай-ламасы буддизм мен ғылым туралы пікірталасқа ең белгілі және ықпалды буддалық ұстаз болды». Далай-лама ғылымға қызығушылығымен танымал және ғылым мен буддизм арасындағы қарым-қатынас туралы «Жалғыз атомдағы ғалам» (2005) атты кітап жазды, онда ол физика және эволюция сияқты әртүрлі тақырыптарды талқылайды. Далай-лама ғылым мен буддизмнің «эмпирикалық әдістермен шындықты іздеуге және іздеуіміз шындық басқаша екенін көрсетсе, қабылданған немесе ұзақ уақыт бойы сақталған ұстанымдардан бас тартуға дайын болу» деген ортақ міндеттемелері бар екенін айтады. Б. Алан Уоллес (Батыс институттарында физика мен буддизмді ресми түрде оқыған) буддизмді «нақтылықты түсінуге бағытталған ұйымдасқан, жүйелі іс-әрекет ретінде қарастырады және ол сынауға болатын заңдар мен қағидалардың кең ауқымын ұсынады», сондай-ақ «рационалды және эмпирикалық зерттеудің уақыт сынағынан өткен тәсілі» ретінде көрсетеді. Уоллес буддизмнің негізінен «эвдаймониялық әл-ауқатты іздеуге» бағытталған прагматикалық іс-әрекет екенін және ол сананың субъективті және сапалық күйлеріне назар аударады (сандық және объективтіге назар аударатын ғылымнан айырмашылығы), ақыл-ойды оқыту және этика сияқты мәселелерді талқылайды. Уоллес үшін ғылыми материализм – метафизикалық болжам, эмпирикалық ғылымның шегінен тыс догма және «буддизм мен ғылым арасындағы кез келген мағыналы ынтымақтастыққа елеулі кедергі келтіреді». Сол сияқты, Роберт Турман физикалық нейробиологиялық түсіндіруді сынға алады және буддалық медитацияны «ішкі ғылым» ретінде қарастырады, онда «сан алуан сезімдік технологиялар» бар. Турман сондай-ақ материалистік дүниетанымы әлемдегі теңгерімсіздікке әкелді деп санайды, онда «сыртқы шындыққа әсер ету күшіміз өзімізге бағыну күшімізден асып кетті» және буддалық практиканы осыған түзету ретінде қарастырады. Алайда ол «руханилықты ғылымның түсініктері мен ашылуларымен байыту керек» деп де айтады. Егер біз рухани тәжірибе жасайтын болсақ, ғылымның ашылуларын елемейтін болсақ, біздің тәжірибеміз де кедейленеді, өйткені бұл ой фундаментализмге әкелуі мүмкін». 14-ші Далай-лама үшін ғылым – бұл шартты шындық және әдеттегі әлемнің табиғатын түсінумен айналысады, ал буддизм «ақылдың шынайы табиғатын түсінуді» және азаттық туралы түпкілікті шындықты ұсынады. Лопез бұл көзқарасты Гулдтың «бір-біріне қатысы жоқ салалар» көзқарасымен салыстырады.

Буддизм ғалымдарының пікірлері

Буддизмді зерттейтін бір ғалым, Джон Даннның айтуынша, "буддизм егер біз бір нәрсені дәлелдегіміз келсе, тәжірибелік дәлелдерді пайдалану қажет деген тұжырымды қолдайды". Данн бұл принцип буддалық жазбаларда айтылғандардан басым екенін айтады, себебі буддалық дәстүр тікелей тәжірибені (санскрит: пратьякша) жазбалардан (екіншілік) гөрі жоғары білім көзі деп есептейді. Дегенмен, Данн буддалық теориялар ғасырлар бойы (жаңа байқаулар нәтижесінде) ғылымдағыдай үнемі қайта қарастырылмайтынын атап өтеді, бірақ соңғы кезде 14-ші Далай-лама осы мәселеде ғылымнан үйренуге қызығушылық танытқандығын айтады. Дэвид МакМахан модернистік ғылыми буддизм туралы жазған. МакМаханның пікірінше, бұл дискурсты толығымен жоққа шығарудың қажеті жоқ, себебі қазіргі буддалық дәстүрлер "нақты және маңызды трансформациядан" өтті, оның ішінде ғылыми көзқарасқа бейімделу және буддизмнің жаңа формаларын жасау кіреді. Толықтығы туралы дискурсты қарастырғанда, Кабесон оны "икемді метафора ретінде" түсінгенде пайдалы болуы мүмкін деп санайды. Бірақ, егер оны нақты және қатаң екіұшты оппозиция ретінде қарастырса, бұл диалогтың тоқырауына әкелуі мүмкін, себебі екі дәстүр де бір-біріне қызығушылық тудыратын көптеген элементтерді талқылайды (мысалы, буддизм көбінесе физикалық оқиғаларды талқылайды, ал ғылымның сана туралы айтары мол). Сондықтан, толықтық дискурсында жиі қолданылатын "сегрегациялық метафоралар" түпкілікті түрде жасанды, "өйткені ғылыми тұжырымдар буддалық тұжырымдарға, кейде теріс әсер етеді, және керісінше". Осы себепті Кабесон буддизм мен ғылымның "дихотомизацияға қарсы тұратын толық жүйелер екенін, әр түрлі деңгейде бір-бірін қолдай және сынға ала алатын жүйелер екенін" айтады. Бір жағынан, ғылыми тәжірибеде біз сыртқы физикалық әлем туралы сұрақтар қоямыз және әлем туралы фактілерді білеміз. Екінші жағынан, Дхарманы ұстана отырып, біз өзіміздің болмысымыздың мәнін зерттейміз және өмір туралы білімге жетеміз. Гари Зукав ғылымның маңыздылығын түсінудің жаңа көзқарасын ұсынады. Ол былай деп жазады: "[Ғылым заңдары] физикалық емес салалардағы үлкен физикалық емес динамиканың физикалық шындықтағы көрінісі. Ғылым мен оның жаңалықтарын адамның жоғары деңгейдегі логикасымен және көп сезімділігімен түсінгенде, өмірдің өзінің барлық жерде және шексіз көрсететін байлығын ашады". Зукавтың пікірінше, ғылымның маңызы біздің өзіміз бен сыртқы әлем арасындағы қарым-қатынасты бейнелеуде. Бұл ойды ғылымның нақты салаларымен салыстыруға болады. Мысалы, Ньютон физикасы – физикалық әлемнің классикалық түсінігі, аксиоматикалық теңдеулермен және жалпы қозғалыс заңдарымен сипатталады, бұл біздің ғылыми индукция арқылы әлем туралы физикалық фактілерді анықтауға және одан кейін осы жаңалықтарды пайдалануға деген ниетімізді көрсетеді. Бұл дәстүрлі заманауи ғылымның күшті болуы және тепе-теңдіктің жоқтығы мүмкін екенін көрсетеді, ал буддизмді ұстану ғылымға қарсы тепе-теңдік ретінде әрекет ете алады: "Дхармасыз ғылым соқыр, ал Дхармасыз ғылым кемтар". Лопес дәстүрлі буддизмде шындықтың Будда бұрыннан ашқан нәрсе екенін айтады, бұл буддизмді жаңалықтар мен ауытқулардан сақ болатын консервативті дәстүрге айналдырады. Бұл ғылыми көзқарасқа қайшы келеді, онда ғаламның толық шындығы әлі толыққанды ашылмаған. Лопес буддизмнің ғылыммен үйлесімді екендігі туралы идеяға әкелген тарихи дамуды да сипаттады, бұл Виктория дәуірінде басталды, үнді тілдеріндегі (санскрит және пали) буддалық әдебиеттің еуропалық зерттеулерімен байланысты. Батыс ғалымдары тарихи Будданы жиі рационалды гуманист ретінде қарастырды, ол брахмандардың ырымдарына сын көзбен қарады. Бұл идея кейін азиялықтар мен теософтар тарапынан қабылданып, миссионерлік христиандыққа қарсы кеңінен насихатталды. Лопес "ғылыми" буддизм туралы пікірлердің ескіргенін айтады, әсіресе Азиядағы буддизмге қарсы отарлаушылық және миссионерлік қауіптер азайғандықтан. Лопес буддизмді ғылыммен түбегейлі үйлеспейтін деп қараған дұрыс, өйткені ол барлық биологиялық өмірден асып түсуге, әлемнен толығымен шығуға және осылайша әлеммен және ғылыммен келіспеуге тырысады. Дегенмен, Лопес буддистер мен ғалымдардың арасындағы ғылымның фактілері туралы даулардың "буддизм мен ғылым тарихында сирек кездесетінін" айтады. Эван Томпсон да өзінің "Неге мен буддист емеспін" (2020) еңбегінде буддизмді ғылыммен теңестіру туралы тұжырымды сынады.

Биология

Қазіргі буддистер эволюция сияқты қазіргі биология теорияларын буддистік оймен үйлесімді деп қабылдап, оларды құшақтап алды. Робин Купердің "Дамитын сана" (1996) атты еңбегі – буддизм мен биология саласын талқылайтын жарияланым. Купер буддизмнің эволюциялық оймен үйлесімді екенін, бірақ буддистік көзқарас тірі жандардың эволюциясында сананың да рөлі бар екенін айтады. Купер сананың бейімделуінің де эволюцияда, кездейсоқ генетикалық мутациялармен қатар, маңызды рөл атқаратынын жазады. Ол эволюцияның биологиялық теориясын буддизмнің сананың өзгеруіне қатысты көзқарасымен үйлестіруге тырысады. Уильям С. Уолдрон Аганья суттасын сезімтал жандардың, оның ішінде адамдардың уақыт өте келе өзгеретінін куәландыратын мәтін ретінде келтіреді. Алайда, бұл суттада көктегі жаратылыстардың (девалардың) психикалық құштарлықтар немесе клешалар (мысалы, ашкөздік және құштарлық) және осы құштарлықтардың нәтижесінде туған іс-әрекеттер салдарынан жердегі төменгі деңгейдегі өмірге айналу процесі сипатталады. Осылайша, буддизм біздің физикалық өмір сүруімізді өткен өмірлерде жасаған іс-әрекеттеріміздің салдары деп қарастырады. Уолдрон бұл көзқарас эволюция теориясымен шамамен үйлесімді (бірақ толығымен бірдей емес) деп санайды, себебі эволюция теориясы біздің қазіргі физикалық бейнеміздің ата-бабаларымыздың өткен іс-әрекеттеріне негізделгенін айтады. Уолдронның сөзіне сүйенсек, "буддистер мен биологтар адам өмірінің формалары мен құрылымы сансыз ұрпақтардың жиынтық іс-әрекеттерінен туындайды деген пікірде келіседі". Дэвид П. Бараш (өзін буддалық атеист деп сипаттайды) буддизм мен биология туралы кітап жазды, оның пікірінше, олар "бір-бірін толықтырып, бір нәрсені әртүрлі бұрыштардан зерттейтін екі қуатты шам сияқты". Бараш қазіргі биологияның буддистік тұжырымдамамен – тұрақсыздық және өзіндік жоқтықпен сәйкес екенін айтады, себебі екеуі де сезімтал жандарды (жеке тұлғаларды немесе топтарды) үнемі өзгеріп, бір-бірімен байланысты процестердің өнімі ретінде қарастырады, демек, оларда тұрақты және жеке сәйкестік жоқ.

Негізгі айырмашылықтар

Дональд Лопес эволюцияның натуралистік теориясы буддизмнің дәстүрлі карма көзқарасымен үйлеспейтінін айтады. Себебі, буддизмде сезімтал тіршіліктердің өзгеруі олардың сананың қайта тууына негізделген, ол кез келген өмір формасына (жануар, адам, құдайлар әлемі сияқты) айналуы мүмкін. Ал дарвиндік көзқарас қатаң түрде физикалық құбылыстар болып табылатын генетикалық мутация мен табиғи іріктеуге негізделген. Лопестің пікірінше, бұл көзқарастардың келіспеулігінің басты себебі – буддизм барлық сезімтал тіршіліктің пайда болуында сана мен ерікке орталық орын береді, бірақ қазіргі биологияда мұндай емес. "Жалғыз атомдағы ғалам" (2005) еңбегінде 14-ші Далай-лама да биологиялық теориялардың көбінесе нәрселерді тек физикалық себептер тұрғысынан түсіндіруге тырысатынын (көбінесе редукционистік болады), ал буддалық ой сананың рөліне назар аударатынын айтады. Сондықтан Далай-лама тек физикалық себептерге баса назар аударатын теорияларды "толыққанды қанағаттандырмайды" деп санайды, себебі санасыз негізден саналы тіршіліктердің қалай пайда болатынын түсіндіру қиын (яғни, эмерджентизм). Ол сондай-ақ бұл айырмашылықтың себебі буддизм мен ғылымның әртүрлі әдістері мен мақсаттарында болуы мүмкін екенін көрсетеді. Демек, Далай-лама эволюцияның "жер бетіндегі адам өмірінің эволюциясын түсіндіруде жеткілікті түрде дәйекті есеп беретінін" айтса да, карма мен сананың табиғатта маңызды рөл атқаратынын және сондықтан биология өмірдің барлық қырларын (сана, діни тәжірибе немесе мораль сияқты) толыққанды түсіндіре алмайды деп санайды.

Физика

Маттье Рикардтың айтуынша, буддалық ой физиктердің шындық, уақыт, материя және кеңістік туралы қоятын бірқатар сұрақтарға ұқсас жауаптар іздейді және рационалды талдау мен ой эксперименттерін (физиктер де пайдаланады) қолданады. Дегенмен, физика физикалық әлемді жақсырақ түсіну үшін өлшеуге бағытталған болса, будда дәстүрі ішкі зерделеуге және негізінен емдік мақсатқа ұмтылады. Буддизмнің кейбір метафизикалық доктриналары қазіргі физиканың түсініктерімен салыстырылып, жағымды бағаланады. 14-ші Далай-лама "Жалғыз атомдағы ғалам" (2005) еңбегінде: «Бос кеңістік тұжырымы мен жаңа физика арасында айқын үйлесім бар. Егер кванттық деңгейде материя көрінетіндей қатты да, анықталған да емес болса, ғылым бос кеңістік және өзара байланыс [пратитиасампутпада] туралы буддалық зерделеулерге жақындап келе жатқандай көрінеді» деп жазады. Далай-лама Дэвид Бом және Антон Зелингермен болған әңгімелерін мысалға келтіреді, олар екеуі де буддалық бос кеңістік көзқарасының (кез келген тәуелсіз және бекітілген мәннің жоқтығы) қазіргі кванттық физиканың түсініктерімен сәйкес келетінін қолдаған физиктер еді. Далай-лама Артур Зайонк (ол сонымен қатар Ақыл және Өмір институтының президенті болды) және Антон Зелингер сияқты физиктермен түрлі диалогтарда қатысқан. Физиканың мәні туралы осы талқылаулардың кейбіреулері жарияланған.

Физиктермен салыстыру

Астрофизик Трин Хуан Тхуан буддалық "нағыз тұрақсыздық" идеясы, яғни барлық нәрсе үнемі өте жылдам өзгеріп отырады деген ой, "ғалам туралы қазіргі ғылыми түсінігімізге" сәйкес келеді, ол барлық нәрсе үнемі қозғалыста екенін айтады. Ол сондай-ақ буддалық бос екендігі туралы ілімді (еш нәрсенің өзіндік мәні жоқ деген ойды) кванттық физиканың нәтижелерімен салыстырады, ол атомдық бөлшектерді импульс және орналасқан жері сияқты белгілі қасиеттері бар нақты, қатты денелер ретінде түсінуге болмайды деп түсіндіреді (бұл Гейзенберг белгісіздік принципінің бір түсінігі). Тхуан Эрвин Шредингердің "бөлшекті тұрақты дене ретінде емес, бірден болатын оқиға ретінде қарастырған дұрыс. Кейде осы оқиғалар бірігіп, тұрақты денелердің иллюзиясын тудырады" деген сөзін келтіреді. Тхуан атомдық бөлшектерді түсінуді буддалық метафизикадағы шындықты түсінуге ұқсас деп санайды. Тхуан мен Маттье Рикард буддалық көзқарастардың өзара тәуелділігі мен кванттық белгісіздік және Мах принципі сияқты құбылыстар арасындағы ұқсастықтарды да талқылайды. Тхуанның пікірінше, Бор мен Гейзенбергтің көзқарастары физикалық бөлшектердің тәуелсіз құбылыс ретінде емес, тек біздің түсініктермізге және байқау процесіне байланысты бар екенін айтатын буддалық көзқарасты қолдайтын сияқты. Бұл кванттық әлемге қатысты көзқарас Копенгагендік интерпретация деп аталады. Итальяндық физик-теоретик Карло Ровелли өзінің "Хелголанд" кітабында Нагарджунаны келтіреді, ол кванттық механиканың реляциялық интерпретациясын қорғайды, ол кванттық қасиеттерді кванттық құбылыстар арасындағы қатынастардан туындайтын нәрсе ретінде түсінеді. Ровеллидің айтуынша, "заттың қасиеттері - ол басқа заттарға қалай әсер ететіні; шындық - бұл өзара әрекеттесулер желісі". Ровелли Нагарджунаның Мадхьямака философиясы кванттық механиканың реляциялық көзқарасымен сәйкес келеді және метафизикалық негізді қажет етпейтін шындықты түсінуді қамтамасыз етеді деп санайды. Ровелли "Нагарджуна кванттардың реляциялық екенін ойлау үшін бізге керемет түсінік құралын берді: біз автономды мәнсіз өзара тәуелділік туралы ойлай аламыз" деп жазады. Оксфорд физигі Влатко Ведрал өзінің "Реальностьты түсіндіру" еңбегінде буддалық бос екендігі туралы теорияны "реляционализм" философиясының ежелгі мысалы ретінде атайды. Ведрал кванттық физиканы ақпарат теориясына негізделген интерпретацияны жақтаушы, ол "Кванттық физика шын мәнінде буддалық бос екендігімен үлкен келісімде" дейді. Ол былай деп мәлімдейді: "Біз ешқашан қандай да бір жолмен 'өзінің нәрсесін' таба алмаймыз. Барлық нәрсе келісім мен атау арқылы пайда болады және сондықтан басқа нәрселерге тәуелді". Бұл буддалық философияның кейбір түрлеріне (мысалы, Мадхьямака) ұқсас, олар барлық нәрсе тек түсінік ретінде қарастырылады. Мэнсфилдтің пікірінше, осы екі дәстүрдің уақытты салыстырмалы құбылыс ретінде түсінуін бағалау оларды тереңірек түсінуге көмектеседі және "осы екі өте әртүрлі пән арасындағы маңызды синергия мүмкін". Мэнсфилд сондай-ақ бұл диалог буддизм үшін маңызды деп санайды, өйткені "егер буддизм батысқа, терминнің ең жақсы және толық мағынасында келсе, онда ғылыммен өзара әрекеттесу қажет және нағыз трансплантация үшін міндетті". Буддизмнің әртүрлі космологиялары бар. Тибет буддизмінде кең таралған Калачакра жүйесінің космологиясы материалдық әлемнің "ғарыш бөлшектерінен" тұратын кеңістіктің қолдаушы элементінен туындайтынын, ал қалған төрт элемент осы ортадан пайда болатынын айтады. Далай-лама бұл ғаламның кванттық вакуумнан пайда болған деген оймен үйлесімді деп санайды. Далай-лама буддалық космологияда сана мен карманың да рөлі бар екенін атап өтеді, өйткені буддалық жүйелер әлем жүйесінің табиғаты сезімтал жандардың кармикалық бейімділіктерімен байланысты деп санайды. Дегенмен, Далай-лама бұл барлық нәрсе кармаға байланысты дегенді білдірмейді, өйткені көптеген нәрселер табиғи заңдардың нәтижесінде пайда болады. Осылайша, Далай-лама "ғалам жүйесінің дамуының барлық процесі себеп-салдарлық заң мәселесі" дейді, бірақ карма оның басталуына да әсер етеді және ғалам өмірді қолдауға қабілетті болған кезде "оның тағдыры онда тұратын жандардың кармасымен байланысты болады". Буддалық ой сананың физикалық әлеммен өзара байланысты екенін көрсетеді, сондықтан Далай-лама сияқты буддистер "физика заңдары да сол ғаламда пайда болатын жандардың кармасымен байланысты" деп санайды.

Дәстүрлі космография

Әлем туралы кейбір дәстүрлі буддалық идеялар қазіргі ғылыммен үйлеспейді және көптеген қазіргі буддистер оларды тастап кетті. Бұл идеялардың ең танымалдарының бірі – түрлі классикалық буддалық мәтіндерде кездесетін әлемге қатысты көзқарас, онда әлемнің ортасында Меру тауы (немесе Сумеру) деп аталатын алып тау бар деп есептеледі. Лопестің сөзінше, “буддистік мәтіндерде сипатталған адамзат мекендейтін әлем – жалпақ жер, немесе дәлірек айтқанда, жалпақ мұхит, оның сулары темір таулар шеңберімен қоршалған. Бұл мұхиттың ортасында төрт тарапқа арал континенттерімен оралған үлкен орталық тау орналасқан”. Лопес атап өткендей, 18 ғасырдың басында Томинага Накамото (1715–1746) сияқты буддалық ғалымдар бұл классикалық буддалық космографияға күмән келтіре бастады, олардың Будда бұл теорияларды үнділік теориялардан алғанын, бірақ олардың маңызды емес екенін, демек Будданың ілімінің негізі емес екенін айтты. Кейбір дәстүрлі буддистер бұл космологияны қорғаса, Шимаджи Мокурай (1838–1911) сияқты басқалары оның буддизмнің негізі емес, тек үнді мифологиясының бір бөлігі екенін мәлімдеді. Ал Кимура Тайкен (1881–1930) одан да әрі барып, бұл дәстүрлі космографияның түпнұсқа буддизмге жат екенін дәлелдеді. Меру тауы мәселесін қазіргі буддистік зиялылар, мысалы, Гендун Чопель мен 14-ші Далай-лама да талқылады. Чопельдің пікірінше, Меру космологиясы – ежелгі Үндістан идеяларына сәйкес уақытша ілім, ол қазіргі заманға сай емес. Сол сияқты, 14-ші Далай-лама “Менің ойымша, буддизм Абхидхарма космологиясының көптеген аспектілерін тастауы керек” деп жазады. Далай-лама бұл дәстүрлі космологияның жалғандығының буддизмнің өзегіне (төрт асыл шындық пен азаттық іліміне) әсер етпейтінін, себебі ол “сезімтал тіршіліктердің табиғаты мен шығу тегі туралы айтқаннан кейін екінші деңгейдегі мәселе” екенін көрсетеді.

Психология

20 ғасырда буддизм психология саласымен тығыз байланыста болды және көбінесе өзіндік психология түрі ретінде түсіндірілді. Америкада Уильям Джеймс буддистік идеяларды (олар болашақтың психологиясы деп саналды) жиі қолданды. Буддизмнің ықпалымен Джеймс медитацияны насихаттап, "аңғардың ағыны" деген терминді енгізді. Буддизмді 20 ғасырда қорғаған тағы бір адам – Джеральд Ду Пре буддизмді "ғылыми психология" деп қарастырды. Әртүрлі қазіргі заманғы психотерапевтер буддизм мен психотерапия арасындағы байланыс туралы жазды. Олардың қатарында Марк Эпштейн ("Ойсыз ойлар", 1995, "Өзіңнен тыс психотерапия", 2008), Джеффри Б. Рубин, Эндрю Олендзки және Нина Колтарт (1927–1997) бар. Уильям С. Уолдрон және Дэвид Галлин сияқты авторлар буддалық "өзіңнің жоқтығы" (анатам) теориясы және оның жеке тұлға, жеке сәйкестік және өзіндік дамудың динамикалық, шартты және конструктивті көзқарастарын дамытуға қалай әсер ететіні туралы жазды. Дэниел Гоулман буддалық "өзіңнің бос екендігі" көзқарасының "соңғы ғасырда психологиялық ойлауды басып келген түсініктерден гөрі деректерге жақсы сәйкес келуі мүмкін" деп санайды. Роберт Райт (2017 жылғы "Неліктен буддизм дұрыс") адамның азап шегуі мен қате түсініктерінің буддалық талдауы негізінен дұрыс екенін және бұл эволюциялық психологиямен расталатынын айтады, ол табиғи іріктеудің адамдарды қалай күшті, бірақ бұрмаланған танымдар мен эмоциялармен үйрететінін түсіндіруге көмектеседі, бұл олардың тарихи ортада өмір сүруіне және гендерін таратуына тиімді. Бұл танымдық модульдер шындықты нақты бейнелемейді және көбінесе жақсылыққа әкелмейді. Райт сондай-ақ буддалық "өзіңнің жоқтығы" (анатта) көзқарасының қазіргі заманғы психологиялық түсініктермен үйлесімді екенін санайды. Ол ақылды басқаратын "генералдық директордың" жоқтығын қолдау үшін әртүрлі заманауи зерттеулер мен психологиялық теорияларды (мысалы, Майкл Газзанига қорғаған ақылдың модулдік көзқарасы) келтіреді. Райт буддалық сананы ойландырудың бұл қате түсініктерге жеке көзқарас қалыптастыруға көмектесетінін және олардың бізге әсерін әлсіретуге көмектесетінін айтады. Трансперсоналдық психология саласына буддалық идеялар да әсер етті және осы саладағы әртүрлі тұлғалар буддизм мен батыс психологиясын бір-біріне толықтыратын деп санайды, өйткені әрқайсысы басқаларда кездеспейтін адам дамуының құрылымын ұсынады (соответственно, ойлау дамуы және даму психологиясы). Хосе Игнасио Кабезонның айтуынша, бұл идея "күн санасының өзгеруі" (Wilber, Engler, and Brown 1986) атты журналдағы мақалалар жинағында "ең анық және күшті түрде айтылған". Алайда, Кабезон бұл тұлғалардың медитативтік дамудың бірыңғай және біріктірілген құрылымын ұсынуға тырысуына сенбейді (олар буддизмді қоса алғанда, әртүрлі дәстүрлерден алынған). Медитация сияқты буддалық рухани тәжірибелер когнитивті-мінездік терапия әдістерімен салыстырылды. 20 ғасырдың соңында буддалық медитация практикасының (випассана және дзен сияқты) психологиялық әсері туралы көптеген зерттеулер жүргізілді. Сонымен қатар буддалық саналылық практикасы саналылыққа негізделген когнитивті терапия деп аталатын танымдық терапияның жаңа түрлерін дамытуға ықпал етті. Бұл терапиялардың ең ықпалдыларының бірі – Джон Кабат-Зинннің саналылыққа негізделген стрессті азайту (MBSR). Буддалық медитация мен буддалық ықпал еткен саналылық медитациясының танымалдылығы медитация практикасының физиологиялық және неврологиялық әсерлері туралы зерттеулерге (Ричард Дэвидсон сияқты тұлғалар жүргізді) және қазіргі Далай-лама Тензин Гьяцзо ынталы түрде қолдаған адам ақыл-ойының табиғаты туралы диалогтарға әкелді. Медитация неврологиясын зерттеген алғашқы батыс адамдарының бірі – "Дзен және ми" (1998) кітабының авторы Джеймс Х. Остин. Осыған байланысты зерттеу нәтижелерінің жақындағы шолуын Дэвидсон мен Гоулманның "Өзгертілген белгілер" еңбегінде табуға болады, онда Маттье Рикард пен Мингюр Ринпоче сияқты буддалық монахтардың көмегімен жүргізілген зерттеулер талқыланады. Буддизм мен Буддизмнен алынған медитация әдістері туралы зерттеулер саны 21 ғасырда көтерілді (2015 жылы мұндай 674 зерттеу болды) және олардың нәтижелері танымал баспасөзде кеңінен жарияланды. Бұл буддалық және саналылық медитациясы туралы кітаптар индустриясының пайда болуына және ірі корпорацияларда секуляризацияланған медитацияның қабылдануына әкелді. Уильям Эдельгласс медитация мен бақытты зерттеудің қазіргі заманғы әдісі батыстың бақыттылық тұжырымына негізделгенін айтады, ол позитивті әсер немесе ләззат ретінде қарастырылады (бұл көбінесе тәжірибелік үлгі алу және өзіндік бағалау арқылы өлшенетін). Эдельгласс бұл бақыттылық тұжырымын Шантидева және басқа буддалық көздердегі буддалық көзқараспен салыстырады, ол медитацияны (және басқа да жақсылықтарды, мысалы, алты жетілу) даналықты дамыту және барлық байланыстардан бас тарту арқылы өзін радикальды түрде, жоғары этикалық тұрғыдан өзгертудің жолы ретінде қарастырады. Буддалық перспектива сезімдік ләззаттарды құндысыз деп санайды және позитивті әсерді оның өзі үшін бақытты етуге қарсы тұрады (іс жүзінде, бұл кері нәтиже береді).

Танымдық ғылым

Әр түрлі зерттеулер буддалықтар мен зейінмен медитация жасайтындардың танымдық функциялары мен нейрондық белсенділігінде ұзақ мерзімді өзгерістер болатынын көрсетті. Дегенмен, Джей Л. Гарфилд атап өткендей, бұл ғылымға да, буддистерге де таңқаларлық емес, себебі медитация – танымдық біліктің бір түрі және оның нейрондық байланыстары болуы заңды. Бұған ұқсас, буддистер үшін сана мен дененің өзара байланыстылығы ежелгі көзқарас. Гарфилд сондай-ақ когнитивтік ғылымның буддалық философияны дамытуға үлкен үлес қоса алатынын айтады, өйткені ежелгі буддалық ойшылдар назар, есте сақтау және қабылдау сияқты маңызды мәселелерді талқыламаған (мысалы, назардан тыс қалған соқырлық). Сонымен қатар, буддалық эпистемологиялық көзқарас себептік процестерді эмпирикалық тұрғыдан түсінуге баса назар аудару арқылы "буддалық ой-сана теоретиктерін санаға қатысты қазіргі ғылыми нәтижелерге көңіл бөлуге міндеттейді". Томпсон денелі танымнан алынған түсініктерді, мысалы, "танымға белсенді көзқарас" қолданудың, буддалық ғалымдарға сананың толыққанды денелі адамның бір аспектісі ретінде қалай жұмыс істейтінін және оның медитацияны зерттеумен қалай байланысты екенін жақсырақ түсінуге көмектесетінін айтады, бұл когнитивтік экология тұрғысынан тиімдірек жүзеге асырылуы мүмкін. Роберт Х. Шарф да осыған ұқсас контексттік сынды айтқан.

Ғылыми материализм проблемасы

Буддизм сананы физикалық қасиеттердің функцияларына дейін кемсітуге тырысатын барлық материалистік теорияларды жоққа шығарады. 14-ші Далай-лама «Буддалық перспектива бойынша, саналық әлем материялық әлемге дейін тоғыстырылмайды, бірақ оның жұмыс істеуі үшін осы әлемге тәуелді болуы мүмкін» дейді. Осы себепті, Далай-лама сияқты буддистер нейроғылымның нәтижелерін және әдістерін қабылдаса да, олар кейбір нейроғылымдардың сананы мидың функциясы ретінде толық түсіндіруге болатындығы (бұл метафизикалық болжам) туралы пікірін қабылдамайды. Ол «мұндай категорилік мәлімдемеге әлі ғылыми негіз жоқ» деп дәлелдейді, себебі нейроғылым негізінен мидың күйлері мен бірінші тұлғалық сезім арасындағы корреляцияларды зерттейді. Ал «тәжірибе феноменологиясына негізделген» және «медитацияның шолу әдістерін қамтитын» интроспекцияны қолданатын, толыққанды когнитивтік ғылымның дамуына көмектесуі мүмкін. Далай-лама осы әдістерді бірінші тұлғалық эмпирикалық процестер ретінде қарастырады. Бұл идеяны Б. Алан Уоллес та қолдайды, ол қазіргі когнитивтік ғылымның материалистік болжамдарға және оның сананы (субъективті және сапалық) физикалық корреляцияларын сандық өлшеу арқылы зерттеуге деген құштарлығына байланысты дамымай отырғанын айтады. Дегенмен, Уоллес сананың корреляциялары сананың өзімен бірдей емес екенін айтқандықтан, бұл әдіс когнитивтік ғылымда көзге көрінбейтін нүктені тудырады (ол сонымен қатар сананың қиын мәселесін де елемейді). Уоллес буддизм сияқты дәстүрлерде кездесетін ойлау дағдылары когнитивтік ғылымда ақыл-ойды жақсырақ түсіну үшін қолданылуы мүмкін интроспекцияның қатаң түрін дамытуға көмектесе алады деп санайды. Джеффри Сэмюэл буддалық көзқарас пен қазіргі заманғы көптеген нейроғылымдардың редукционистік және материалистік болжамдарының жиі қайшылықта екенін атап өтеді. Алайда, Кабезонның айтуынша, Үндістан мен Қытай «батыстық терминдермен де осылай танылатын, эмпирикалық тұрғыдан алынған ғылымдардың түрлерін тудырды». Ол мысал ретінде Джозеф Нидхемнің (Қытайдағы ғылым және өркениет деп аталатын кітаптардың ұзақ сериясының авторы) еңбегін келтіреді. Сонымен қатар, Кабезон анимизмнің де, циклдік уақыт теориясының да «шығысқа қарай қозғалғаннан бері осы мәдениеттерде ғылымды қабылдауға кедергі болмағанын» айтады, егер Жакидің тезисі дұрыс болса, осыны күтуге болар еді. Керісінше, бұл діни мәдениеттер ғылымды жылдам қабылдады.

Ғылым философиясы

Б. Алан Уоллестің "Шындықты таңдау" (1996) еңбегінде буддизм ғылым философиясы тұрғысынан талқыланады. Уоллес ғылымның метафизикалық жағынан бейтарап емес екенін, ал ғылым философиясындағы екі негізгі метафизикалық көзқарас – ғылыми реализм мен инструментализм болғанын айтады. Уоллес бұл екі теория ғылымға тиісті философиялық негіз бере алмайды деп санайды және буддизмнің Мадхьямака философиясын қолдайды. Уоллес сондай-ақ буддизмнің басқаларға жауапкершілік пен қызмет көрсету рухын сыйлау арқылы ғылымды толықтыра алатынын, ал бұл рух ғылым дін мен философиядан бөлінгеннен кейін жоғалғанын айтады. Уоллес Джон Арчибальд Уилердің қатысушы антрополық принципін (материя, масса және т.б. сияқты ғылыми ұғымдарды "табиғатта бұрыннан бар, объективті әлемде табылмаған адам ақылының туындылары" ретінде қарастырады) Мадхьямака көзқарасымен салыстырды, ол субъектілер мен объектілер арасындағы терең өзара тәуелділікті көреді. Уоллес "осындай параллелизм физиктер мен буддалық философтар мен ойшылдар арасында мағыналы теориялық ынтымақтастыққа мүмкіндік беретінін" санайды. Марк Т. Унно Дэвид Бомның онтологиясын Махаяна буддистік философиясының екі шындық (форма мен бос орын) тұжырымымен ұқсас деп есептейді. Унноның сөзіне қарағанда, Дэвид Бом "ақыл мен материя, ой мен зат, және басқа барлық құбылыстар өзара байланысты, сондықтан ғаламдағы барлық айырмашылықтар ақырында жойылатын тұтастық бар" дейді. Бом үшін "ақыл мен материя арасында анық шекара жоқ" болғандықтан, ғаламның тұтастығы бар, оны ұғымдық немесе дискурсивті жолмен түсіну мүмкін емес, бірақ "тек қана қазіргі сәтте толыққанды сезінуге болады, ол субъектіден ажырамас". Унноның пікірінше, буддалық бос орын туралы көзқарас та осылай. Бұл таңқаларлық емес, себебі Унноның айтуынша, Бомға "үнді философ Джидду Кришнамурти және Далай-лама сияқты буддалық ойшылдардың ықпалы тиген". Битбол кванттық контекстуалдық пен буддалық Шүнйата (өз болмысының бос болуы) және кванттық байланыс пен буддалық Пратитьясамутпада (шартты туу) арасында толық және егжей-тегжейлі құрылымдық ұқсастық бар екенін айтады. Бірақ бұл екі ұқсастық шындықтың бір ғана мәні бар екенін көрсетпейді, оны эксперименттік немесе ойшаралық тәсілге сүйенсек анықтауға болады. Керісінше, аналогия жеткілікті дәлдіктегі талдау және мұқият назар аудару кезінде тәжірибелік физиктер мен буддалық ойшылдардың теріс қорытындылары ұқсас болатынын көрсетеді: екеуі де күнделікті өмірдегі заттардың шамамендігін түсінеді және екеуі де құбылыстардың тұрақсыздығымен және өзін-өзі қамтамасыз етудің болмауымен (Шүнйата) күресуге тиіс. Сондықтан, егер мұқият қолданса, Шүнйатаның сын тұжырымы буддизмнің де, сондай-ақ қазіргі заманғы ғылым философиясының кейбір бағыттарының да антиметафизикалық ұстанымдарын негіздеуге көмектеседі. Финкельштейннің теориясы табиғаттың барлық заңдарының түпкілікті түрде салыстырмалы және абсолютті емес екеніне негізделген. Бұл теорияда іс-әрекет (өзгеріс) және білу (процесті бекітуге тырысу) салыстырмалы элементтер болып табылады.

Қазіргі буддистер ғылым туралы

14-ші Далай-лама ғылымға деген қызығушылығымен белгілі және буддизмнің нақты ғылыми жағдайларға сәйкес болуы керек екенін айтқан. Менің ғылымға бет бұруыма сенім бергені – негізгі сенімім, яғни ғылымда да, буддизмде де шындықты тану үшін сын тұрғысынан зерттеу қажет. Егер ғылыми талдау буддизмдегі кейбір мәлімдемелердің жалған екенін нақты көрсетсе, онда біз ғылымның қорытындыларын қабылдап, сол мәлімдемелерден бас тартуымыз керек. Далай-лама ғылым мен руханият байланысты екенін, бірақ олар әртүрлі деңгейде жұмыс істейтінін айтады. Ғылымның ең үлкен пайдасы – ол физикалық деңгейдегі азапты жеңілдетуге зор үлес қоса алады, бірақ психикалық азапты жеңу үшін тек адам жүрегінің жақсы қасиеттерін дамыту және көзқарасымызды өзгерту арқылы ғана мүмкін болады. Басқаша айтқанда, адамның негізгі құндылықтарын арттыру – бақытты өмірді іздеуде маңызды. Сондықтан, адамның жақсылығын ескеретін болсақ, ғылым мен руханият бір-бірімен байланысты. Екеуі де қажет, себебі азапты жеңілдету физикалық және психологиялық деңгейлерде жүзеге асуы керек.